Jeleń szlachetny w Szwajcarii: powrócił i został zdegradowany do roli zwierzyny odstrzałowej

Jeleń szlachetny to największe dzikie zwierzę Szwajcarii. Po wytępieniu około 1850 roku o własnych siłach wrócił do kraju. Zamiast jednak świętować jego powrót jako sukces ochrony gatunkowej, myśliwi rekreacyjni postrzegają go przede wszystkim jako problem, który trzeba „regulować". Rocznie odstrzeliwuje się ponad 13 000 jeleni, niemal dwa razy więcej niż w 2000 roku, podczas gdy jego środowisko życia jest systematycznie zawężane.

Charakterystyka

Jeleń szlachetny (Cervus elaphus) to największy żyjący na wolności ssak Szwajcarii. Dorosły byk osiąga wysokość w kłębie od 1,20 do 1,50 metra i waży od 170 do 220 kilogramów. Łania jest wyraźnie mniejsza i waży od 90 do 130 kilogramów. Zwierzę jest zatem około ośmiokrotnie cięższe od sarny. Latem jeleń ma rudobrązową sierść, zimą zmienia ją na szarobrązową. Tylko samce co roku wykształcają poroże, które może osiągnąć do 1,50 metra wysokości i około sześciu kilogramów wagi.

Biologia i tryb zycia

Jeleń szlachetny to typowy wędrowiec pokonujący duże odległości. Między letnimi a zimowymi ostojami pokonuje dystanse liczone w dziesiątkach kilometrów. Łanie żyją w grupach rodzinnych, które zimą łączą się w większe stada. Byki poza okresem rykowiska tworzą własne grupy kawalerskie. Rykowisko trwa od połowy września do połowy października. W tym czasie ryk jeleni słychać z daleka. Po okresie ciąży trwającym około 34 tygodni łania w czerwcu rodzi zwykle jedno cielę.

Pierwotnie jeleń szlachetny zamieszkiwał krajobrazy otwarte i półotwarte. W Szwajcarii jednak, wskutek presji łowiectwa rekreacyjnego i rosnących zakłóceń ze strony człowieka, wycofał się w dużej mierze do lasu. Badacze z ZHAW i HAFL wykazali, że jelenie na Płaskowyżu Szwajcarskim są dziś niemal całkowicie aktywne w nocy (projekt badawczy Rothirsch Mittelland, HAFL/BAFU, 2024). W ciągu dnia kryją się w gęstwinie, a dopiero o zmierzchu wychodzą, by się pożywić. Ta wymuszona nocna aktywność nie jest cechą naturalną, lecz bezpośrednim skutkiem prześladowania i niepokojenia przez myśliwego rekreacyjnego.

Pokarm

Jeleń szlachetny jest zwierzęciem o mieszanym typie żerowania. Jego pokarm obejmuje trawy i zioła (około dwie trzecie), uzupełniane korą, igłami, liśćmi i owocami drzew. Zimą, gdy pokrywa śnieżna uniemożliwia żerowanie na trawach, przerzuca się na korę, porosty, mchy i pędy drzew iglastych. Pojedyncze zwierzę potrzebuje dziennie od 8 do 20 kilogramów pokarmu. To, że zimą jeleń częściej łuszczy korę i uszkadza młode drzewka, nie jest cechą gatunku, lecz skutkiem zawężenia siedliska: myśliwy rekreacyjny wyparł go do lasu, gdzie naturalna oferta pokarmowa jest niewystarczająca dla mieszkańca terenów otwartych.

Wytępienie i powrót: historia ludzkiej porażki

Około 1850 roku jeleń szlachetny został w Szwajcarii całkowicie wytępiony. Przyczyną było nieuregulowane polowanie powszechne, które wraz z rewolucją francuską uznano za prawo ludu, w połączeniu z wielkoobszarowym wycinaniem lasów, które odebrało jeleniom siedlisko. Ubóstwo i klęski głodu skłoniły ludność do masowego nadmiernego wykorzystywania populacji zwierząt łownych. Brakowało skutecznych przepisów ochronnych. To łowiectwo rekreacyjne w swojej historycznej, pierwotnej postaci wymazało jelenia szlachetnego ze Szwajcarii.

