Gems in Zwitserland: hoogjacht, klimaatstress en de mythe van overpopulatie

Volgens opgave van de kantons leven er in Zwitserland zo'n 90.000 gemzen; in 2025 werden er 9.228 door recreatieve jagers afgeschoten. Terwijl de populaties in veel regio's stagneren of afnemen, worden er nog steeds elk jaar duizenden gemzen gedood. Dit dossier laat zien waarom de gems tussen hoogjacht, klimaatverandering en het debat over roofdieren in de verdrukking raakt.

Fiche

De gems (Rupicapra rupicapra) behoort tot de familie van de holhoornigen (Bovidae) en is een van de iconische diersoorten van het Alpengebied. Ze leeft in steile berggebieden tussen de boomgrens en de rotsregio's, maar komt ook voor in beboste middelgebergten. In Zwitserland is de gems verspreid over de hele Alpen, de Voor-Alpen en de Jura.

Biologie en sociaal gedrag

Gemzen leven in matriarchale groepen onder leiding van ervaren geiten. De bokken leven buiten de bronsttijd (november/december) vaak alleen of in losse vrijgezellengroepen. De geiten krijgen in mei of juni meestal één jong, zelden een tweeling. De jongen volgen hun moeder al enkele uren na de geboorte en zijn na ongeveer zes maanden zelfstandig.

Gemzen zijn uitstekende klimmers en kunnen hellingen tot 80 graden aan. Hun harde, rubberachtige hoeven bieden optimale grip op rots en sneeuw. In de winter verlagen gemzen hun stofwisseling en zoeken ze sneeuwarme, winderige plekken op om energie te sparen. Verstoring in de wintermaanden, of die nu komt van toerskiërs, offpiste-skiërs of de recreatieve jacht, kan levensbedreigend zijn, omdat elke vlucht waardevolle energiereserves kost.

Populatiecijfers

Voor 2025 geven de kantons in de Zwitserse federale jachtstatistiek een populatie van 90.697 gemzen op, vrijwel evenveel als in 2015 (90.963). De populaties gaan in veel regio's van de noordwestelijke Alpen al jaren achteruit, terwijl ze in enkele gebieden van de centrale en oostelijke Alpen als stabiel gelden. De populatieschattingen berusten op tellingen, die in open terrein boven de boomgrens relatief betrouwbaar zijn, maar in het bos aanzienlijke onzekerheden kennen.

De gems in het vizier van de hoogjacht

jachtdruk

De gems behoort tot de meest geschoten hoefdieren van Zwitserland; in 2025 stond ze net achter ree, edelhert en wild zwijn. Recreatieve jagers schoten 9’228 gemzen, daarbij kwamen nog 77 speciale afschotten en 1’429 dood aangetroffen dieren (Jachtstatistiek Zwitserland 2025). In 2000 werden nog 16’625 gemzen gedood (Jachtstatistiek 2000 tot 2025). De afschotten verschillen regionaal sterk. In kantons met patentjacht, zoals Graubünden, Wallis en Ticino, vormt de gemsjacht een centraal onderdeel van de hoogjacht, die wordt opgevoerd als culturele traditie met een hoge emotionele waarde.

De jacht op gemzen vindt overwegend plaats in de herfst tijdens de hoogjacht. In Graubünden worden daarbij naast bokken ook jaarlingen en geiten vrijgegeven, waarbij de contingentensystemen per regio en per jaar verschillen. De afschotplanning is gebaseerd op telresultaten en aantallen omgekomen dieren, die echter vaak onnauwkeurig zijn en de werkelijke populatietrend niet correct weergeven.

