Steenmarter Zwitserland: cultuurvolger onder jachtdruk

De steenmarter is de meest voorkomende en aanpassingsvaardigste marterachtige van Zwitserland. Hij leeft midden tussen de mensen, op zolders, in schuren en motorruimtes, en zorgt daar regelmatig voor conflicten. Maar de oplossing voor doorgebeten kabels en beschadigde isolatie ligt niet in het jachtgeweer, maar in preventie. Toch worden jaarlijks zo'n 1'000 steenmarters door recreatieve jagers doodgeschoten, hoewel alle vakinstanties eensgezind vaststellen: afschot is doeltreffend, omdat vrijgekomen territoria onmiddellijk door buurdieren worden ingenomen.

Fiche

De steenmarter (Martes foina), ook wel huismarter genoemd, behoort tot de familie van de marterachtigen (Mustelidae) en is een roofdiersoort uit het geslacht van de echte marters. Hij bereikt een kop-romplengte van 40 tot 54 centimeter, de borstelige staart is ongeveer half zo lang als het lichaam. Het gewicht ligt bij 1 tot 2 kilogram, waarbij mannetjes iets groter en zwaarder zijn dan vrouwtjes. Zijn vacht is grijsbruin tot donkerbruin. Het herkenningskenmerk is de witte, meestal gevorkte keelvlek, die zich vaak tot op de voorpoten uitstrekt. In tegenstelling tot de verwante boommarter heeft de steenmarter onbehaarde voetzolen en een roze (niet bruine) neus.

Biologie en levenswijze

De steenmarter is een eenling en overwegend nachtactief. Hij bezet vaste territoria van 80 tot 150 hectare, die hij markeert met het secreet van zijn anaal- en buikklieren (Stadtwildtiere Schweiz). Overdag rust hij in schuilplaatsen, die in bewoond gebied vaak zolders, schuren, stallen of houtstapels zijn. Hij is een behendige klimmer, die muren kan beklimmen en al door een 5 centimeter smalle spleet gebouwen binnendringt (Umweltberatung Luzern, Kanton Zürich).

Oorspronkelijk was de steenmarter een bewoner van rotsachtige landschappen en open gemengde bossen. In de loop van de 20e eeuw heeft hij zich als cultuurvolger steeds meer in het bewoonde gebied gevestigd. Zolders, schuren en motorruimtes bieden hem ideale schuilplaatsen overdag, met bescherming tegen weer en wind en tegen roofdieren. Dit aanpassingsvermogen is opmerkelijk en getuigt van een hoge intelligentie. Maar juist dit vermogen om in de nabijheid van de mens te leven, wordt hem noodlottig: in plaats van de co-existentie met de steenmarter vorm te geven, grijpt de lobby van de recreatieve jacht naar het wapen.

Voortplanting

De paartijd valt in de maanden juni tot augustus. Net als de boommarter en de das vertoont ook de steenmarter een kiemrust: de bevruchte eicel rust enkele maanden voordat de eigenlijke ontwikkeling begint. De jongen komen in maart of april ter wereld, meestal 2 tot 4, zelden tot 7. Bij de geboorte zijn ze blind en nauwelijks behaard. Pas na ongeveer 5 weken openen ze hun ogen. Het grootbrengen van de jongen duurt ongeveer 8 weken, daarna beginnen de jongen het nest te verlaten. Met 12 tot 16 weken worden ze zelfstandig. De geslachtsrijpheid wordt bereikt op ongeveer 14 maanden. In het wild worden steenmarters zelden ouder dan 10 jaar.

Voedsel en ecologische functie

De steenmarter is een alleseter met een breed voedselspectrum. Kleine zoogdieren, in het bijzonder woelmuizen, vormen een groot deel van zijn dierlijke voedsel. Daarnaast bemachtigt hij vogels, eieren, insecten, regenwormen en slakken. In de zomer en herfst domineren plantaardige voedselbestanddelen: kersen, pruimen, bessen en druivenpitten zijn regelmatig terug te vinden in zijn uitwerpselen (Stadtwildtiere Schweiz, Institut für Schädlingskunde).

Als regulator van muizenpopulaties in bewoond gebied en in landbouwgewassen vervult de steenmarter een belangrijke ecologische functie. Ook als bestrijder van wespennesten en andere insecten is hij nuttig. Dat hij af en toe in kippenhokken binnendringt en daar door de zogenaamde bloedroes (een stressreactie op fladderend pluimvee in gesloten ruimtes) meerdere kippen doodt, is een reëel probleem, maar wel een dat met eenvoudige bouwkundige maatregelen op te lossen is.