Powrót

Dopiero federalna ustawa łowiecka z 1875 roku, która ograniczyła okresy polowań i objęła ochroną samice, stworzyła podstawę do odbudowy populacji. Od 1870 roku pierwsze jelenie szlachetne zaczęły migrować z austriackiego Montafonu do kantonu Gryzonia. W 1926 roku w Val Ferret w Valais osiedlono dwa byki i trzy łanie. Od tamtej pory jeleń szlachetny o własnych siłach ponownie rozprzestrzenił się na rozległe obszary szwajcarskich Alp i Przedalpi. Od lat 90. XX wieku zasiedla od strony Francji także części Jury, a od około 2005 roku lokalne populacje zakładają się na Wyżynie Szwajcarskiej (projekt badawczy Jeleń szlachetny na Wyżynie Szwajcarskiej, BAFU/kantony, od 2011 roku).

Na rok 2025 kantony wykazują w Federalnej Statystyce Łowieckiej stan liczący 39 186 jeleni szlachetnych, najwięcej w alpejskich kantonach Gryzonia, Valais i Ticino. W roku 2000 było ich 23 332 (Statystyka łowiecka 2000–2025). Gryzonia szacuje swój wiosenny stan na rok 2026 na 13 485 osobników (2020: około 16 300), a Ticino zgłosiło na rok 2025 stan 7 300 jeleni szlachetnych.

Ten powrót nie jest zasługą myśliwych rekreacyjnych. Jest wynikiem przepisów ochronnych, naturalnej migracji i odbudowy lasu. Jeleń szlachetny sam wypracował swój powrót.

Więcej na ten temat: Dossier: Łowiectwo i bioroznorodnosc

Polowanie: od podopiecznego do celu odstrzału

Jeleń szlachetny jest zgodnie z federalną ustawą o łowiectwie i ochronie dziko występujących ssaków i ptaków (JSG, art. 5 ust. 1 lit. a) gatunkiem łownym. Kantony ustalają okresy polowań, plany odstrzału i metody łowieckie. W większości kantonów rok łowiecki trwa od 1 kwietnia do 31 marca roku następnego. Okresy polowań różnią się znacznie między kantonami. Jeleń szlachetny nie figuruje na Czerwonej Liście gatunków zagrożonych. To odróżnia go od zająca szaraka, na którego poluje się mimo statusu z Czerwonej Listy.

Łowiectwo patentowe a łowiectwo rewirowe

Podobnie jak w przypadku wszystkich gatunków zwierząt łownych w Szwajcarii, również przy jeleniu szlachetnym obowiązują dwa różne systemy łowieckie. W 16 kantonach panuje system patentowy: myśliwi rekreacyjni wykupują kantonalną licencję i polują samodzielnie, bez przypisania do konkretnego rewiru i bez ponoszenia odpowiedzialności za rewir. W dziewięciu kantonach, w tym w St. Gallen, Thurgau, Argowii i Zurychu, obowiązuje system rewirowy: koła łowieckie dzierżawią rewir, przejmując tym samym formalnie także obowiązki w zakresie ochrony i pielęgnacji zwierzyny. Genewa nie zna łowiectwa rekreacyjnego od 1974 roku. Oba systemy prowadzą w przypadku jelenia szlachetnego do rosnącej liczby odstrzałów, ponieważ kantony nieustannie podnoszą plany odstrzałów.

