Pardwa alpejska w Szwajcarii: relikt epoki lodowcowej między kryzysem klimatycznym, turystyką a strzałem z broni

Pardwa alpejska (Lagopus muta helvetica) jest żywym reliktem ostatniej epoki lodowcowej. Doskonale przystosowana do nieprzyjaznego życiu zimna powyżej granicy lasu, zasiedla w Szwajcarii piętro alpejskie między 1900 a 2700 metrów n.p.m. Już przy 15 stopniach Celsjusza zaczyna dyszeć i musi szukać cienia. Szwajcaria ponosi wyjątkowo dużą odpowiedzialność: 40 procent całej środkowoeuropejskiej populacji gniazduje w szwajcarskich Alpach. Szwajcarska Stacja Ornitologiczna w Sempach szacuje liczebność na 12 000 do 18 000 par lęgowych. Od połowy lat 90. populacja ta zmalała o około jedną trzecią. W Szwajcarii pardwa mszarna uznawana jest za gatunek „potencjalnie zagrożony” (NT), a priorytet ochrony gatunku to B1: wysoka odpowiedzialność międzynarodowa. Mimo to w trzech kantonach nadal się do niej strzela. W 2025 roku 223 pardwy mszarne padły ofiarą łowiectwa rekreacyjnego, w ciągu dziesięciu lat było ich 3346 (Federalna Statystyka Łowiecka). Nie ma żadnego ekologicznego powodu dla tych polowań. Nie ma konfliktu człowiek–zwierzę. Jest natomiast tradycja zabijania, która utrzymuje się wbrew wszelkim dowodom naukowym.

Charakterystyka i biologia

Cechy i przystosowanie

Pardwa alpejska należy do rzędu grzebiących (Galliformes) i rodzaju pardw (Lagopus). Ma długość 34 do 36 centymetrów, rozpiętość skrzydeł 54 do 60 centymetrów i waży 400 do 600 gramów. Maksymalną wagę osiąga jesienią, minimalną latem. U obrączkowanych osobników wykazano maksymalny wiek 9 lat. Jej najbardziej znaną cechą jest trzykrotna zmiana upierzenia w ciągu roku. Zimą nosi całkowicie białe upierzenie o szczególnie gęstych piórach, sięgających aż do palców i działających jak naturalne "raki śnieżne". Latem upierzenie jest szaro-brązowo nakrapiane, doskonale zamaskowane pomiędzy skałami i karłowatymi krzewami. To kamuflaż jest tak skuteczny, że ptaki przy zbliżaniu się pozostają nieruchome, aż niemal na nie się nastąpi.

Sposób życia i rozmnażanie

Pardwa górska jest zdecydowanie ptakiem osiadłym. Nie odlatuje do cieplejszych regionów, lecz dokonuje jedynie sezonowych przemieszczeń wysokościowych. Zimą przebywa na eksponowanych zboczach, które wcześniej wytapiają się ze śniegu. Podczas silnych mrozów wykopuje komory śnieżne około 25 centymetrów pod powierzchnią, które służą jako naturalna izolacja. Jej pokarm jest niemal wyłącznie roślinny: pąki, pędy, świeże liście, jagody i ziarna. Pisklęta dodatkowo zjadają małe bezkręgowce. Toki odbywają się w kwietniu i maju. Jako ptak gniazdujący na ziemi, buduje gniazdo w ukrytym miejscu między kamieniami lub pod krzewami; typowe zniesienie liczy od 5 do 8 jaj.

Wrażliwość na temperaturę

Fizjologiczna granica temperatury wynosi około 15 do 16 stopni Celsjusza. Od tego progu ptak zaczyna dyszeć i musi szukać chłodniejszych, zacienionych miejsc. Badania Stacji Ornitologicznej Sempach wykazały, że pardwy górskie w ciepłe dni celowo wybierają mikroklimatycznie chłodne miejsca: zagłębienia o ekspozycji północnej, wilgotny piasek, szczeliny skalne, a czasem nawet płynącą wodę. Ta ekstremalna wrażliwość na ciepło sprawia, że pardwa górska jest jednym z niewielu ptaków, których rozmieszczenie zależy bezpośrednio od temperatury otoczenia.

