Zając szarak w Szwajcarii: zagrożony, polowany i ignorowany

Zając szarak figuruje na Czerwonej Liście gatunków zagrożonych. Jego populacje od dziesięcioleci się zmniejszają. Mimo to w jedenastu kantonach nadal jest odstrzeliwany przez myśliwych rekreacyjnych: w 2025 roku było to 1 343 zwierząt, a w latach 2016–2025 łącznie 16 108 (Statystyka łowiecka Szwajcarii 2025). Żaden inny przykład nie pokazuje wyraźniej niekonsekwencji szwajcarskiego systemu łowieckiego niż polowanie na to zagrożone zwierzę.

Charakterystyka

Zając szarak (Lepus europaeus) należy do rodziny zającowatych (Leporidae) i jest typowym mieszkańcem otwartego krajobrazu rolniczego. Zasiedla pola uprawne, łąki, pastwiska i bogate w struktury tereny polne, coraz częściej także wyższe partie gór. W przeciwieństwie do królika zając szarak nie buduje nory. Jest samotnikiem, który w ciągu dnia ukrywa się w płytkich zagłębieniach (leżach) pośród roślinności, a w razie niebezpieczeństwa polega na swojej ogromnej zdolności do sprintu, osiągając prędkość do 70 km/h i wykonując gwałtowne manewry z nagłymi zwrotami.

Biologia i rozród

Zając szarak może teoretycznie rozmnażać się trzy do czterech razy w roku. Samica rodzi w jednym miocie od dwóch do czterech młodych, które w przeciwieństwie do królików przychodzą na świat już owłosione i widzące (zagniazdowniki). Przez pierwsze tygodnie młode zające pozostają w leżu, a matka karmi je tylko raz lub dwa razy dziennie, aby nie zwracać uwagi drapieżników na gniazdo.

Mimo wysokiej rozrodczości zając szarak jest gatunkiem narażonym. Śmiertelność młodych zajęcy wynosi od 60 do 80 procent i jest powodowana przez kosiarki, drapieżnictwo (lis, ptaki drapieżne, wrony), pogodę oraz niepokojenie. W warunkach naturalnych ta wysoka śmiertelność młodych jest równoważona przez tempo rozrodu. Jednak gdy jakość siedlisk spada, ta równowaga zostaje zachwiana.

Status na Czerwonej Liście

Zając szarak jest w Szwajcarii sklasyfikowany na Czerwonej Liście ssaków jako „narażony” (VU, Vulnerable) (BAFU 2022). Oznacza to: istnieje podwyższone ryzyko, że gatunek w średnim terminie zniknie ze Szwajcarii, jeśli nie zostaną usunięte przyczyny zagrożenia.

Upadek: od 75 000 do 1 300 odstrzałów

Historyczny spadek

Statystyki łowieckie z przerażającą wyrazistością dokumentują upadek zająca szaraka w Szwajcarii. W 1947 roku, w okresie powojennym, w całej Szwajcarii odstrzelono 75’344 zające szaraki. W kolejnych dziesięcioleciach populacja gwałtownie się załamała: w 1990 roku odstrzelono jeszcze 5’618 osobników, w 2000 roku 2’584, a w 2025 roku już tylko 1’322 (Federalna statystyka łowiecka). Obecne zagęszczenie populacji wynosi średnio zaledwie trzy zwierzęta na kilometr kwadratowy. W latach 90. było ich jeszcze ponad cztery.

Przyczyny spadku

Główną przyczyną spadku liczebności jest intensyfikacja rolnictwa. Scalanie gruntów zniszczyło żywopłoty, ugory i miedze, które służyły zającowi szarakowi jako osłona i źródło pokarmu. Nawożenie i stosowanie pestycydów zubożają różnorodność roślin i zmniejszają dostępność pokarmu. Mechaniczna uprawa coraz większymi i szybszymi maszynami bezpośrednio zabija młode zające. Fragmentacja krajobrazu przez drogi i osiedla przecina siedliska i zwiększa śmiertelność na drogach. W pobliżu osiedli mieszkaniowych dodatkowym zagrożeniem są swobodnie biegające psy i koty.

Zając szarak jest zwierzęciem uciekającym, które potrzebuje rozległych, spójnych siedlisk. Pojedyncze nieuprawiane pastwiska pośród dróg i osiedli niewiele mu dają, ponieważ podczas ucieczki ryzykuje, że zostanie potrącony przez samochód. Dzisiejszy szwajcarski krajobraz kulturowy stał się dla zająca szaraka w wielu miejscach pułapką.