Skala odstrzału

W 2025 roku myśliwi rekreacyjni w Szwajcarii zastrzelili 13 636 jeleni szlachetnych, do tego doszło 249 odstrzałów specjalnych i 1407 zwierząt znalezionych martwych (Statystyka łowiecka Szwajcarii 2025). W 2000 roku zabito 7036 jeleni szlachetnych, dziś jest ich niemal dwa razy więcej. W kantonie St. Gallen w 2025 roku zastrzelono 918 jeleni szlachetnych (2022: 756). W Gryzonii, głównym kantonie występowania jelenia szlachetnego, w 2025 roku według danych kantonu odstrzelono łącznie 4630 jeleni, a plan odstrzału na 2026 rok przewiduje 4616 zwierząt, w tym 2514 samic (4616 jeleni: co ujawnia gryzońskie planowanie łowieckie, a czego nie dowodzi). To, czego nie dostarczy polowanie główne w postaci łań i cieląt, nadrabia polowanie specjalne późną jesienią na zimowiskach (Odstrzał specjalny w Gryzonii: chronione we wrześniu, wolne do odstrzału w grudniu). Kantony regularnie wyznaczają cel odstrzelenia rocznie 15 do 20 procent szacowanego stanu liczebności, aby „ustabilizować” populację. To, że odstrzały od 2000 roku niemal się podwoiły, a mimo to wykazywany stan liczebności wzrósł o około dwie trzecie, rodzi pytania, na które środowisko myśliwych rekreacyjnych nie chce odpowiadać.

Kult trofeów

Jeleń szlachetny od wieków jest pożądanym zwierzęciem trofeowym ze względu na swoje imponujące poroże. W Szwajcarii po sezonie łowiectwa rekreacyjnego w wielu kantonach organizuje się tak zwane wystawy pokazowe, na których upolowane poroża są publicznie wystawiane i oceniane. W kantonie St. Gallen w tych wydarzeniach bierze udział do 800 myśliwych rekreacyjnych (Urząd ds. Przyrody, Łowiectwa i Rybołówstwa St. Gallen, 2022). Kult trofeów jasno pokazuje, że dla znacznej części myśliwych rekreacyjnych polowanie na jelenie szlachetne nie jest zarządzaniem dziką przyrodą, lecz przyjemnością.

Więcej na ten temat: Dossier: Mity łowieckie

Narracja o szkodach w lesie: dlaczego jeleń szlachetny jest robiony kozłem ofiarnym

Główny argument lobby łowiectwa rekreacyjnego na rzecz intensywnych polowań na jelenia szlachetnego brzmi: jeleń niszczy las. Zgryzanie młodych drzew i spałowanie kory rzeczywiście mogą lokalnie powodować znaczne szkody, zwłaszcza w przypadku jodły białej, dębu, klonu i cisa (WSL, Waldwissen.net). W kantonie Zurych szkody spowodowane spałowaniem przez jelenie szlachetne zagrażają międzynarodowo ważnym stanowiskom cisa na Albis (Odermatt/Wasem, WSL, 2018). W raporcie o stanie lasów 2025 (Waldbericht) BAFU i WSL stwierdzają, że miejscami zbyt liczne populacje dzikich zwierząt utrudniają naturalne odnawianie się lasu oraz jego zdolność przystosowania się do zmian klimatu.

O czym ta narracja milczy

Debata o relacji las–zwierzyna jest w Szwajcarii prowadzona niemal wyłącznie z perspektywy leśnictwa i łowiectwa rekreacyjnego. Przy tym kluczowe zależności są systematycznie pomijane.

Po pierwsze: jeleń szlachetny jest mieszkańcem terenów otwartych, którego przez zakłócenia powodowane przez człowieka, presję łowiecką i niszczenie siedlisk zepchnięto do lasu. Badania WSL i ZHAW pokazują, że przy odpowiednim spokoju jelenie szlachetne preferują otwarte pastwiska na wysokości od 2000 do 2700 metrów i są tam widoczne także w ciągu dnia. W Szwajcarii jelenia szlachetnego zmusiły jednak do schronienia się w lesie aktywność rekreacyjna, rozrost zabudowy i samo łowiectwo rekreacyjne; w lesie musi on żywić się korą i młodymi drzewami, ponieważ brakuje mu naturalnej bazy pokarmowej. Szkody w lasach nie są przyczyną, lecz objawem błędnego gospodarowania terenem.

Po drugie: badania terenowe WSL w regionie Berno–Solura wykazały, że w wielu obszarach większość szkód od zgryzania nie jest powodowana przez jelenia szlachetnego, lecz przez sarnę (SRF Wissen, 2026). Ogólne przypisywanie szkód w lasach jeleniowi szlachetnemu służy uzasadnianiu wysokich limitów odstrzału.