De «automarter»: een probleem dat de recreatieve jacht niet kan oplossen

De oorzaak

Sinds eind jaren 1970 is bekend dat steenmarters plastic en rubberen onderdelen van auto's stukbijten: rem- en ontstekingskabels, koelerslangen en isolatiematten (Stadtwildtiere Schweiz, Wikipedia). De oorzaak van dit gedrag ligt in het territoriale gedrag: pas geparkeerde auto's dragen geursporen van een vreemde marter, die de plaatselijke steenmarter als indringer interpreteert. Hij markeert het voertuig met zijn eigen geursecreties en bijt daarbij in rubberen onderdelen die de vreemde geur dragen. Dit gedrag is geen jachtgedrag en geen voedselgedrag; het is een territoriale reactie.

Waarom afschot het probleem verergert

Alle kantonale vakinstanties, het Umweltberatung Luzern, het kanton Zürich en zelfs ongediertebestrijdingsbedrijven zijn het erover eens: het wegvangen of afschieten van een steenmarter helpt niet, omdat zijn territorium meteen daarna door een naburig dier wordt bezet (Umweltberatung Luzern, kanton Zürich, Desinfecta). De opvolger oriënteert zich op de geursporen van zijn voorganger en gebruikt met grote waarschijnlijkheid dezelfde schuilplaatsen en dezelfde auto's. Afschot lost het probleem niet op, het bestendigt het: in plaats van een territoriaal stabiele marter die de plaatselijke situatie kent, verschijnt een nieuwe, onervaren marter die zich eerst moet vestigen en daarbij mogelijk meer schade veroorzaakt.

Diervriendelijke oplossingen

De enige effectieve maatregelen tegen marters in de auto en op zolder zijn bouwkundig en preventief van aard. Bijtbestendige koelerslangen en ontstekingskabels, elektrische martwerende installaties met een niet-dodelijke stroomstoot, het stallen van het voertuig in een garage en het regelmatig wassen van de motor om geursporen te verwijderen, zijn de standaardaanbevelingen van de kantonale autoriteiten (kanton Zürich). Op zolder moeten alle toegangsgaten groter dan 5 centimeter worden afgesloten, klimplanten tegen de gevel worden verwijderd en overhangende takken worden gesnoeid. Deze maatregelen zijn arbeidsintensief, maar blijvend effectief. Afschot is dat niet.

Bejaging: zinloos per definitie

Juridische situatie

De steenmarter is volgens de Zwitserse federale jachtwet (JSG, art. 5 lid 2) een bejaagbare soort van de laagwildjacht. Het gesloten seizoen loopt in de meeste kantons van half februari tot half augustus en beschermt het grootbrengen van jongen. Buiten deze periode mag de steenmarter door houders van een geldig jachtvergunning worden geschoten. Verboden zijn strikken, gif en vallen, met uitzondering van kastvallen voor levend vangen.

De omvang van de afschot

Het BUWAL (het vroegere federale milieuagentschap) gaf voor het jaar 2003 ongeveer 2.000 geschoten steenmarters op, maar stelde ook vast dat de afschotcijfers sinds midden jaren 1980 afnemen (BUWAL-persbericht, 2004). In 2005 werden nog 1.673 steenmarters geschoten, in 2006 nog maar 980 (BAFU-persbericht, 2007). Volgens de Zwitserse jachtstatistiek liggen de huidige afschotcijfers rond de 1.000 dieren per jaar. In het kanton Schaffhausen werden in het jachtjaar 2022/23 slechts 2 steenmarters geschoten (IG Wild beim Wild, jachtstatistiek 2022). In het kanton Genève, waar de recreatieve jacht sinds 1974 is afgeschaft, worden conflicten met steenmarters uitsluitend opgelost door professionele wildbeheerders en preventie.

Bijzonder veelzeggend: het BUWAL adviseerde al in 2002 een systematische biomonitoring voor marterachtigen, omdat onduidelijk was of de dalende afschotcijfers te wijten waren aan een afname van de populatie of aan veranderde jachtgewoonten (BUWAL-persbericht, 2004). Twintig jaar later zijn er nog steeds geen betrouwbare populatiecijfers. De recreatieve jagers blijven schieten op een diersoort waarvan ze de populatieontwikkeling niet kennen.