Het probleem van de trofeejacht

Bij de gemsjacht spelen trofeeën een aanzienlijke rol. De gedraaide hoorns van de gemsbokken (krucken) gelden als gewilde jachttrofee. Hoewel de officiële jachtplanning benadrukt dat het afschot niet op trofeeën is gericht, laat de praktijk een ander beeld zien: in veel regio’s worden onevenredig veel bokken in de kracht van hun leven geschoten, wat de leeftijdsopbouw van de populatie verstoort en de genetische diversiteit vermindert. Het selectief wegschieten van de sterkste bokken staat haaks op het principe van natuurlijke selectie, waarbij de fitste dieren zich het vaakst voortplanten.

Hoe weinig extra beschermingsregels aan het resultaat veranderen, laat Wallis zien: tijdens de hoogjacht van 2026 werden 1’617 gemzen gedood, meer dan het jaar ervoor (1’537), hoewel het kanton vanwege wolf en lynx in andere wildgebieden nog maar één volwassen gemsbok per recreatieve jager toestond (Walliser herfstjacht 2026: Meer gemzen gedood ondanks extra beschermingsregels).

Meer hierover: Dossier: Hogejacht in Zwitserland

Teruglopende bestanden: oorzaken en negeren van de feiten

Klimaatverandering

De klimaatverandering treft berggebonden soorten zoals de gems bijzonder hard. Stijgende temperaturen, toenemende hittegolven en veranderde sneeuwomstandigheden werken op meerdere niveaus door. De gems is aangepast aan koude temperaturen. Hittestress in de zomer dwingt haar overdag uit te wijken naar hoger gelegen, schaduwrijke zones, waardoor de graastijd afneemt en de energiehuishouding onder druk komt te staan. De verschuiving van de vegetatiezones naar boven verandert het voedselaanbod. Gemzen boven de boomgrens vinden minder geschikt voedsel, terwijl het oprukkende bos hun leefgebied inperkt. Een eerdere sneeuwsmelt en veranderde neerslagpatronen kunnen de afstemming tussen de geboorte van de jongen en de optimale beschikbaarheid van voedsel verstoren.

Recreatiedruk

Gemzen in het Alpengebied staan steeds meer onder druk door vrijetijdsactiviteiten: skitochten, sneeuwschoenwandelen, paraglidvliegen en mountainbiken dringen door in voorheen ongestoorde schuilgebieden. De verstoringen komen in alle seizoenen voor, maar zijn in de winter bijzonder ernstig. Een gems die in de winter meermaals op de vlucht wordt gedwongen, kan haar energiehuishouding niet meer in evenwicht brengen en sterft.

Ziekten

Gemzenblindheid (infectieuze keratoconjunctivitis) en gemzenschurft zijn terugkerende ziekten die lokaal tot massale populatiedalingen kunnen leiden. Gemzenschurft, veroorzaakt door mijten, kan hele populaties met 80 procent decimeren. De verspreiding van dergelijke ziekten wordt in de hand gewerkt door de stress van de recreatieve jacht en de hoge dierdichtheid in de resterende schuilgebieden.

Gems en roofdieren: de lynx als natuurlijke regulator

De feiten

De lynx vangt regelmatig gemzen, vooral in beboste berggebieden. In gebieden met stabiele lynxpopulaties kan de predatiedruk op gemzen lokaal merkbaar zijn. De lobby van de recreatieve jacht maakt gebruik van dit feit om de lynx af te schilderen als bedreiging voor de gemzenpopulaties en eist regulering of afschot ervan.

De duiding

De wetenschappelijke evidentie schetst een genuanceerder beeld. KORA, het Zwitserse coördinatiebureau voor roofdierecologie, documenteert de dynamiek tussen roofdieren en prooidieren al jaren. De lynx beïnvloedt de gemzenbestanden lokaal, maar is niet verantwoordelijk voor de grootschalige achteruitgang. De belangrijkste oorzaken liggen in de klimaatverandering, de verslechtering van het leefgebied en de cumulatieve druk van recreatieve jacht en verstoring door vrijetijdsactiviteiten. De lynx neemt vooral verzwakte, zieke of oude gemzen en jonge gemzen, vervult dus een sanitaire functie die de populatie als geheel versterkt. In gebieden waar de lynx gemzen en reeën reguleert, profiteert het beschermingsbos van verminderde vraat, en dat komt precies overeen met het doel dat de recreatieve jacht voor zichzelf opeist.