Po trzecie: samo łowiectwo rekreacyjne jest istotnym czynnikiem stresu dla jelenia szlachetnego. Badania z projektu badawczego dotyczącego jelenia szlachetnego we wschodniej Szwajcarii (ZHAW/kantony SG, AI, AR, 2014–2017) pokazują, że zimą jelenie szlachetne drastycznie obniżają podstawową przemianę materii, częstość akcji serca i temperaturę ciała, aby oszczędzać energię. Każde zakłócenie w tej fazie, czy to ze strony myśliwych rekreacyjnych, narciarzy i innych osób uprawiających sporty zimowe, czy psów, zmusza zwierzęta do ucieczki i znacznie zwiększa ich zużycie energii. Skutek: zwierzęta muszą więcej żerować, co zwiększa presję zgryzania na las. Łowiectwo rekreacyjne zaostrza więc dokładnie ten problem, który rzekomo ma rozwiązywać.

Po czwarte: Grupa robocza ds. lasu i dzikich zwierząt Szwajcarskiego Towarzystwa Leśnego stwierdza w Szwajcarskim Czasopiśmie Leśnym (Krättli et al. 2025), że według ocen kantonalnych odsetek powierzchni leśnej o znośnym wpływie zwierzyny spadł w ciągu ostatnich dziesięciu lat z ponad dwóch trzecich do mniej niż połowy. Sytuacja pogarsza się więc, mimo że liczba odstrzałów jeleni szlachetnych rośnie od lat. To dowodzi, że łowiectwo rekreacyjne nie rozwiązuje problemu relacji las–zwierzyna, lecz go utrwala.

Więcej na ten temat: Dlaczego łowiectwo rekreacyjne nie sprawdza się jako kontrola populacji

Wyparty naturalny regulator: drapieżniki zamiast myśliwych rekreacyjnych

Jeleń szlachetny rozwijał się przez miliony lat wraz ze swoimi naturalnymi drapieżnikami: wilkiem, rysiem i niedźwiedziem brunatnym. W Szwajcarii wszystkie trzy gatunki wytępiono w XIX wieku. Ryś został ponownie wsiedlony od 1971 roku i poluje głównie na sarny i kozice. Wilk wraca naturalnie od lat 90. z Włoch i Francji. W 2025 roku KORA odnotowała w Szwajcarii 43 watahy i 350 wilków.

Badania pokazują, że wilk zmienia zachowanie i sposób wykorzystania przestrzeni przez jelenia szlachetnego. Badanie WSL (Kupferschmid et al., Szwajcarskie Czasopismo Leśne, 2016) dowodzi, że wilki jako drapieżniki wywierają zarówno bezpośredni wpływ na liczebność populacji, jak i pośredni wpływ na zachowanie kopytnych: w obecności wilków jelenie częściej się przemieszczają, krócej przebywają w jednym miejscu i równomierniej rozkładają presję żerowania na krajobraz. Odnowienie lasu na tym korzysta.

Szwajcarska Ochrona Zwierząt STS podkreśla, że wilk jako naturalny regulator poluje przede wszystkim na zwierzęta chore, stare lub osłabione, co prowadzi do zdrowszych populacji dzikich zwierząt i chroni las przed szkodami od zgryzania (stanowisko STS, 2025). Grupa Wolf Schweiz ujmuje to dobitnie: «Kto sieje jelenie, zbierze wilki» (komunikat prasowy GWS, 2021). Wysokie zagęszczenie zwierzyny płowej w Szwajcarii, które w kantonie Gryzonia jest ponad trzykrotnie wyższe niż w Parku Narodowym Yellowstone, jest główną przyczyną rosnącej populacji wilków.