Polowanie: tradycja ponad ochroną gatunków

Sytuacja prawna

Zgodnie z obowiązującą federalną ustawą o łowiectwie (JSG, art. 5 ust. 1 lit. f) zając szarak jest zwierzęciem łownym mimo swojego statusu na Czerwonej Liście. Okres polowań trwa od 1 października do 31 grudnia. Kantony mogą skrócić okres polowań lub całkowicie objąć zająca ochroną, ale nie mają takiego obowiązku.

Kto strzela, kto oszczędza?

Spośród 26 kantonów 11 objęło zająca szaraka całoroczną ochroną na poziomie kantonalnym, w tym kanton Zug. Osiem kolejnych kantonów skróciło okres polowań w porównaniu z ustawą federalną. W pozostałych kantonach odstrzał jest możliwy, przy czym niektóre lokalne koła łowieckie rezygnują z niego dobrowolnie.

Szczególnie uderzający jest kanton Gryzonia, w którym liczba odstrzelonych zajęcy szaraków utrzymuje się konsekwentnie na wysokim poziomie. W 2025 roku odstrzelono tam 947 zajęcy, a w latach 2016–2025 łącznie 10’557, czyli około dwie trzecie wszystkich szwajcarskich odstrzałów. Następne są Valais (2025: 275), Ticino (33) i Vaud (26) (Statystyka łowiecka Szwajcarii 2025). Graubundzki Urząd ds. Łowiectwa i Rybołówstwa uzasadnia polowanie na zwierzynę drobną nie regulacją populacji, lecz zrównoważonym użytkowaniem, danymi badawczymi i opłatami za patenty łowieckie, z których finansowany jest monitoring (polowaniach na zwierzynę drobną 2026).

Ten argument ilustruje cyniczną logikę systemu łowieckiego: zagrożone zwierzę nadal jest zabijane, aby dochody z jego zabijania mogły zostać przeznaczone na jego ochronę.

W lipcu 2026 roku rząd Gryzonii poinformował, że podczas liczenia jeleni naliczono również 1’306 zajęcy szaraków, czyli „najwyższą w historii liczbę” (Kanton Graubünden, 1.7.2026). Po rekordzie nie nastąpiła ochrona, lecz polowanie na zwierzynę drobną: każdy myśliwy rekreacyjny i każda myśliwa rekreacyjna może do 20 listopada zabić osiem zajęcy, co najwyżej dwa dziennie (art. 87 przepisów o wykonywaniu łowiectwa; Graubünden Jagd 2026/27). W Valais dozwolone są cztery zające szaraki na osobę, w Ticino jeden. Neuchâtel dopuszcza zające szaraki do odstrzału w 2026 roku w dwie soboty; w 2025 roku patent na zająca wykupiły tam 43 osoby i zabiły 14 zajęcy szaraków (Neuenburg erlaubt Jagd auf gefährdete Feldhasen).

Nieudana rewizja

W ramach rewizji prawa łowieckiego (JSG), odrzuconej przez naród w 2020 roku, organizacje ekologiczne chciały powstrzymać polowania na zagrożone gatunki, takie jak zając szarak, cietrzew i słonka. To żądanie upadło wskutek politycznego oporu lobby łowiectwa rekreacyjnego. Pro Natura stwierdziła wówczas: z punktu widzenia biologii dzikich zwierząt nie ma żadnego powodu, by prowadzić folklorystyczne polowania na pardwę, cietrzewia, słonkę i zająca szaraka. Zwierzęta te nie wyrządzają szkód i nie wymagają kontroli liczebności.

BAFU argumentował, że zakaz polowań na szczeblu federalnym byłby uzasadniony dopiero wtedy, gdyby zając szarak znalazł się „w skali całej Szwajcarii pod presją z powodu polowań”. Główną przyczyną spadku liczebności są według urzędu zmiany siedlisk. Ten argument jest formalnie poprawny i zarazem druzgocący: bierze w obronę ostatni pozostały czynnik presji, czyli łowiectwo rekreacyjne, ponieważ nie jest on czynnikiem głównym. Z ekologicznego punktu widzenia prawdą jest dokładnie coś przeciwnego: jeśli gatunek jest już zagrożony przez inne czynniki, każdy dodatkowy czynnik śmiertelności należy wyeliminować, a nie tolerować.