De eis om de lynx te reguleren ter bescherming van de gemzenbestanden is daarom ecologisch onhoudbaar. Ze dient primair de belangen van recreatieve jagers, die in de lynx een concurrent om 'hun' prooi zien, en niet de bescherming van de gems.

Meer hierover: Dossier: De lynx in Zwitserland en Dossier: jachtmythes

De gems in het conflict tussen bos en wild

Net als het ree wordt ook de gems aangeklaagd als veroorzaker van vraatschade in het beschermingsbos. In gebieden waar gemzen het bos in worden gedrongen doordat de open hooggelegen gebieden door verstoring of klimaatverandering verloren gaan, kan de vraat aan jonge bomen toenemen. Maar ook hier schiet het argument tekort: niet de gems is het probleem, maar het feit dat haar natuurlijke leefgebied boven de boomgrens krimpt door recreatiedruk en klimaatverandering. De recreatieve jacht draagt zelf bij aan het het bos in drijven van de gemzen, doordat ze de dieren verjaagt uit de open gebieden waar ze van nature zouden grazen. De oplossing ligt niet in hogere afschotcijfers, maar in het verminderen van verstoring, het beschermen van rustzones en het bevorderen van natuurlijke roofdieren.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

Dierenleed bij de hoogjacht

Jachtomstandigheden in het gebergte

De gemzenjacht in het hooggebergte is vanuit het oogpunt van dierenwelzijn bijzonder problematisch. De schietafstanden zijn vaak extreem groot, de lichtomstandigheden wisselvallig en de windomstandigheden onvoorspelbaar. Dat alles vergroot de kans op misschoten en verwondingen door schoten. Een gewond dier in steil terrein bergen en nazoeken is bewerkelijk en vaak onmogelijk. Gemzen die gewond in rotswanden vluchten, sterven daar na uren of dagen. De federale statistiek vermeldt voor 2025 20 gemzen die dood zijn aangetroffen met schotwonden; in de tien jaar van 2016 tot en met 2025 waren dat er 161. Alleen dieren die worden gevonden, zijn geregistreerd (Jachtstatistiek Zwitserland 2025).

Verstoring en stress

De hoge jacht duurt meerdere weken en veroorzaakt in de betrokken gebieden permanente jachtdruk. Gemzen die dagelijks door recreatieve jagers worden verstoord, verlaten hun vaste rustplaatsen, verkorten hun graastijden en verbruiken energiereserves die ze nodig hebben voor de komende winter. De verstorende werking treft niet alleen de bejaagde dieren, maar de hele fauna van het gebergte, inclusief steenarend, steenbok en sneeuwhoen.

Meer hierover: Dossier: Jacht en dierenwelzijn en Dossier: Hogejacht in Zwitserland

Wat er zou moeten veranderen

Afschotcijfers afstemmen op de daadwerkelijke populatieontwikkeling: In regio's met teruglopende gemzenpopulaties moet de recreatieve jacht onmiddellijk worden stopgezet. Afschotcontingenten die zijn gebaseerd op onnauwkeurige telresultaten en politieke compromissen zijn geen regulering, maar een bedreiging voor de populatie.
Grootschalige wildrustzones: Gemzen hebben ongestoorde winterverblijven nodig waarin ze hun energiehuishouding kunnen herstellen. Het instellen van bindende wildrustzones, ook ten opzichte van vrijetijdsgebruikers, is de meest effectieve maatregel tegen de cumulatieve stress door recreatieve jacht, toerisme en klimaatverandering.
Bevordering van de lynx als natuurlijke regulator van gemzen: De lynx reguleert gemzenpopulaties in het bos effectiever en duurzamer dan welk afschotplan ook. In plaats van hem te bestrijden als concurrent om «de eigen prooi», moet zijn rol als sleutelsoort worden erkend en zijn verspreiding worden bevorderd.
Beëindiging van de op trofeeën gerichte bokkenjacht: Het selectief afschieten van de sterkste bokken druk in tegen het principe van natuurlijke selectie en verstoort de leeftijdsopbouw en de genetische diversiteit van de populatie. De recreatieve jacht moet afstand nemen van het trofeedenken.
Professioneel wildbeheer in plaats van hoge jacht: De regulering van gemzen moet worden overgedragen aan professionele wildbeheerders, die gericht, gepland en met vakkennis ingrijpen. De hoge jacht in haar huidige vorm, een wekenlang traditioneel ritueel met een enorme verstorende werking, moet worden vervangen door gerichte afschot van individuele dieren.