Zamiast postrzegać drapieżniki jako część rozwiązania, szwajcarska polityka pod naciskiem lobby łowiectwa rekreacyjnego prowadzi od grudnia 2023 roku prewencyjną regulację populacji wilków. Prawo łowieckie zrewidowane w grudniu 2022 roku umożliwia kantonom nakazywanie odstrzału całych watah wilków. Ile wilków zabito od tego czasu, dokumentuje licznik wilków. Ta polityka jest ekologicznie kontrproduktywna: zwalcza naturalnego regulatora, który mógłby przejąć dokładnie to zadanie, w którym łowiectwo rekreacyjne zawodzi od dziesięcioleci.

Więcej na ten temat: Łowiectwo w świetle faktów oraz Dossier: Wilk w Szwajcarii

Jeleń szlachetny i korytarze ekologiczne dla dzikich zwierząt: zwierzę bez swobody poruszania się

Jeleń szlachetny to wędrowiec dalekodystansowy, który podczas sezonowych wędrówek między letnimi a zimowymi ostojami jest zależny od spójnych, przepuszczalnych krajobrazów. Szwajcarski krajobraz jest jednak mocno rozcięty przez autostrady, linie kolejowe, osiedla i ogrodzone tereny rolnicze. Federalny Urząd ds. Środowiska (BAFU) wyznaczył osie łączności dla dzikich zwierząt, a mimo to wciąż przerwanych jest blisko 50 korytarzy ekologicznych. Szczególnie autostrada A1, przecinająca Mittelland ze wschodu na zachód, tworzy niemal nie do pokonania barierę między Jurą a Przedgórzem Alpejskim.

Projekt badawczy Rothirsch Mittelland (HAFL/BAFU, 2024) wykazał, że jelenie szlachetne w Mittelland poruszają się zaskakująco sprawnie, o ile nie stoją im na drodze autostrady. Mimo to A1 nadal uniemożliwia połączenie populacji. Planowane zielone mosty i przejścia podziemne dla dzikich zwierząt powstają bardzo powoli.

Konsekwencje

Dopóki korytarze ekologiczne dla dzikich zwierząt nie będą funkcjonować, populacje jelenia szlachetnego mogą ulegać zubożeniu genetycznemu i lokalnie wymierać. Fragmentacja siedlisk jest problemem strukturalnym, którego odstrzały nie rozwiążą. Konfederacja inwestuje miliony w korytarze ekologiczne, a jednocześnie pozwala, by łowiectwo rekreacyjne zabijało tysiące jeleni, które powinny z tych korytarzy korzystać.

Co musiałoby się zmienić

Profesjonalne zarządzanie dzikimi zwierzętami przez państwowych strażników przyrody: Regulacja populacji jelenia szlachetnego nie może być pozostawiona myśliwym rekreacyjnym, których motywacją jest przede wszystkim przyjemność z wolnego czasu i zdobywanie trofeów. Profesjonalni strażnicy przyrody, jakich kanton Genewa z powodzeniem zatrudnia od 1974 roku, są jedyną gwarancją opartego na nauce i zgodnego z ochroną zwierząt zarządzania dzikimi zwierzętami.
Wspieranie drapieżników zamiast ich zwalczania: Wilk i ryś są naturalnymi regulatorami populacji jelenia szlachetnego. Zamiast pod naciskiem lobby łowiectwa rekreacyjnego dziesiątkować drapieżniki, Szwajcaria musi chronić i wspierać ich populacje. Badania WSL pokazują, że drapieżniki zmniejszają presję zgryzania na las.
Poprawa siedlisk i strefy ciszy: Jeleń szlachetny musi mieć możliwość opuszczenia lasu i powrotu do swoich naturalnych siedlisk. Wymaga to rozległych ostoi dzikich zwierząt, w których zakazane są zakłócenia ze strony człowieka, a także konsekwentnego utrzymywania otwartych polan leśnych i alpejskich pastwisk, które służą jeleniom jako naturalne tereny żerowania.
Przyspieszona realizacja korytarzy dla dzikich zwierząt: Blisko 50 przerwanych korytarzy dla dzikich zwierząt musi zostać przywróconych w pierwszej kolejności. Bez połączenia populacji między Jurą, Wyżyną Szwajcarską a Przedgórzem Alp zarządzanie populacją jelenia szlachetnego pozostanie łataniną.
Ograniczenie rekreacji na obszarach wrażliwych: Sporty zimowe poza trasami, trasy dla rowerów górskich w ostojach dzikich zwierząt oraz loty dronów nad ostojami zwierząt znacznie zwiększają zimą zużycie energii przez jelenie i nasilają presję zgryzania. Wiążące przepisy dotyczące kierowania ruchem turystycznym muszą być egzekwowane.
Monitoring oparty na wiedzy naukowej zamiast szacunków kantonalnych: Liczebność jelenia szlachetnego opiera się według Wildtier Schweiz częściowo na zgrubnych szacunkach. Krajowy, ustandaryzowany monitoring jest warunkiem polityki wobec dzikich zwierząt opartej na dowodach.