Środowisko życia: wysokie góry pod presją

Rozmieszczenie w Szwajcarii

Pardwa górska zasiedla cały obszar szwajcarskich Alp, łącznie z Alpstein i Churfirsten. Jej terytoria znajdują się na otwartych, urozmaiconych obszarach: wrzosowiskach z niskimi krzewami, rumowiskach skalnych, krajobrazach morenowych oraz suchych murawach górskich na wysokości od 1900 do 2600 m n.p.m. Siedliska z trasami narciarskimi, drzewami, gęstą wegetacją lub lasem są zasiedlane rzadko. Między latami 70. a 90. XX wieku obszar występowania pozostawał w dużej mierze stabilny. Od tego czasu widoczny jest wyraźny trend: średnia wysokość miejsc obserwacji mierzalnie wzrasta. W Ticino udział przypadkowych obserwacji na południe od Biasca spadł z 17 procent (1990–1999) do jedynie 11 procent (2000–2010). Na zachodnich Prealpach dawniej zasiedlone obszary peryferyjne coraz częściej pozostają opuszczone.

Zmiana klimatu jako egzystencjalne zagrożenie

Ocieplenie klimatu powoduje przesuwanie się granicy lasu w górę i wypieranie otwartych siedlisk alpejskich. W latach 1990–2010 populacja spadła o ponad 30 procent. Modele ekologiczne Stacji Ornitologicznej Sempach i Uniwersytetu Poczdamskiego przewidują, że już samo wzrost średnich temperatur w okresie rozrodu spowoduje do 2070 roku zmniejszenie potencjalnego siedliska nawet o dwie trzecie. Mniejsza dostępność siedlisk i spadająca liczebność populacji prowadzą do ich wzajemnej izolacji. Stacja Ornitologiczna Sempach ujmuje to tak: to „idealny przepis na przyspieszenie wyginięcia”.

Więcej na ten temat: Dossier: Łowiectwo i bioroznorodnosc

Zakłócenia rekreacyjne: stres, który zabija

Turystyka i zużycie energii

Skitury, wędrówki na rakietach śnieżnych, paralotniarstwo, mountain biking oraz wędrówki alpejskie zakłócają spokój zwierząt w ich ostojach. Szczególnie zimą zakłócenia mają fatalne skutki energetyczne: każda ucieczka kosztuje kalorie, których w środowisku o ograniczonej dostępności pokarmu nie da się uzupełnić. Badanie ZHAW wykazało, że odchody pardw w obszarach silnie użytkowanych turystycznie zawierają zwiększone wartości hormonu stresu – kortyzolu. Instalacje kablowe kolei transportowych powodują dodatkowo śmiertelne kolizje. Rozbudowa infrastruktury sportów zimowych na coraz wyższe wysokości prowadzi do bezpośredniego niszczenia siedlisk.

Skumulowane obciążenie

Skumulowany efekt stresu klimatycznego, zakłóceń rekreacyjnych i polowań może przelać czarę, nawet jeśli każdy z tych czynników sam w sobie nie byłby śmiertelny. Łowiectwo rekreacyjne odbywa się właśnie w obszarach zazwyczaj mało uczęszczanych, często z użyciem wolno biegających psów. Nawet zwierzęta, które nie zostają odstrzelone, są przez działalność łowiecką silnie niepokojone.