Więcej na ten temat: Dossier: Hobby-Jagd und Biodiversität

Zając szarak jako gatunek wskaźnikowy

Co oznacza jego zniknięcie

Zając szarak pełni dla nauki kluczową funkcję: jest gatunkiem wskaźnikowym. Jego liczebność pokazuje, w jakim stanie jest bioróżnorodność w otwartym krajobrazie rolniczym. Jeśli zającowi szarakowi powodzi się źle, można stąd wnioskować, że źle powodzi się również ptakom polnym (czajka, skowronek polny), owadom (pszczoły dzikie, biegaczowate), płazom i licznym gatunkom roślin w tym krajobrazie.

Oznacza to także odwrotnie: jeśli zając szarak się odbuduje, korzysta na tym cała wspólnota gatunków krajobrazu rolniczego. Żywopłoty i ugory na skraju pól i lasów, które służą zającowi szarakowi, są jednocześnie siedliskami dla kilkudziesięciu innych gatunków. Wspieranie zająca szaraka jest więc dźwignią dla całej bioróżnorodności terenów rolniczych.

Konfederacja nie osiąga własnych celów

W ramach Strategii Bioróżnorodności Szwajcarii Konfederacja wyznaczyła sobie własne cele. Należą do nich stabilizacja i wspieranie gatunków zagrożonych. W przypadku zająca szaraka Konfederacja rażąco te cele zawodzi. Liczebność nadal spada, łowiectwo rekreacyjne nie jest ograniczane, a poprawa siedlisk postępuje jedynie powoli. Fondation Franz Weber ostrzegała, że Szwajcaria może bezpowrotnie stracić zająca szaraka, jeśli nie zostaną podjęte zdecydowane działania.

Więcej na ten temat: Dossier: Mity łowieckie

Absurdalna równoczesność: polowanie i ochrona

Projekty wspierające obok odstrzałów

Niespójność szwajcarskiego systemu nigdzie nie jest tak widoczna jak w przypadku zająca szaraka. W niektórych kantonach realizowane są projekty wspierające: rolnicy zakładają ugory i żywopłoty, biolodzy mapują populacje, a myśliwi rekreacyjni uczestniczą w liczeniach. Jednocześnie w tych samych lub sąsiednich kantonach zające szaraki są zabijane. Pieniądze publiczne inwestuje się w poprawę siedlisk, podczas gdy łowiectwo rekreacyjne dalej dziesiątkuje kruchą populację. Ta równoczesność wspierania i zabijania jest nie tylko ekologicznie bezsensowna, lecz także wątpliwa ekonomicznie.

Porównanie z innymi krajami

W kilku krajach europejskich polowanie na zająca szaraka zostało już zakończone lub poważnie ograniczone. W Holandii zając szarak figuruje na krajowej czerwonej liście; ponieważ wszystkie pięć gatunków łownych nie znajduje się tam w korzystnym stanie ochrony, rząd od sezonu 2022/23 nie otwiera już polowań na zające w prowincjach o malejącym trendzie liczebności (Groningen, Limburg, Utrecht), a polowań na króliki nie otwiera w całym kraju (Ministerie van LNV, Kamerbrief 33 576, nr 267). W niektórych częściach Niemiec i Austrii obowiązują okresy ochronne oraz zakazy polowań na obszarach o niskim zagęszczeniu populacji. Szwajcaria pod tym względem pozostaje w tyle.

Co musiałoby się zmienić

Natychmiastowy ogólnoszwajcarski zakaz polowania na zająca szaraka: Gatunek zagrożony, który nie wyrządza szkód i nie wymaga regulacji, nie może być przedmiotem polowań. Polowanie na zająca szaraka nie jest uzasadnione ani ekologicznie, ani etycznie. To, co 11 kantonów wdrożyło już dawno temu, musi zostać zapisane w prawie federalnym.
Znaczące ulepszenie siedlisk w krajobrazie rolniczym: Żywopłoty, odłogi, miedze polne i ekstensywne pastwiska muszą być wspierane na dużą skalę i w sposób wiążący. Obecne ekologiczne powierzchnie wyrównawcze nie wystarczają ani pod względem rozmiaru, ani jakości, aby powstrzymać spadek liczebności zająca szaraka i całej bioróżnorodności terenów rolniczych.
Ograniczenie fragmentacji krajobrazu: Drogi i zabudowa przecinają siedliska zająca szaraka. Korytarze dla dzikich zwierząt i zielone mosty muszą być częściej planowane i realizowane, aby zapewnić łączność populacji.
Krajowy monitoring zająca szaraka: Obecne dane o liczebności opierają się na szacunkach kantonalnych, które są metodycznie niejednolite i niepełne. Ogólnoszwajcarski monitoring według znormalizowanej metodyki jest warunkiem opartej na dowodach strategii ochrony.
Rozszerzenie zakazu polowań na kolejne zagrożone gatunki: To, co obowiązuje w przypadku zająca szaraka, dotyczy również cietrzewia, pardwy i słonki. Folklorystyczne polowania na zagrożone gatunki, które nie wyrządzają szkód, muszą zostać zakończone.

