Czy łowiectwo rekreacyjne jest chorobą? Co pokazują badania, a czego nie

Aktor Sir Roger Moore powiedział: „‚Sport łowiecki' jest chorobą, perwersją i zagrożeniem i powinien być jako taki uznany." To zdanie znajduje się w naszym zbiorze „Cytaty o łowiectwie". Sami myśliwi rekreacyjni mówią o „gorączce łowieckiej", a dawny prezes szwajcarskiego kantonalnego związku myśliwych w Gryzonii, Tarzisius Caviezel, pisał wręcz o „chorobie", z której nikt go nie wyleczy. Co z tego jest przesadą, a co można udowodnić? Przegląd badań i ich ograniczeń.

Co zmierzono u myśliwych rekreacyjnych

W obszarze niemieckojęzycznym dostępna jest dysertacja „Psychologisch-soziologische Unterschiede zwischen Hobbyjägern und Nichtjägern" autorstwa Ursuli Grohs. Porównała ona myśliwych rekreacyjnych z grupą kontrolną osób niełowiących. Według naszej analizy w przeglądzie badań «Łowiectwo w faktach» myśliwi rekreacyjni w tej próbie oceniali siebie jako bardziej agresywnych i częściej preferowali rozwiązywanie konfliktów poprzez dominację. W kwestii związku z przyrodą nie stwierdzono różnicy. Praca opiera się na samoocenie respondentów i nie ukazała się w żadnym recenzowanym czasopiśmie naukowym. Nie jest nam znane żadne powtórzenie tego badania.

Grohs podaje ponadto niższe wartości empatii wobec zwierząt innych niż człowiek, wyraźniejsze przy dłuższym doświadczeniu łowieckim. To porównanie między osobami w jednym punkcie czasowym. Nie da się na jego podstawie rozstrzygnąć, czy łowiectwo rekreacyjne powoduje otępienie, czy też osoby o mniejszej empatii wobec zwierząt częściej i dłużej polują. Włoska psychoterapeutka Patrizia Mattioli interpretuje ten wynik jako otępienie, o czym pisaliśmy w artykule „Co skłania ludzi do łowiectwa rekreacyjnego". Badania długoterminowe, które śledziłyby te same osoby przez lata, mogłyby pomóc oddzielić efekty doboru od efektów zmiany. Żadne takie badanie nie jest nam znane.

Socjolog Clifton Flynn przeprowadził ankietę wśród amerykańskich studentów na potrzeby badania z 2002 roku. Myśliwi rekreacyjni byli około dwa razy częściej sprawcami przemocy wobec zwierząt innych niż ludzie niż osoby niebędące myśliwymi. Różnicę wyznaczała jedna forma przemocy: zabijanie dzikich lub bezpańskich zwierząt poza polowaniem. Myśliwi rekreacyjni ponad dwa razy częściej niszczyli lub uszkadzali cudzą własność. Częstszych bójek z ludźmi Flynn nie stwierdził i sam podkreśla, że jego wyniki dotyczą wyłącznie tej próby badawczej.

Tło: badania nad przemocą bez myśliwych rekreacyjnych

Wszystkie poniższe prace dotyczyły innych grup: widzów sportów walki, zawodników, więźniów, żołnierzy, pracowników rzeźni i myszy. O myśliwych rekreacyjnych nic nie mówią. Pokazują, jakie pytania się nasuwają, a nie jakie są odpowiedzi. Dalsze prace omawiamy w naszym artykule „Co międzynarodowe badania psychologiczne mówią o myśliwych rekreacyjnych”.

Upodobanie do przemocy

Neurobiolodzy Eric Porges i Jean Decety pokazali w 2013 roku w ramach badania fMRI mężczyznom filmy ze sportów walki. Stwierdzili związki między deklarowaną przyjemnością z oglądania scen przemocy a funkcjonalną współpracą określonych obszarów mózgu z jądrem półleżącym (nucleus accumbens), jednym z ośrodków układu nagrody.