Argumentatie

«Zonder de recreatieve jacht zouden de gemzenpopulaties het beschermingsbos in gevaar brengen.» De recreatieve jacht zelf drijft de gemzen door voortdurende verstoring het bos in, waar ze de vraat concentreren. In ongestoorde gebieden verblijven gemzen overwegend boven de boomgrens, waar ze van nature grazen. De oplossing ligt in het verminderen van verstoringen, niet in hogere afschotcijfers. De lynx reguleert gemzen in het bos doeltreffender dan de recreatieve jacht.

«De lynx bedreigt de gemzenpopulaties en moet worden gereguleerd.» KORA documenteert al jaren dat de lynx vooral verzwakte, zieke of oude gemzen en jongen als prooi neemt en daarmee een sanitaire functie vervult. De belangrijkste oorzaken van de achteruitgang van de gems zijn klimaatverandering, verslechtering van het leefgebied en de cumulatieve druk van recreatieve jacht en verstoring door recreanten. De eis om de lynx te reguleren ter 'bescherming' van de gemzenpopulaties dient de belangen van de recreatieve jagers, niet de bescherming van de gems.

«De hoge jacht is traditie en maakt deel uit van de alpencultuur.» Traditie is geen argument tegen wetenschappelijk bewijs. De hoge jacht veroorzaakt wekenlange, voortdurende verstoring in de gevoeligste leefgebieden van de Alpen, met grote onzekerheid bij het raken van het doel in steil terrein, aanzienlijk dierenleed door gewonde dieren en negatieve gevolgen voor de hele bergfauna. Professioneel beheer van wilde dieren is geen cultuurvernietiging, maar een aanpassing aan de stand van de wetenschap en de ethiek.

«De gemzenpopulaties zijn stabiel, er is geen reden tot zorg.» De populatieschattingen zijn gebaseerd op tellingen in open terrein, waarbij gemzen in het bos niet worden meegeteld. In de noordwestelijke Alpen nemen de populaties al jaren af. De landelijke waarde van ongeveer 90.000 gemzen is een optelsom van kantonale schattingen. De bewering dat de populaties stabiel zijn, negeert regionale verschillen en het cumulatieve effect van klimaatverandering, druk door recreatie en recreatieve jacht.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers

Onze aanspraak

De gems is een wapendier van de Alpen en behoort tot de symbolen van de Zwitserse bergwereld. Dat ze ondanks regionaal dalende populaties nog steeds massaal bejaagd wordt, laat zien hoezeer de belangen van de recreatieve jacht het beleid voor wilde dieren domineren. Uit onderzoek blijkt dat de lynx gemzen in het bos effectiever reguleert dan de recreatieve jacht, dat de klimaatverandering het leefgebied van de gems van bovenaf doet krimpen en dat de hoogjacht wekenlange permanente verstoring veroorzaakt in de meest kwetsbare berghabitats. Een systeemwisseling naar professioneel beheer van wilde dieren, rustzones voor wild en natuurlijke roofdieren is geen radicaliteit, maar een aanpassing aan de stand van de wetenschap. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.