Więcej na ten temat: Problem ochrony zwierząt: dzikie zwierzęta cierpią i giną w męczarniach z powodu myśliwych rekreacyjnych

Polowanie: folklorystyczne łowy na relikt epoki lodowcowej

Sytuacja prawna

Zgodnie z federalną ustawą o łowiectwie pardwa mszarna jest gatunkiem łownym, a jej okres ochronny trwa od 1 grudnia do 15 października (JSG, art. 5 ust. 1 lit. l). Łowiectwo rekreacyjne na pardwę mszarną jest obecnie praktykowane w trzech kantonach: Gryzonii, Valais i Uri (wszędzie w systemie patentowym). W Gryzonii w 2026 roku jedna osoba może odstrzelić do dziesięciu pardw (najwyżej dwie dziennie), w Valais sześć (Polowanie niżowe 2026: co kantony Gryzonia, Ticino i Valais dopuszczają do odstrzału). Kanton Ticino wstrzymał łowiectwo rekreacyjne na pardwę mszarną w 2019 roku w drodze moratorium, powołując się na Czerwoną Listę i skutki zmian klimatu (RSI, 12.7.2019); od tego czasu nie zgłasza już żadnych odstrzałów. We wszystkich pozostałych kantonach Federalna Statystyka Łowiecka nie wykazuje od 1990 roku żadnych odstrzałów.

Skala odstrzału

W 2005 roku w całej Szwajcarii odstrzelono 882 pardwy mszarne, w 2019 roku było ich 247. W 2024 roku 282 osobniki padły ofiarą łowiectwa rekreacyjnego, w 2025 roku było ich 223: 153 w Gryzonii, 49 w Valais i 21 w Uri. W latach 2016–2025 odstrzelono łącznie 3346 pardw mszarnych, średnio około 335 rocznie, z czego około dwie trzecie w kantonie Gryzonia (Federalna Statystyka Łowiecka; Statystyka łowiecka Szwajcarii 2025). Według rządu kantonu Valais (2016) łowiectwo kuraków leśnych (pardwa górska i cietrzew) w kantonie Valais przynosi rocznie około 75 000 franków wpływów z patentów, zwłaszcza dzięki zagranicznym turystom łowieckim.

Absurd: polowanie na ofiary klimatu

Polowania na pardwę górską nie da się uzasadnić ekologicznie. Wildtierschutz Schweiz stwierdza: łowiectwo rekreacyjne na pardwę górską jest wyłącznie aktywnością sportową i rekreacyjną. Nie istnieje potrzeba regulacji liczebności, ponieważ nie ma konfliktów między człowiekiem a zwierzęciem. Pardwa górska nie wyrządza szkód w rolnictwie, leśnictwie ani w infrastrukturze. Jedynym powodem jej odstrzału jest tradycja łowiectwa wysokogórskiego, rozrywka myśliwych rekreacyjnych. To, że potencjalnie zagrożony gatunek, który już znajduje się pod ogromną presją z powodu zmian klimatycznych, utraty siedlisk i niepokojenia przez aktywność rekreacyjną, jest dodatkowo odstrzeliwany, stanowi naruszenie zasady przezorności. Fondation Franz Weber ujmuje to tak: łowiectwo jest „nie do uzasadnienia i może podważać wysiłki na rzecz ochrony”.

Więcej na ten temat: Dossier: Mity łowieckie

Głosowanie ludowe w kantonie Uri: ciasne “nie”, otwarte pytania

18 maja 2025 roku kantonalna inicjatywa ludowa «Pozwólmy żyć pardwie i zającowi bielakowi!» została odrzucona w kantonie Uri 52,9 procentami głosów na nie. Wynik był wyjątkowo napięty: 4652 głosy za, wobec 5219 głosów przeciw. W stolicy kantonu, Altdorf, inicjatywa została przyjęta zdecydowanie, z prawie 60 procentami głosów na tak. Udział w głosowaniu wyniósł 37,4 procent. SP Uri skrytykowała fakt, że przeciwnicy «w stylu Trumpa» przekształcili inicjatywę w zasadnicze pytanie o zniesienie łowiectwa. Ökologische Jagdverein opowiedział się za głosem na tak, podkreślając: «Łowiectwo musi przystosowywać się do zmieniających się sytuacji, aby pozostać aktualnym». Radna kantonalna Eveline Lüönd zwróciła uwagę, że dla kantonu Uri nie istnieją wiarygodne dane o liczebności populacji. Łowiectwo rekreacyjne w Uri działa w ślepym locie i uzasadnia dalsze odstrzały danymi, które w ogóle nie istnieją.

