Is de recreatieve jacht een ziekte? Wat studies laten zien en wat niet

De acteur Sir Roger Moore zei: «De ‹jachtsport› is een ziekte, een perversie en een gevaar en zou als zodanig erkend moeten worden.» De uitspraak staat in onze verzameling «Citaten over de jacht». Recreatieve jagers zelf spreken van «jachtkoorts», en de voormalige Graubündense jachtpresident Tarzisius Caviezel schreef zelfs over een «ziekte», waarvan niemand hem kon genezen. Wat daarvan is overdrijving en wat valt er te onderbouwen? Een rondgang langs de studies en hun grenzen.

Wat bij recreatieve jagers is gemeten

In het Duitse taalgebied ligt het proefschrift «Psychologisch-soziologische Unterschiede zwischen Hobbyjägern und Nichtjägern» van Ursula Grohs voor. Zij vergeleek recreatieve jagers met een controlegroep van niet-jagers. Volgens onze analyse in het studieoverzicht «Jacht in feitencheck» beoordeelden de recreatieve jagers in deze steekproef zichzelf als agressiever en kozen ze vaker voor conflictoplossing via dominantie. Qua verbondenheid met de natuur was er geen verschil. Het onderzoek berust op zelfrapportage en is niet verschenen in een peer-reviewed vakblad. Een herhaling is ons niet bekend.

Grohs meldt bovendien lagere scores voor empathie jegens niet-menselijke dieren, sterker naarmate de jachterfgaring langer is. Dat is een vergelijking tussen personen op één enkel moment. Of de recreatieve jacht afstompt of dat mensen met minder empathie voor dieren eerder en langer jagen, valt hieruit niet te beslissen. De Italiaanse psychotherapeute Patrizia Mattioli duidt de bevinding als afstomping, zoals we in het artikel «Was Menschen zur Hobby-Jagd treibt» hebben beschreven. Langetermijnstudies die dezelfde personen jarenlang volgen, zouden kunnen helpen om selectie- en veranderingseffecten van elkaar te onderscheiden. Zo'n studie is ons niet bekend.

De socioloog Clifton Flynn ondervroeg voor een studie uit 2002 Amerikaanse studenten. Recreatieve jagers waren ongeveer twee keer zo vaak gewelddadig geweest tegen niet-menselijke dieren als niet-jagers. Het verschil werd bepaald door één vorm van geweld: het doden van wilde of zwervende dieren buiten de jacht om. Recreatieve jagers hadden bovendien meer dan twee keer zo vaak andermans eigendom beschadigd of vernield. Vaker vechtpartijen met mensen vond Flynn niet, en hij benadrukt zelf dat zijn resultaten alleen voor deze steekproef gelden.

Achtergrond: geweldsonderzoek zonder recreatieve jagers

Alle onderstaande studies hebben andere groepen onderzocht: toeschouwers van vechtsporten, vechters, gevangenen, soldaten, slachthuismedewerkers en muizen. Over recreatieve jagers zeggen ze niets. Ze laten zien welke vragen zich aandienen, niet wat de antwoorden zijn. Verdere studies vat ons artikel samen: «Wat internationale psychologische studies over recreatieve jagers zeggen».

Lust aan geweld

De neurowetenschappers Eric Porges en Jean Decety lieten in 2013 voor een fMRI-studie mannen video's van vechtsporten bekijken. Ze vonden verbanden tussen het gerapporteerde plezier in de geweldsscènes en de functionele samenwerking van bepaalde hersengebieden met de nucleus accumbens, een kern van het beloningssysteem.

De Universiteit van Konstanz onderzoekt de 'appetitieve agressie', de lust aan geweld zelf. De neuropsycholoog Thomas Elbert en zijn team melden dat kindsoldaten in Oeganda het plegen van geweld beschreven als fascinerend en verslavend. In een enquête onder 224 voormalige strijders in Oost-Congo was die lust sterker naarmate iemand meer gewelddaden had gepleegd, en regelmatig gepleegd geweld leek haar te versterken. Het verband met de jacht leggen de onderzoekers zelf: zij verklaren het belonende effect vanuit de evolutionaire geschiedenis van de mens als jager. Elberts fundamentele studie uit 2010 heet «Fascination violence: on mind and brain of man hunters». De enquête toont verbanden, geen oorzaak.

Sadisme, psychopathie en de amygdala

Kavanagh, Signal en Taylor ondervroegen in 2013 voor het vaktijdschrift «Personality and Individual Differences» 227 personen. Wie hogere scores had op narcisme, machiavellisme en subklinische psychopathie, de zogeheten Duistere Triade, had minder positieve opvattingen over niet-menselijke dieren en meldde vaker zelf dierenmishandeling. De psycholoog Geoff Beattie gebruikt dit kader in zijn boek «Trophy Hunting: A Psychological Perspective» om trofeejacht te verklaren.