Zestaw argumentow

„Zając szarak nie jest zagrożony przez łowiectwo rekreacyjne, główną przyczyną jest rolnictwo." Główna przyczyna została wskazana poprawnie. Jednak argument jest ekologicznie błędnie zastosowany: jeśli gatunek jest już zagrożony przez utratę siedlisk, każdy dodatkowy czynnik śmiertelności musi zostać wyeliminowany. Ponad 1300 odstrzałów rocznie w przypadku gatunku zagrożonego nie jest »zrównoważone«, lecz przynosi skutek odwrotny do zamierzonego. Łowiectwo rekreacyjne pogarsza i tak krytyczną sytuację.

„Polowanie na zająca szaraka jest tradycją i częścią zrównoważonego użytkowania.” „Zrównoważone użytkowanie” zakłada, że populacja jest stabilna lub rośnie. W przypadku zająca szaraka jest odwrotnie: jego liczebność spada od dziesięcioleci. To, co broni się jako tradycję, jest dalszym pozyskiwaniem zwierząt z kurczącej się populacji. Tradycja nie jest argumentem przeciwko ochronie gatunkowej.

„Dochody z polowań na zająca szaraka trafiają na ochronę przyrody.” Zabijanie zagrożonego zwierzęcia, aby za uzyskane dochody finansować jego ochronę, jest błędnym kołem. Ochrona przyrody musi być zorganizowana i finansowana niezależnie od uprawnień łowieckich. Kto chce chronić przyrodę, nie potrzebuje uprawnień do polowania.

„W naszym kantonie zając szarak jest jeszcze na tyle liczny, że można na niego polować.” Klasyfikacja Czerwonej Listy jako »narażony« obowiązuje w całej Szwajcarii. Kantonalna »stabilność« jest często błędną interpretacją niepełnych danych. Dopóki nie istnieje krajowy monitoring z wiarygodnymi liczbami, każde kantonalne oświadczenie o braku zagrożenia jest naukowo nie do utrzymania.

Szybkie linki

Wpisy na Wild beim Wild:

Powiązane dossier

Źródła

BAFU, Eidgenössische Jagdstatistik: Feldhase, Abschuss und Spezialabschuss 1933–2025, abgefragt am 21.10.2026 (jagdstatistik.ch)
BAFU/info fauna (2022): Rote Liste der Säugetiere (ohne Fledermäuse), Feldhase: verletzlich (VU)
Bundesgesetz über die Jagd und den Schutz wildlebender Säugetiere und Vögel (JSG, SR 922.0), Art. 5 Abs. 1 lit. f
Kanton Graubünden: Verordnung über den Jagdbetrieb (BR 740.025), Fassung 2026, Art. 87; Medienmitteilung der Regierung vom 1.7.2026 (gr.ch)
Kanton Neuenburg, Amt für Fauna, Wald und Natur: Jahresbericht 2025; Jagdbeschluss 2026/27
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (2022): Kamerbrief Stand van zaken wildlijst, Kamerstuk 33 576, Nr. 267

Nasze zobowiązanie

Zając szarak jest symbolem utraconego krajobrazu kulturowego. Jego historia to historia wymierania gatunków w Szwajcarii w miniaturze: powolny, dobrze udokumentowany upadek, który wszyscy widzą i którego nikt nie zatrzymuje. To, że mimo statusu z Czerwonej Listy nadal jest on przedmiotem polowań, nie jest wyrazem zrównoważonego użytkowania, lecz porażką polityki wobec dzikich zwierząt, która interesy łowiectwa rekreacyjnego stawia ponad ochroną gatunków. Wniosek jest jednoznaczny: polowania na zająca szaraka muszą zostać natychmiast wstrzymane w całej Szwajcarii. To, co 11 kantonów dawno wprowadziło w życie, nie może być dłużej traktowane na poziomie prawa federalnego jako dobrowolna inicjatywa kantonalna. Niniejsze dossier jest na bieżąco aktualizowane, gdy wymagają tego nowe dane, badania lub zmiany polityczne.

Więcej na temat łowiectwo rekreacyjne: W naszym Dossier na temat łowiectwa gromadzimy analizy faktów, opracowania i raporty tła.