Znaczenie ekologiczne: ofiara, nawoz, rozsiewacz nasion

Sieć pokarmowa

Pardwa alpejska jest kluczowym ogniwem w alpejskiej sieci pokarmowej. Stanowi ważną ofiarę dla orła przedniego, szczególnie zimą, gdy inne zwierzęta łowne są rzadkie. Jest również istotnym źsródłem pokarmu dla lisa i łasicy w strefie alpejskiej.

Rozsiewanie nasion i nawożenie gleby

Jako roślinożerca żywiący się pąkami, pędami i jagodami pardwa górska przyczynia się do rozprzestrzeniania nasion roślin alpejskich. Jej odchody użyźniają ubogie w składniki odżywcze gleby alpejskie. Ekologicznej funkcji pardwy górskiej nie może zastąpić łowiectwo rekreacyjne. Nie ma szkód łowieckich, nie ma zgryzania, nie ma konfliktu z rolnictwem. Łowiectwo rekreacyjne na pardwę górską jest wyłącznie aktywnością rekreacyjną pozbawioną jakiegokolwiek uzasadnienia ekologicznego.

Co musiałoby się zmienić

Natychmiastowy i ogólnoszwajcarski zakaz polowań na pardwę alpejską: Potencjalnie zagrożony gatunek, który jest egzystencjalnie zagrożony przez zmiany klimatu, utratę siedlisk i zakłócenia związane z rekreacją, nie powoduje szkód w populacji zwierzyny i nie wymaga regulacji, nie może być przedmiotem polowań. To, co kanton Ticino wprowadził w 2019 roku, musi na poziomie prawa federalnego obowiązywać dla całej Szwajcarii.
Krajowy monitoring pardwy alpejskiej: Vogelwarte Sempach prowadzi od 1995 roku inwentaryzacje populacji na 40 obszarach, jednak brakuje monitoringu obejmującego cały kraj. W kantonie Uri nie istnieją wiarygodne dane o liczebności populacji. Bez solidnych danych każde stwierdzenie o «zrównoważonym» odstrzale jest naukowo nie do obrony.
Skuteczne strefy spokoju dla dzikich zwierząt w wysokich górach: Pardwa górska (jarząbek śnieżny) potrzebuje zimą niezakłóconych ostoi. Strefy spokoju dla dzikich zwierząt powyżej granicy lasu muszą być wyznaczane na dużych obszarach i konsekwentnie egzekwowane. Wędrówki na rakietach śnieżnych, skitouring i freeride poza wyznaczonymi trasami muszą być na tych terenach zakazane.
Moratorium na rozbudowę infrastruktury turystycznej w kluczowych siedliskach: Ostatnie pozostałe obszary naturalne w wysokich górach nie mogą być poświęcone na rozbudowę infrastruktury sportów zimowych. Vogelwarte Sempach ostrzega: byłoby to „fatalne”.
Bezwzględny obowiązek trzymania psów na smyczy w siedliskach pardwy górskiej: Wolno biegające psy, zarówno myśliwskie, jak i towarzyszące turystom, są ogromnym źródłem zakłóceń. Obowiązek trzymania psów na smyczy na wyznaczonych obszarach siedliskowych jest pilnie potrzebny.
Wpisanie pardwy górskiej na listę gatunków chronionych na poziomie krajowym: Priorytet ochrony gatunkowej B1 oraz udokumentowany spadek liczebności uzasadniają pełną ochronę. Ochrona gatunkowa jest zadaniem federalnym (art. 78 Konstytucji Federalnej) i nie może być udaremniana przez kantonalne interesy łowieckie.