Uniwersytet w Konstancji bada „agresję apetytywną”, czyli upodobanie do samej przemocy. Neuropsycholog Thomas Elbert i jego zespół informują, że dzieci-żołnierze w Ugandzie opisywali stosowanie przemocy jako fascynujące i uzależniające. W ankiecie przeprowadzonej wśród 224 byłych bojowników we wschodnim Kongo to upodobanie było tym silniejsze, im więcej aktów przemocy dana osoba popełniła, a regularne stosowanie przemocy zdawało się je wzmacniać. Związek z łowiectwem wskazują sami badacze: nagradzające działanie przemocy tłumaczą ewolucyjną historią człowieka jako łowcy. Podstawowa praca Elberta z 2010 roku nosi tytuł „Fascination violence: on mind and brain of man hunters”. Ankieta wykazuje korelacje, a nie przyczynę.

Sadyzm, psychopatia i ciało migdałowate

Kavanagh, Signal i Taylor przeprowadzili w 2013 roku ankietę na potrzeby czasopisma naukowego „Personality and Individual Differences” 227 osób. Osoby z wyższymi wynikami w zakresie narcyzmu, makiawelizmu i subklinicznej psychopatii, czyli tzw. mrocznej triady, miały mniej pozytywne nastawienie do zwierząt innych niż człowiek i częściej deklarowały, że same się nad zwierzętami znęcały. Psycholog Geoff Beattie wykorzystuje tę ramę w swojej książce «Trophy Hunting: A Psychological Perspective», aby wyjaśnić łowiectwo trofeowe.

Badania nad osobowością rozszerzyły mroczną triadę o czwartą cechę: sadyzm codzienny, czyli przyjemność czerpaną z zadawania cierpienia innym istotom żywym. Erin Buckels, Daniel Jones i Delroy Paulhus zbadali go w 2013 roku w eksperymencie laboratoryjnym dla czasopisma naukowego «Psychological Science». 71 uczestników mogło wybierać spośród czterech nieprzyjemnych zadań. Jedno z nich polegało na mieleniu żywych stonóg w przerobionym młynku do kawy. 26,8 procent zdecydowało się na zabijanie, kolejne 26,8 procent chciało przy tym asystować. Osoby z wysokimi wynikami w zakresie sadyzmu zgłaszały się do zabijania częściej niż inne. Maszyna była spreparowana, żadna stonoga nie ucierpiała.

Badania mózgu dotyczące psychopatii prowadzą do ciała migdałowatego, które ocenia zagrożenia i uczestniczy w odczuwaniu współczucia. Yaling Yang, Adrian Raine i współpracownicy stwierdzili w 2009 roku u 27 osób z psychopatią ciało migdałowate mniejsze o 17 do 19 procent niż u 32 osób z grupy porównawczej. Dustin Pardini i współpracownicy obserwowali mężczyzn od pierwszej klasy szkoły i zbadali 56 z nich w wieku 26 lat w skanerze: kto miał mniejsze ciało migdałowate, był od dzieciństwa bardziej agresywny i w ciągu następnych trzech lat częściej stawał się przemocowy. U skazanych z wysokimi wynikami psychopatii Jean Decety i współpracownicy stwierdzili w 2013 roku zmienione reakcje neuronalne, gdy wyobrażali sobie ból innych. Przy wyobrażaniu sobie własnego bólu pojawił się inny wzorzec. Neurobiolog James Fallon opisał na podstawie skanów mózgu morderców wyjątkowo niską aktywność w korze oczodołowo-czołowej, która uczestniczy w decyzjach moralnych i kontroli impulsów oraz hamuje ciało migdałowate, jak relacjonował amerykańskiej stacji NPR. Co te badania oznaczają dla wizyt myśliwych rekreacyjnych w szkołach, omawia nasz artykuł «Łowiectwo rekreacyjne w głowie».

To, że powtarzające się walki mogą zmieniać mózg, wykazano w doświadczeniach na zwierzętach. Dmitry Smagin i współpracownicy pozwolili w 2015 roku samcom myszy wielokrotnie wygrywać walki. Zmieniło to ich zachowanie agresywne i markery aktywności neuronalnej: W jądrze podstawno-bocznym ciała migdałowatego stwierdzono mniej komórek z markerem c-Fos. Po fazie bez walk ta wartość pomiaru wróciła do normy. Co z tego wynika dla zabijania dzikich zwierząt przez ludzi, pozostaje otwarte.

