“Je bent wat je eet”: wat oude leerstellingen zeggen over vlees en geweld

“De mens is wat hij eet.” Deze zin is afkomstig van de filosoof Ludwig Feuerbach, die hem in 1850 bedacht in een bespreking van een boek over voedingsmiddelen van de fysioloog Jakob Moleschott. Wat werd bedoeld: wat we tot ons nemen, vormt ons, lichamelijk en geestelijk. Lang voordat Feuerbach de woordspeling vond, stelden uiteenlopende spirituele en filosofische tradities een verdergaande vraag: wat doet het met de mens als hij dieren laat doden voor zijn voeding of zelf doodt?

Pythagoras: van het kalf tot de mens

De Romeinse dichter Ovidius laat in het 15e boek van zijn “Metamorfosen” Pythagoras een lange rede houden tegen het eten van vlees. De Pythagoras van Ovidius waarschuwt daarin: wie een kalf de keel doorsnijdt en zijn klachten negeert, bereidt zichzelf voor op het vergieten van mensenbloed. Het doden van niet-menselijke dieren verschijnt hier niet als onschuldige voedselvoorziening, maar als oefening in gevoelloosheid.

De Griekse schrijver Plutarchus nam de gedachte eind van de eerste eeuw over in zijn geschrift “Over het eten van vlees” (De esu carnium) . In het begin, schrijft hij, werden wilde dieren gedood en gegeten. Toen de moordlust bloed had geproefd en zich aan hen had geoefend, ging ze over op rund, schaap en haan en uiteindelijk op oorlog en het doden van mensen.

Ahimsa: geweldloosheid begint bij het eten

In de tradities van India staat één begrip centraal: ahimsa, het niet-schaden. In het jainisme is het het hoogste gebod en omvat het zelfs het kleinste levende wezen. In het boeddhisme is de onthouding van doden de eerste van de vijf zedelijke voorschriften. In de Yoga-soetra's van Patanjali staat ahimsa op de eerste plaats van de ethische grondbeginselen. Wie daarin gevestigd is, zo luidt vers 2.35, in diens aanwezigheid verdwijnt de vijandigheid.

De Bhagavad Gita onderscheidt in de verzen 17.8 tot en met 17.10 voeding naar de drie goena's, de grondkwaliteiten van de natuur. Daarbij beschrijft ze eigenschappen van spijzen, niet zomaar een tegenstelling tussen plantaardige en dierlijke voeding. In veel yogische voedingstradities geldt een vegetarische, sattvische voeding als bevorderlijk voor helderheid en innerlijke rust, en wordt het afzien van vlees verbonden met het ideaal van geweldloosheid. Voeding raakt in dit begrip niet alleen het lichaam, maar ook de geestelijke en ethische levenswijze.

Tolstoj en de «eerste trede»

In het Westen heeft vrijwel niemand deze gedachte zo indringend verwoord als Lev Tolstoj. In zijn in 1892 verschenen essay «De eerste trede» beschrijft hij een bezoek aan het slachthuis van Toela. Zijn conclusie: wie serieus een zedelijk leven nastreeft, zet als eerste stap het afzien van voeding afkomstig van gedode dieren. Albert Schweitzer bracht dezelfde houding tientallen jaren later onder in de formule «eerbied voor het leven».

Hoe verschillend deze teksten en leringen ook zijn: ze vragen niet alleen naar het lijden van de dieren, maar ook naar de verantwoordelijkheid van de mensen die het veroorzaken. Dat is geen laboratoriumbevinding, maar een ethische waarschuwing die al meer dan twee millennia steeds opnieuw is geformuleerd.

Wat dit betekent voor de recreatieve jacht

Wie deze inzicht serieus neemt, komt niet om de recreatieve jacht heen. Want de recreatieve jager laat het doden niet over aan een slachthuis, hij voert het zelf uit. Vrijwillig, in zijn vrije tijd, vaak gedurende tientallen jaren. Het vlees dat hij daarna als «natuurlijk» en «eerlijk» aanprijst, ontsnapt niet aan deze ethische kritiek: het is afkomstig van een dier wiens leven hij bewust heeft beëindigd, zonder daarvoor voor zijn voeding op aangewezen te zijn.

Dat de marketing van wildvlees door recreatieve jagers weinig met de werkelijkheid te maken heeft, heeft Wild beim Wild al uitvoerig gedocumenteerd, onder meer in de analyse 'Bio Bio Plus' en andere legenden. Ook de bewering dat de recreatieve jacht een oorspronkelijke manier van leven voortzet, houdt bij nadere beschouwing geen stand, zoals ons artikel Inheemse jacht versus recreatieve jacht laat zien.

Wat het onderzoek naar agressie, empathie voor dieren en geweld bij recreatieve jagers wel en niet aantoont, wordt samengevat in het artikel Is de recreatieve jacht een ziekte?. Geweldsdaden in de omgeving van de recreatieve jacht documenteren wij doorlopend, bijvoorbeeld in het artikel Femicide in Faido, explosie in Leontica. Meer teksten over de psyche van recreatieve jagers vindt u in de rubriek Psychologie & Jacht.

Commentaar: De keuze maakt het verschil

De wolf doodt omdat hij moet. Hij heeft geen keuze, geen winkel en geen alternatief. De mens heeft die wel. Juist daarin ligt zijn verantwoordelijkheid, en juist daarom weegt het zwaar wanneer iemand het doden tot hobby maakt.

De oude leringen zeggen het al meer dan tweeduizend jaar: je wordt wat je doet. Wie het doden tot vrijetijdsbesteding maakt, moet zich laten vragen welke plaats het leven van andere voelende wezens voor hem inneemt. En een samenleving die doden als hobby duldt, zou zich moeten afvragen wat zij daarmee in zichzelf voedt.

De ethische vraag staat op zichzelf: waarom een dier doden als noch het eigen leven noch de eigen voeding ervan afhangt?