De tegenstrijdigheid

De steenmarter wordt in bebouwd gebied als probleemdier gezien, maar juist daar, waar hij daadwerkelijk conflicten veroorzaakt, kan de recreatieve jacht in de meeste gevallen niet worden uitgeoefend. In beschermde districten, dat wil zeggen in woongebieden en tuinen, is jagen alleen met een speciale vergunning toegestaan. De recreatieve jagers schieten de steenmarter dus niet daar, waar hij problemen veroorzaakt, maar daar, waar hij toevallig in het jachtgebied verblijft: in het bos, aan de bosrand, op het platteland. Daar waar hij geen schade veroorzaakt. De bejaging mist haar doel letterlijk.

Meer hierover: Waarom recreatieve jacht als populatiebeheer faalt

Naast elkaar leven in plaats van oorlog: de steenmarter als buurman

Wat de steenmarter de bebouwde omgeving brengt

De steenmarter reguleert de muizen- en rattenpopulaties in bebouwd gebied en in landbouwgewassen. Hij verslindt insecten, slakken en wespen. Als liefhebber van bessen draagt hij bij aan de verspreiding van plantenzaden. Zijn uitwerpselen bevatten regelmatig kersenpitten en druivenpitten, die hij op wisselende plekken uitscheidt en zo de verspreiding van deze planten bevordert.

Co-existentie met de steenmarter is mogelijk en wordt in tal van Europese steden succesvol toegepast. De sleutel ligt in preventie: gebouwen martervrij maken, auto's beschermen, kippenhokken versterken. De kantonale adviesbureaus bieden uitgebreide informatie en ondersteuning. Wat ontbreekt, is niet de techniek, maar de bereidheid van de lobby van de recreatieve jacht om afschot als ondeugdelijk middel te erkennen.

Het Geneefse model

In het kanton Genève, waar de recreatieve jacht sinds 1974 is afgeschaft, worden conflicten met de steenmarter opgelost door professionele wildbeheerders en door preventie. Er zijn geen exploderende marterpopulaties en geen oncontroleerbare schade. Genève laat zien dat een civilisatie omgang met de steenmarter mogelijk is, zonder dat recreatieve jagers worden ingezet.

Meer hierover: Studies over de invloed van de recreatieve jacht op wilde dieren

Wat er zou moeten veranderen

Vervanging van afschot door professionele preventie: Het afschieten van de steenmarter is zinloos, omdat vrijgekomen territoria onmiddellijk opnieuw worden bezet. Alle kantonale vakinstanties bevestigen dit. De enige effectieve oplossing ligt in preventie: martervrije gebouwen, beschermde voertuigen, versterkte kippenhokken. De kantons moeten advies en ondersteuning van deze maatregelen uitbreiden, in plaats van afschotvergunningen te verlenen.
Professioneel wildbeheer in plaats van recreatieve jacht: Waar conflicten met de steenmarter optreden die meer dan preventie vereisen, moeten professionele wildbeheerders verantwoordelijk zijn, niet recreatieve jagers en jaagsters. Het Geneefse model toont aan dat dit werkt en goedkoper is dan een systeem dat gebaseerd is op 30'000 patenthouders.
Afschaffing van de laagwildjacht op de steenmarter buiten bebouwd gebied: In het bos en in het open landschap veroorzaakt de steenmarter geen conflicten. De laagwildjacht op de steenmarter in deze gebieden heeft geen redelijke grond en moet worden stopgezet.
Nationale monitoring van de marterpopulaties: Het BUWAL eiste al in 2002 een biomonitoring voor martersoorten. Twintig jaar later zijn er nog steeds geen betrouwbare bestandscijfers. Een nationale monitoring is hoognodig en een voorwaarde voor elk serieus wildbeheerbeleid.
Voorlichting van de bevolking: Veel conflicten met de steenmarter ontstaan door onwetendheid: open dakluiken, onbeveiligde kippenhokken, ontbrekende marterbeveiliging bij de auto. De kantons moeten voorlichtings- en adviesaanbod uitbreiden en de bevolking informeren over diervriendelijke beschermingsmaatregelen.

Argumentatie

«De steenmarter veroorzaakt aanzienlijke schade aan auto's en gebouwen en moet daarom bejaagd worden.» De schade is reëel, maar afschot lost het probleem niet op, het houdt het juist in stand. Vrijgekomen territoria worden onmiddellijk opnieuw bezet. Alle kantonale vakinstanties, het kanton Zürich, de Umweltberatung Luzern en zelfs particuliere ongediertebestrijdingsbedrijven bevestigen dat het wegvangen of doden van individuele steenmarters geen duurzame oplossing biedt. De enige werkzame maatregelen zijn van bouwkundige en preventieve aard.