Zestaw argumentow

«Polowanie dostarcza cennych danych do monitoringu i pomaga długoterminowo obserwować populacje.» Tak argumentował były prezes Urneńskiego Stowarzyszenia Myśliwych w kampanii przed głosowaniem. Twierdzenie to jest mylące: dane do monitoringu można pozyskiwać także bez zabijania. Stacja Ornitologiczna w Sempach od 1995 roku prowadzi systematyczne badania populacji na 40 powierzchniach, poprzez liczenie tokujących kogutów i obserwacje wzrokowe. Nie trzeba do tego zabijać ani jednego ptaka. Teza, że aby policzyć zwierzę, trzeba je zabić, jest naukowo absurdalna.

«Populacja jest stabilna, związek między liczbą odstrzałów a wielkością populacji nie został wykazany.» Tak argumentowała Rada Rządowa kantonu Uri. Wypowiedź ta ignoruje udokumentowany przez Stację Ornitologiczną spadek o ponad 30 procent od lat 90. XX wieku. Fakt, że w ostatnich latach nie odnotowano dalszych spadków, nie oznacza, że populacja jest stabilna na zdrowym poziomie. Stagnuje ona na poziomie znacznie niższym niż 30 lat temu. Ponadto w kantonie Uri brakuje właściwego kantonalnego monitoringu.

«Jeśli chcemy pomóc tym zwierzętom, musimy chronić ich siedliska, a nie zakazywać polowań.» Tak stwierdził prezes urneńskiego stowarzyszenia myśliwych po głosowaniu. Ta argumentacja to klasyczny manewr odwracający uwagę: ochrona siedlisk i rezygnacja z polowań wcale się nie wykluczają, lecz się uzupełniają. To cyniczne, by przywoływać ochronę siedlisk jako alternatywę, podczas gdy myśliwi rekreacyjni jednocześnie nie podejmują żadnej politycznej inicjatywy na rzecz ochrony siedlisk. Plan działań na rzecz ochrony pardwy górskiej wymaga obu rzeczy: ochrony siedlisk oraz wyjaśnienia wpływu polowań.

«Polowanie na pardwę ma długą tradycję i jest częścią kultury górskiej.» Tradycja nie jest argumentem za polowaniem na potencjalnie zagrożony gatunek w dobie kryzysu klimatycznego. Corrida w Hiszpanii, polowania na lisy w Anglii i odłów ptaków na Malcie również miały swoją „tradycję”. Kanton Ticino zakończył w 2019 roku odstrzał pardwy nie z powodu braku tradycji, lecz dlatego, że wymusiły to fakty.

«Pardwę odstrzeliwuje się tylko w niewielkich liczbach, więc nie ma to mierzalnego wpływu.» W Południowym Tyrolu w latach 2005–2008 odstrzeliwano rocznie od 300 do 350 pardw górskich przy szacowanej populacji wynoszącej około 2’100 osobników, co stanowi 15 procent całej populacji. Zasada przezorności nakazuje: w przypadku gatunku znajdującego się pod wielorakim naciskiem (klimat, turystyka, utrata siedlisk) łowiectwo rekreacyjne nie może być dodatkowym czynnikiem, który przyspiesza spadek liczebności. Fondation Franz Weber stwierdza: polowanie jest «nie do usprawiedliwienia i może podważać wysiłki na rzecz ochrony».

Szybkie linki

Artykuły na Wild beim Wild:

Powiązane dossier

Źródła

BAFU, Eidgenössische Jagdstatistik: Abschuss Schneehuhn nach Kantonen 1990–2025, abgefragt am 21.10.2026 (jagdstatistik.ch)
BAFU / Schweizerische Vogelwarte (2021): Rote Liste der Brutvögel (Alpenschneehuhn: NT) (bafu.admin.ch)
RSI (12.7.2019): Pernice bianca da tutelare, Moratorium für die Jagd auf das Alpenschneehuhn im Tessin (rsi.ch)
Furrer, R. i in. (2016): Variable decline of Alpine Rock Ptarmigan (Lagopus muta helvetica) in Switzerland between regions and sites. Journal of Ornithology
Bossert, A. & R. Isler (2018): Bestandsüberwachung von Birkhuhn und Alpenschneehuhn in ausgewählten Gebieten der Schweizer Alpen 1995–2017. Ornithologischer Beobachter 115: 205–214
Visinoni, L. i in. (2015): Microclimate and microhabitat selection by the Alpine Rock Ptarmigan during summer. Journal of Ornithology
Revermann, R. et al. (2012): Habitat at the mountain tops: how long can Rock Ptarmigan survive rapid climate change in the Swiss Alps? Journal of Ornithology
Marti, C. (2022): Pardwa górska, cietrzew i zmiana klimatu w Alpach Szwajcarskich. Carinthia II, Klagenfurt
Szwajcarska Stacja Ornitologiczna w Sempach (2023): Sytuacja pardwy górskiej staje się coraz trudniejsza. Komunikat prasowy
Szwajcarska Stacja Ornitologiczna w Sempach (2024): Polowania na ptaki w Szwajcarii. Dokument stanowiskowy
Ochrona Gatunkowa Ptaków Szwajcaria: Plan działań dla pardwy górskiej (artenfoerderung-voegel.ch)
BirdLife Szwajcaria (2021): Aktualna statystyka łowiecka i znowelizowane prawo łowieckie
BirdLife Szwajcaria (2021): Nowa czerwona lista ptaków Europy pokazuje odpowiedzialność Szwajcarii
Fundacja Franza Webera (2020): Pardwa górska: gatunek priorytetowy dla ochrony gatunkowej. Karta faktów
Wildtierschutz Schweiz: Inicjatywa «Za zgodnym z naturą i etycznym łowiectwem» (kanton Gryzonia, 2021)
Kanton Uri (2025): Orędzie w sprawie głosowania nad inicjatywą ludową «Pozwólmy żyć pardwie górskiej i zającowi bielakowi!»
Rada Rządowa Kantonu Valais (2016): Odpowiedź dla Wielkiej Rady w sprawie polowań na kuraki i dochodów z licencji
Badanie ZHAW: poziom kortyzolu w odchodach pardwy górskiej jako wskaźnik stresu turystycznego (cytowane w: FFW, Karta faktów 2020)
Bundesgesetz über die Jagd und den Schutz wildlebender Säugetiere und Vögel (JSG, SR 922.0), Art. 5 Abs. 1 Bst. l
Ustawa o ochronie zwierząt (TSchG, SR 455)

Nasze zobowiązanie

Pardwa górska to żywa relikwia epoki lodowcowej – ptak, który przetrwał w Alpach szwajcarskich od zakończenia ostatniego zlodowacenia. Przetrwała tysiąclecia zmian klimatu, jednak tempo obecnego ocieplenia jest bezprecedensowe. Jej siedlisko kurczy się, populacje ulegają fragmentacji, a zasięg występowania przesuwa się na coraz wyższe wysokości, gdzie powierzchnia dostępnego terenu z natury się zmniejsza. W tej sytuacji myśliwi rekreacyjni traktują ją jako zdobycz łowiecką: około 300 osobników rocznie, odstrzeliwanych w ostatnim schronieniu gatunku, który nie ma już dokąd się wycofać. Pardwa górska nie wyrządza żadnych szkód. Nie stoi w konflikcie z żadnym interesem ludzkim. Jedynym powodem jej odstrzału jest tradycja, a tradycja jest najsłabszym z argumentów, gdy gatunek znajduje się pod presją. Wniosek jest jednoznaczny: polowania na pardwę górską muszą zostać natychmiast i w całej Szwajcarii wstrzymane. To, co zaleca nauka i nakazuje zasada ostrożności, nie może dłużej ustępować przed oporem lobby łowiectwa rekreacyjnego. Niniejsze opracowanie jest na bieżąco aktualizowane, gdy wymagają tego nowe dane, badania lub rozwój sytuacji politycznej.

Więcej na temat łowiectwo rekreacyjne: W naszym Dossier na temat łowiectwa gromadzimy analizy faktów, opracowania i raporty tła.