Zestaw argumentow

„Jeleń szlachetny niszczy las i dlatego trzeba go intensywnie odstrzeliwać.” Jeleń szlachetny jest z natury mieszkańcem terenów otwartych. To, że wyrządza szkody w lesie, wynika z tego, że łowiectwo rekreacyjne, rekreacja i presja zabudowy wypchnęły go do lasu. Kto chce rozwiązać problem, musi usunąć przyczyny, a nie objaw: stworzyć ostoje, wspierać drapieżniki i uwolnić jelenia od wymuszonego życia w lesie. Samo łowiectwo rekreacyjne jest częścią problemu, a nie rozwiązaniem.

„Bez łowiectwa rekreacyjnego populacja jelenia szlachetnego by eksplodowała.” W ekosystemach z nienaruszonymi łańcuchami drapieżników populacje jelenia szlachetnego regulują się same. Wilk jest najważniejszym naturalnym regulatorem. Ogólnoeuropejskie badanie (van Beeck Calkoen et al., Journal of Applied Ecology, 2023) pokazuje, że zagęszczenie jelenia szlachetnego spada tam, gdzie wspólnie występują wilk, ryś i niedźwiedź, a efekt ten jest najsilniejszy przy niewielkim użytkowaniu terenu przez człowieka. Model genewski, w którym od 1974 roku za zarządzanie dzikimi zwierzętami odpowiadają zawodowi strażnicy przyrody zamiast myśliwych rekreacyjnych, pokazuje, że łowiectwo rekreacyjne nie jest konieczne.

„Łowiectwo rekreacyjne to jedyny sposób na zapobieganie szkodom w lasach.” Liczba odstrzałów niemal się podwoiła od 2000 roku, a mimo to sytuacja w zakresie odnowienia lasu, według Szwajcarskiego Towarzystwa Leśnego, nadal się pogarsza. Łowiectwo rekreacyjne zawodzi w swoim własnym zadaniu. Jednocześnie badania pokazują, że łowiectwo rekreacyjne, wywołując niepokój i stres, wręcz zwiększa presję zgryzania, ponieważ niepokojone zwierzęta zużywają więcej energii i muszą więcej jeść. Zmiana paradygmatu w kierunku ostoi spokoju, drapieżników i profesjonalnego zarządzania jest od dawna konieczna.

„Jeleń szlachetny nie ma już naturalnych wrogów, dlatego musi być regulowany przez człowieka.” Jeleń szlachetny nie ma już naturalnych wrogów dlatego, że człowiek ich wytępił. Wilk i ryś wracają, lecz lobby łowiectwa rekreacyjnego zwalcza ich powrót na gruncie politycznym. Kto usuwa naturalnych regulatorów, a następnie argumentuje, że trzeba przejąć ich zadanie, prowadzi samoreferencyjny system, który służy tylko jednemu celowi: utrzymaniu przywileju łowieckiego.

„Łowiectwo rekreacyjne na jelenia szlachetnego jest zrównoważone i zgodne z prawem.” Łowiectwo rekreacyjne może być zgodne z prawem, ale „zrównoważone” jest tylko w rozumieniu lobby łowiectwa rekreacyjnego: utrzymuje populację na poziomie, który pozwala na dalsze polowania, nie rozwiązując problemów strukturalnych: fragmentacji siedlisk, niepokojenia zwierząt i braku drapieżników. Polityka wobec dzikich zwierząt, która reguluje populację odstrzałami, ignorując przyczyny konfliktów, nie jest zrównoważonym użytkowaniem, lecz zinstytucjonalizowaną porażką.