«Zonder bejaging zou de steenmarter de overhand krijgen.» Steenmarterpopulaties reguleren zichzelf via hun territorialiteit en de beschikbaarheid van voedsel. De grootte van de territoria ligt vast, elk territorium kan slechts één marter herbergen. De recreatieve jacht heeft geen invloed op de totale populatie, ze vervangt slechts individuele dieren door andere. In het kanton Genève bestaat al meer dan 50 jaar geen recreatieve jacht op de steenmarter, en er is geen overpopulatie.

«De steenmarter decimeert bodembroeders en kippen en moet daarom worden gereguleerd.» Kippenhouders zijn zelf verantwoordelijk voor de veiligheid van hun dieren. Een martervrij hok is met weinig moeite te realiseren. De steenmarter doodschieten omdat een hok niet beveiligd is, is vergelijkbaar met het proberen voorkomen van inbraken door inbrekers neer te schieten in plaats van sloten te plaatsen. Bodembroedende vogels worden in de eerste plaats bedreigd door het verlies van hun leefgebied, niet door de steenmarter, die al duizenden jaren deel uitmaakt van hun ecosysteem.

«De recreatieve jacht op de steenmarter is duurzaam.» Het BUWAL constateerde al in 2004 dat de dalende afschotcijfers bij de steen- en boommarter zouden kunnen wijzen op een achteruitgang van de populatie, en adviseerde biomonitoring. Twintig jaar later zijn er nog steeds geen betrouwbare populatiecijfers. Een jacht op een soort waarvan men de populatieomvang niet kent, kan niet als "duurzaam" worden bestempeld. Het is een blinde vlucht.

«De bejaging van de steenmarter heeft een lange traditie en behoort tot de laagwildjacht.» De niederjacht op marterachtigen stamt uit een tijd waarin bont economisch werd benut. Dat gebruik is achterhaald. Traditie is geen argument om een dier te doden wanneer het oorspronkelijke doel is weggevallen en het afschot aantoonbaar geen effect heeft. De Schweizer Tierschutz STS eist terecht dat zin en doel van de jacht op deze soorten kritisch worden onderzocht.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers

Bronvermeldingen

Zwitserse jachtstatistiek, BAFU/Wildtier Schweiz: http://www.jagdstatistik.ch (afschot- en valwildgegevens)
BUWAL-persbericht (2004): Jachtstatistiek 2003, stabiele afschotcijfers bij hoefdieren, bedreigde kleine roofdieren
BAFU-persbericht (2007): Jachtstatistiek 2006, afschotcijfers steenmarter
Kanton Zürich, Amt für Landschaft und Natur: Informatie marter in bebouwd gebied (zh.ch, 2020)
Umweltberatung Luzern: Steenmarter (umweltberatung-luzern.ch)
Stadtwildtiere Schweiz: Soortprofiel steenmarter (stadtwildtiere.ch)
Waldwissen.net/WSL: De marters in kanton Luzern (Holzgang/Muggli, 2005)
Wikipedia: Steenmarter (Martes foina)
IG Wild beim Wild (2022/2025): Jachtstatistiek 2022, vossenmassacre in Zwitserland (wildbeimwild.com)
Schweizer Tierschutz STS: Jacht in Zwitserland (tierschutz.com)
Desinfecta Schweiz: Marters verjagen (desinfecta.ch)
Wildtierportal Baden-Württemberg: Steenmarter (wildtierportal-bw.de)
Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)
Dierenwelzijnswet (TSchG, SR 455)

Onze aanspraak

De steenmarter is een wild dier dat heeft geleerd om met de mens samen te leven. Zijn aanpassingsvermogen is indrukwekkend en verdient respect, geen vervolging. Dat hij af en toe kabels doorknaagt, zolders binnendringt of een kippenhok bezoekt, is geen reden om naar het geweer te grijpen, zeker omdat alle deskundigen bevestigen dat afschot geen effect heeft. De conflicten met de steenmarter zijn oplosbaar met preventie en bouwkundige maatregelen. Dat de recreatieve jagers desondanks jaarlijks zo'n 1.000 steenmarters doodschieten, vaak niet daar waar conflicten bestaan, maar in het bos en op het platteland, laat zien dat de niederjacht niet dient om conflicten op te lossen, maar om de jagers vrijetijdsplezier te bezorgen. De conclusie is duidelijk: de niederjacht op de steenmarter moet worden vervangen door professioneel wildbeheer en preventie. Het Genève-model bewijst al meer dan 50 jaar dat dit mogelijk is. Dit dossier wordt doorlopend geactualiseerd wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen daartoe aanleiding geven.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.