Sadyzm i psychopatia nie są odrębnymi diagnozami chorobowymi. Psychopatię ocenia się za pomocą list kontrolnych. Klasyfikacja ICD-11 zna sadyzm wyłącznie jako zaburzenie seksualne, a „sadystyczne zaburzenie osobowości" figurowało w 1987 roku jedynie w załączniku amerykańskiego podręcznika diagnostycznego DSM-III-R i w 1994 roku zostało z niego skreślone. Mniejsze ciało migdałowate samo w sobie nie dowodzi przyczyny. Nie znamy badania, w którym zmierzono by u myśliwych rekreacyjnych wyniki w zakresie sadyzmu lub psychopatii albo stan ciała migdałowatego.

Żołnierze i rzeźnia: co zabijanie robi z zabijającymi

Shira Maguen i współpracownicy przeanalizowali w 2010 roku ankiety amerykańskich żołnierzy po misji w Iraku: ci, którzy zabijali, wykazywali częściej objawy zespołu stresu pourazowego, nadużywanie alkoholu i problemy z gniewem, i to również po uwzględnieniu pozostałych doświadczeń bojowych. Guido van Wingen i współpracownicy badali holenderskich żołnierzy przed misją w Afganistanie i po niej za pomocą skanera i stwierdzili po niej silniejszą reakcję ciała migdałowatego.

Pascal Molenberghs i współpracownicy kazali w 2015 roku uczestnikom badania w animowanych filmach strzelać do żołnierzy przeciwnika i do cywilów. Podczas wyobrażonego zabijania cywilów bardziej aktywny był obszar płata czołowego, boczna kora oczodołowo-czołowa, co wiązało się ze zgłaszanym poczuciem winy. Badano wyobrażoną czynność, a nie rzeczywiste zabijanie. Czy łowieckie uzasadnienia, takie jak „hodowla" czy „regulacja", działają podobnie, nie badano.

Jessica Slade i Emma Alleyne przeanalizowały 14 badań dotyczących pracowników rzeźni. Częściej cierpią oni na depresję i zaburzenia lękowe oraz częściej wykazują postawy akceptujące przemoc. Wypracowują strategie radzenia sobie z zabijaniem, zarówno zdrowe, jak i szkodliwe. Przegląd nie wykazał związku z przestępstwami z użyciem przemocy, wskazał jednak na więcej innych przestępstw.

Język myśliwych: „zbierać plony" zamiast zabijać

W języku myśliwskim dzikie zwierzęta są „zbierane", a populacje „zagospodarowywane", krew staje się „farbą" (w oryginale „Schweiss", czyli „pot"), a odstrzał — „pozyskaniem". Psycholog Albert Bandura zaliczał słownictwo upiększające do mechanizmów, za pomocą których ludzie odłączają sumienie od własnych czynów. Krytykujemy ten język, ponieważ spycha zabijanie na dalszy plan: kto „zbiera" sarnę jak jabłko, ten nie mówi już o zabijaniu. To, czy i w jaki sposób takie pojęcia wpływają na poczucie winy lub współczucie u myśliwych rekreacyjnych, wymagałoby zbadania.

Holandia: test i jego ograniczenia

W 2019 roku Holandia wprowadziła w prawie o broni palnej psychologiczny test komputerowy „E-Screener", po tym jak w 2011 roku mężczyzna z pozwoleniem na broń zastrzelił sześć osób. Według holenderskiego związku myśliwych około 20 procent myśliwych rekreacyjnych nie zdało testu. W lipcu 2022 roku ministerstwo sprawiedliwości zawiesiło E-Screener. Sądy i biegli zarzucali mu problemy techniczne oraz nieprzejrzysty sposób oceny i stwierdzili, że tak daleko idącej oceny psychologicznej nie da się w pełni zautomatyzować. Od tego czasu ministerstwo pracuje nad procedurą łączącą kwestionariusze, systemy zgłoszeń i ocenę dokonywaną przez specjalistów. Szczegóły znajdują się w naszym artykule o E-Screenerze.

Doświadczenia z holenderskim E-Screenerem pokazują, jak ważna jest wiarygodna procedura i wsparcie merytoryczne.