Szybkie linki

Artykuły na Wild beim Wild:

Powiązane dossier

Źródła

Federalna statystyka łowiecka, BAFU/Wildtier Schweiz: jagdstatistik.ch (dane o populacji i odstrzałach do 2025 r., pobrane 21.10.2026)
Pro Natura: Zwierzę roku 2017, jeleń szlachetny (pronatura.ch)
Projekt badawczy dotyczący jelenia szlachetnego we wschodniej Szwajcarii, kantony SG/AI/AR we współpracy z ZHAW, 2014–2017 (waldwissen.net)
Amt für Jagd und Fischerei Graubünden: Planowanie łowieckie dotyczące jelenia szlachetnego 2026; Ocena fachowa w sprawie ochrony karmiących łań i cieląt podczas jesiennego sezonu łowieckiego w Gryzonii, 28.3.2025
Projekt badawczy dotyczący jelenia szlachetnego na Płaskowyżu Szwajcarskim, HAFL/BAFU/kantony BE/SO/AG, od 2011 r. (SRF Wissen, 2024)
Kupferschmid, A. D. et al. (2016): Direkte, indirekte und kombinierte Effekte von Wölfen auf die Waldverjüngung. Schweizerische Zeitschrift für Forstwesen, 167(1): 3–12
van Beeck Calkoen, S. T. S. et al. (2023): Numerical top-down effects on red deer (Cervus elaphus) are mainly shaped by humans rather than large carnivores across Europe. Journal of Applied Ecology, 60(12): 2625–2635
Raport leśny 2025, BAFU/WSL
Krättli, S. i in. (2025): Wpływ zwierzyny na odnowienie lasu w Szwajcarii nadal rośnie. Schweizerische Zeitschrift für Forstwesen, 176(3): 132–135 (Grupa Robocza Las i Dzikie Zwierzęta, Szwajcarskie Towarzystwo Leśne)
Odermatt, O.; Wasem, U. (2018): Populacje cisa masowo ogryzione przez jelenie. Waldschutz aktuell 1/2018, WSL
Gruppe Wolf Schweiz: Komunikat prasowy «Kto sieje jelenie, zbierze wilki», 2021
Szwajcarska Ochrona Zwierząt STS: Stanowisko w sprawie wilka w Szwajcarii, 2025
Cervo Volante: Szwajcarski jeleń szlachetny (cervovolante.com)
Federalna ustawa o łowiectwie i ochronie dzikich ssaków i ptaków (JSG, SR 922.0)

Nasze zobowiązanie

Jeleń szlachetny jest symbolem nieudanej polityki wobec dzikich zwierząt. Przetrwał własne wytępienie, o własnych siłach wywalczył sobie powrót do Szwajcarii i dziś ponownie zasiedla rozległe obszary kraju. Jednak zamiast docenić jego powrót jako ekologiczną historię sukcesu, myśliwi rekreacyjni piętnują go jako sprawcę szkód, pożądają go jako trofeum i instrumentalizują go jako uzasadnienie rosnących limitów odstrzału. Szkody w lasach, o które się go obwinia, są w dużej mierze skutkiem polityki, która wypiera go do lasu, zwalcza jego naturalne drapieżniki i rozcina jego siedlisko. Wniosek jest jednoznaczny: Szwajcaria nie potrzebuje intensywniejszego odstrzału, lecz zasadniczo innego podejścia do dzikich zwierząt. Profesjonalne zarządzanie przez strażników przyrody zamiast łowiectwa rekreacyjnego. Drapieżniki zamiast śrutu ołowianego. Ostoje zamiast ambon. Model genewski pokazuje od ponad 50 lat, że jest to możliwe. Ten dossier jest na bieżąco aktualizowany, gdy wymagają tego nowe dane, badania lub zmiany polityczne.

Więcej na temat łowiectwo rekreacyjne: W naszym Dossier na temat łowiectwa gromadzimy analizy faktów, opracowania i raporty tła.