Het persoonlijkheidsonderzoek heeft de Duistere Triade uitgebreid met een vierde kenmerk: alledaags sadisme, het plezier in het toebrengen van leed aan andere levende wezens. Erin Buckels, Daniel Jones en Delroy Paulhus onderzochten dit in 2013 in een laboratoriumexperiment voor het vaktijdschrift «Psychological Science». 71 proefpersonen mochten kiezen uit vier onaangename taken. Een daarvan bestond uit het vermalen van levende pissebedden in een omgebouwde koffiemolen. 26,8 procent koos ervoor te doden, nog eens 26,8 procent wilde daarbij assisteren. Personen met hoge sadismescores meldden zich vaker aan voor het doden dan anderen. De machine was geprepareerd, er kwam geen enkele pissebed iets te schaden.

Het hersenonderzoek naar psychopathie leidt naar de amygdala, de amandelkern, die bedreigingen beoordeelt en betrokken is bij medeleven. Yaling Yang, Adrian Raine en collega's vonden in 2009 bij 27 personen met psychopathie een 17 tot 19 procent kleinere amygdala dan bij 32 vergelijkingspersonen. Dustin Pardini en collega's volgden mannen vanaf de eerste klas van de basisschool en onderzochten 56 van hen op 26-jarige leeftijd in de scanner: wie een kleinere amygdala had, was sinds de kindertijd agressiever geweest en werd in de drie jaren daarna vaker gewelddadig. Bij gedetineerden met hoge psychopathiescores vonden Jean Decety en collega's in 2013 veranderde neuronale reacties wanneer zij zich de pijn van anderen voorstelden. Bij het voorstellen van eigen pijn liet zich een ander patroon zien. De neurowetenschapper James Fallon beschreef aan de hand van hersenscans van moordenaars een opvallend lage activiteit in de orbitale cortex, die betrokken is bij morele beslissingen en impulscontrole en de amygdala afremt, zoals hij de Amerikaanse zender NPR vertelde. Wat dit onderzoek betekent voor schoolbezoeken van recreatieve jagers, behandelt ons artikel «Recreatieve jacht in het hoofd».

Dat herhaalde gevechten de hersenen kunnen veranderen, is aangetoond in dierproeven. Dmitry Smagin en collega's lieten in 2015 mannelijke muizen herhaaldelijk gevechten winnen. Dat veranderde hun agressiegedrag en neuronale activiteitsmarkers: In de basolaterale amygdala werden minder cellen met de marker c-Fos gevonden. Na een gevechtsvrije periode normaliseerde deze meetwaarde. Wat hieruit volgt voor het doden van wilde dieren door mensen, blijft open.

Sadisme en psychopathie zijn geen zelfstandige ziektediagnoses. Psychopathie wordt met checklists vastgesteld. Sadisme kent de ICD-11 alleen als seksuele stoornis, en een “sadistische persoonlijkheidsstoornis” stond in 1987 slechts in de bijlage van het Amerikaanse diagnostische handboek DSM-III-R en werd in 1994 weer geschrapt. Een kleinere amygdala bewijst op zichzelf geen oorzaak. Een studie waarin sadisme- of psychopathiescores of de amygdala bij recreatieve jagers zijn gemeten, is ons niet bekend.

Soldaten en slachthuis: wat doden met de doders doet

Shira Maguen en collega's analyseerden in 2010 enquêtes onder Amerikaanse soldaten na de inzet in Irak: wie had gedood, vertoonde vaker symptomen van een posttraumatische stressstoornis, alcoholmisbruik en woedeproblemen, en dat ook wanneer de overige gevechtservaring buiten beschouwing werd gelaten. Guido van Wingen en collega's onderzochten Nederlandse soldaten vóór en na de inzet in Afghanistan in de scanner en vonden daarna een sterkere reactie van de amygdala.

Pascal Molenberghs en collega's lieten proefpersonen in 2015 in geanimeerde video's schieten op vijandelijke soldaten en op burgers. Bij het zich voorstellen van het doden van burgers was een gebied in de frontale hersenen, de laterale orbitofrontale cortex, sterker actief, en dat hing samen met de gerapporteerde schuldgevoelens. Onderzocht werd een voorgestelde handeling, geen daadwerkelijk doden. Of jachtrechtvaardigingen als “beheer” of “regulering” vergelijkbaar werken, is niet onderzocht.

Jessica Slade en Emma Alleyne analyseerden 14 studies over slachthuismedewerkers. Zij lijden vaker aan depressies en angststoornissen en vertonen vaker houdingen die geweld goedkeuren. Ze ontwikkelen strategieën om met het doden om te gaan, zowel gezonde als schadelijke. Een verband met geweldsmisdrijven vond het overzicht niet, maar wel aanwijzingen voor meer andere delicten.

De jagerstaal: “oogsten” in plaats van doden

In de jagerstaal worden wilde dieren «geoogst» en populaties «afgeroomd», wordt bloed «schweiss» en wordt het afschieten een «onttrekking». De psycholoog Albert Bandura rekende verbloemende termen tot de mechanismen waarmee mensen hun geweten loskoppelen van hun eigen handelen. Wij bekritiseren deze taal omdat ze het doden naar de achtergrond schuift: wie een ree «oogst» als een appel, spreekt niet meer over doden. Of en hoe zulke termen schuldgevoelens of medegevoel bij recreatieve jagers beïnvloeden, zou nader onderzocht moeten worden.