Strzelby myśliwskie i śmiertelna przemoc: dwa odrębne ustalenia

Z Francji pochodzą dwie liczby, które mierzą różne rzeczy. Pierwsza dotyczy narzędzia zbrodni: lekarka sądowa Alexia Delbreil i kryminolog Jean-Louis Senon przeanalizowali 42 zabójstwa w związkach z okręgu sądowego Poitiers. Wśród czynów popełnionych z użyciem broni palnej około 71 procent dokonano za pomocą strzelb myśliwskich. Druga dotyczy sprawców: dziennikarskie śledztwo dla magazynu Amnesty „La Chronique" naliczyło w latach 2018–2022 168 feminicydów z użyciem broni palnej. W 104 przypadkach udało się ustalić profil sprawcy, a 35 procent z nich stanowili myśliwi rekreacyjni.

Obie liczby pochodzą z ograniczonych serii przypadków i nie dają wskaźnika ryzyka dla myśliwych rekreacyjnych ogółem. W Szwajcarii żadna instytucja nie rejestruje, ilu sprawców zabójstw z użyciem broni palnej posiada licencję myśliwską, jak stwierdza nasz artykuł «Broń myśliwska i przemoc: co pokazują szwajcarskie dane».

Czego badania nie wyjaśniają

Z tego wszystkiego nie da się wyprowadzić diagnozy choroby. Klasyfikacja ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia wyraźnie wymienia zaburzenie hazardowe oraz zaburzenie związane z grami komputerowymi jako zaburzenia spowodowane zachowaniami uzależniającymi. Poza tym istnieją rezydualne kategorie diagnostyczne. Odrębna diagnoza dla łowiectwa rekreacyjnego nie została tam wymieniona. Przytoczone badania pochodzą z różnych grup i nie dają spójnego profilu osobowości myśliwych rekreacyjnych. Z wyniku dotyczącego grupy nie można ponadto wyprowadzić diagnozy indywidualnej.

Pozostaje luka. W Szwajcarii około 30 000 osób prywatnych legalnie posiada broń myśliwską. Nie jest nam znane żadne niezależne badanie dotyczące ich profili osobowości, motywów i zagrożeń. Tło psychologiczne porządkuje dossier Psychologia polowania.

Komentarz: To nie jest normalne

Jeśli dziecko wielokrotnie dręczy zwierzęta, w psychiatrii dzieci i młodzieży uznaje się to za sygnał ostrzegawczy. Okrucieństwo wobec zwierząt należy do możliwych cech zaburzenia zachowania, a rodzice, szkoła i specjaliści zwróciliby na to uwagę. Gdy dorosły zabija dzikie zwierzęta dla przyjemności i jeszcze za to płaci, nazywa się to hobby i nikt nie pyta. Z tego porównania nie da się wyprowadzić diagnozy dla dorosłych, którzy polują. Pokazuje ono jednak, gdzie to pytanie powinno trafić: jak powstaje radość z zabijania zwierząt innych niż człowiek i jak łączy się z resztą zachowania, nie zostało wystarczająco wyjaśnione przez przedstawione tu badania. Prawne zezwolenie na łowiectwo rekreacyjne nie odpowiada na to pytanie. Naszym zdaniem zabijanie dla przyjemności nie jest normalne.

Roger Moore twierdził z medycznego punktu widzenia więcej, niż da się udowodnić. Jego postulat pozostaje jednak słuszny, jeśli odczytać go jako zadanie: psychologia i medycyna powinny dokładniej zbadać myśliwych rekreacyjnych, także pod kątem cech sadystycznych i psychopatycznych. IG Wild beim Wild domaga się dlatego niezależnych, finansowanych ze środków publicznych badań nad psychologią łowiectwa rekreacyjnego oraz obowiązkowego psychologicznego egzaminu predyspozycji do posiadania broni. Taka procedura musi być naukowo zwalidowana i fachowo nadzorowana, a jej wskaźniki błędów powinny podlegać weryfikacji.

Petycję „Żadnej broni palnej bez psychologicznego egzaminu predyspozycji” można już podpisywać, podobnie jak petycję „Limit promili dla myśliwych rekreacyjnych”. Własny język i rytuały środowiska łowieckiego badamy osobno w artykule „Sekta: myśliwi rekreacyjni".