Nederland: een test en de grenzen ervan

Nederland voerde in 2019 met de «E-Screener» een psychologische computertest in binnen het wapenrecht, nadat een man met een wapenvergunning in 2011 zes mensen had doodgeschoten. Volgens de Nederlandse jagersvereniging slaagde ongeveer 20 procent van de recreatieve jagers niet voor de test. In juli 2022 schortte het ministerie van Justitie de E-Screener op. Rechters en deskundigen hadden technische problemen en een ondoorzichtige beoordeling bekritiseerd en vastgesteld dat een zo verstrekkende psychologische beoordeling zich niet volledig laat automatiseren. Sindsdien werkt het ministerie aan een procedure die vragenlijsten, meldsystemen en de beoordeling door vakmensen combineert. De details staan in ons artikel over de E-Screener.

De ervaringen met de Nederlandse E-Screener onderstrepen hoe belangrijk een solide procedure en deskundige begeleiding zijn.

Jachtgeweren en dodelijk geweld: twee afzonderlijke bevindingen

Uit Frankrijk zijn twee cijfers beschikbaar die verschillende dingen meten. Het eerste betreft het wapen: de forensisch arts Alexia Delbreil en de criminoloog Jean-Louis Senon analyseerden 42 partnerdoodslagen uit het rechtsgebied Poitiers. Van de misdrijven die met vuurwapens werden gepleegd, werd ongeveer 71 procent met jachtgeweren uitgevoerd. Het tweede betreft de daders: een onderzoek voor het Amnesty-magazine «La Chronique» telde van 2018 tot 2022 168 femicides met vuurwapens. In 104 gevallen kon het daderprofiel worden vastgesteld; 35 procent van deze daders was recreatief jager.

Beide cijfers komen uit beperkte caseseries en leveren geen risicoquotiënt op voor recreatieve jagers in het algemeen. In Zwitserland registreert geen enkele autoriteit hoeveel daders van doodslagdelicten met vuurwapens een jachtvergunning bezitten, zoals ons artikel «Jachtwapens en geweld: wat de Zwitserse cijfers laten zien» vaststelt.

Wat de studies niet kunnen aantonen

Een ziektediagnose valt uit dit alles niet af te leiden. De classificatie ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie noemt de gokstoornis en de gamestoornis uitdrukkelijk als stoornissen door verslavend gedrag. Daarnaast bestaan er diagnostische restcategorieën. Een afzonderlijke diagnose voor de recreatieve jacht wordt daar niet genoemd. De aangehaalde onderzoeken komen uit uiteenlopende groepen en leveren geen eenduidig persoonlijkheidsprofiel van recreatieve jagers en jaagsters op. Uit een groepsbevinding laat zich bovendien geen individuele diagnose afleiden.

Wat overblijft, is een leemte. In Zwitserland voeren zo'n 30’000 particulieren legaal jachtwapens. Een onafhankelijke studie naar hun persoonlijkheidsprofielen, motieven en risico's is ons niet bekend. De psychologische achtergronden worden in het dossier geplaatst door Psychologie van de jacht toegelicht.

Commentaar: Normaal is dit niet

Als een kind herhaaldelijk dieren kwelt, geldt dat in de kinder- en jeugdpsychiatrie als waarschuwingssignaal. Wreedheid jegens dieren behoort tot de mogelijke kenmerken van een gedragsstoornis, en ouders, school en deskundigen zouden er alert op zijn. Als een volwassene wilde dieren doodt voor zijn plezier en daar ook nog voor betaalt, heet het een hobby, en niemand stelt vragen. Een diagnose voor volwassenen die jagen laat zich uit deze vergelijking niet afleiden. Maar ze laat wel zien waar de vraag thuishoort: hoe plezier in het doden van niet-menselijke dieren ontstaat en samenhangt met ander gedrag, is door de hier gepresenteerde studies onvoldoende opgehelderd. De wettelijke toestemming voor de recreatieve jacht beantwoordt die vraag niet. Naar onze overtuiging is het niet normaal om voor je plezier te doden.

Roger Moore heeft medisch meer beweerd dan zich laat aantonen. Zijn eis blijft desondanks terecht als je haar leest als een opdracht: psychologie en geneeskunde zouden recreatieve jagers nauwkeuriger moeten onderzoeken, ook op sadistische en psychopathische trekken. IG Wild beim Wild eist daarom onafhankelijk, met openbare middelen gefinancierd onderzoek naar de psychologie van de recreatieve jacht en een verplichte psychologische geschiktheidstest voor wapenbezit. Zo'n procedure moet wetenschappelijk gevalideerd en deskundig begeleid zijn, en de foutenpercentages ervan moeten worden getoetst.

De petitie «Geen vuurwapen zonder psychologische geschiktheidstest» kan nu worden ondertekend, evenals de petitie «Promillegrens voor recreatieve jagers». De eigen taal en de rituelen van de jachtwereld onderzoeken we apart in de bijdrage «Sekte: De recreatieve jagers».