Bruine beer in Zwitserland: teruggekeerd en nog altijd ongewenst

De Europese bruine beer (Ursus arctos) hoort bij Zwitserland zoals de beer bij het wapen van Bern. Duizenden jaren lang maakte hij deel uit van het Alpenlandschap, van de prehistorie tot het begin van de 20e eeuw. In 1904 werd de laatste bruine beer geschoten in het Val S-charl in het Beneden-Engadin. In 1923 volgde de laatste waarneming van een dier dat vermoedelijk uit Italië was binnengetrokken. Daarna was de beer in Zwitserland uitgeroeid. Honderd jaar lang.

In de zomer van 2005 dook in het Zwitserse Nationaal Park de eerste bruine beer in een eeuw op. Er volgden fotobewijzen, een mediahype en een golf van enthousiasme. Sindsdien zijn er minstens 22 beren naar Zwitserland getrokken, allemaal afkomstig uit de populatie van Trentino in Noord-Italië, allemaal mannetjes, allemaal via het kanton Graubünden. 90 procent van hen gedroeg zich onopvallend, bleef dagen, weken of maanden en trok weer verder. Twee werden als 'risicobeer' doodgeschoten: JJ3 in april 2008 bij Thusis, M13 in februari 2013 in het Puschlav. Een andere beer, M29, leefde bijna vier jaar lang in de kantons Graubünden, Bern en Uri, zonder ooit schade aan te richten of mensen te dicht te naderen.

In Zwitserland geldt de bruine beer ondanks sporadische aanwezigheid nog steeds als 'uitgestorven' (regionaal uitgestorven), omdat er geen voortplanting plaatsvindt. Er komen geen vrouwtjes binnen. Zonder vrouwtjes geen jongen, zonder jongen geen populatie. Zwitserland heeft geen herintroductieproject voor beren. De beer komt op natuurlijke wijze, en tot nu toe gaat hij ook weer weg.

Dit dossier documenteert wat de bruine beer betekent voor Zwitserland en de Alpenregio: zijn biologie, zijn geschiedenis, zijn terugkeer, de reële bedreigingen, het 'probleembeer'-label als politieke constructie en de vraag of een samenleving die de beer in het wapen voert bereid is met hem te leven. Wie dieper wil duiken, vindt in ons Dossier over de jacht in Zwitserland de meest uitgebreide materiaalbasis.

Wat je hier te wachten staat

• Biologie en levenswijze: Wie de Europese bruine beer is, hoe hij leeft, wat hij eet en waarom hij geen gevaar vormt voor de mens als je hem de ruimte laat die hij nodig heeft.
• Ecologische betekenis: Waarom de bruine beer als alleseter, zaadverspreider en sleutelsoort onmisbaar is voor intacte alpiene ecosystemen.
• Geschiedenis: van uitroeiing naar voorzichtige terugkeer. Hoe de recreatieve jacht de beer in Zwitserland vernietigde en waarom zijn terugkeer het resultaat is van bescherming, niet van de recreatieve jacht.
• 20 jaar beren in Zwitserland. Van M1 tot vandaag: een balans van de terugkeer, die laat zien dat coëxistentie mogelijk is en dat slechts enkele individuen problemen veroorzaken.
• Het etiket 'probleembeer': politieke constructie in plaats van biologische realiteit. Waarom de term 'probleembeer' de verantwoordelijkheid van de mens naar het dier verschuift.
• Bedreigingen: Illegale doding, verkeer, versnippering van leefgebied, politiek populisme en trofee-jacht door recreatieve jagers.
• De recreatieve jacht en de beer: Waarom de trofeejacht door recreatieve jagers, afschotquota en het 'management'-vocabulaire de bescherming van de beer ondermijnen.
• Slovenië en Trentino: hoe 'management' een codewoord wordt voor recreatieve jacht.
• 'Wist u dat?' 20 feiten over de bruine beer die bijna niemand kent.
• Wat er zou moeten veranderen: Concrete politieke eisen.
• Argumentenoverzicht: Antwoorden op de meest voorkomende beweringen.
• Snelkoppelingen: Alle relevante artikelen, studies en dossiers.

Biologie en levenswijze: de schuwe reus van de Alpen

De Europese bruine beer (Ursus arctos arctos) is het grootste landroofdier van Europa en behoort tot de familie van de beren (Ursidae). De Europese ondersoort bereikt een kop-romplengte van 170 tot 220 centimeter, een schouderhoogte van 90 tot 110 centimeter en een gewicht van 140 tot 320 kilogram bij mannetjes en 100 tot 200 kilogram bij vrouwtjes. De vacht varieert van lichtblond via kaneelbruin tot bijna zwart. Een opvallende bult boven de schouders, een massieve schedel en krachtige poten met tot 10 centimeter lange, niet intrekbare klauwen kenmerken de soort. De achterpoot kan bij volwassen dieren tot 22 centimeter lang zijn. Ondanks hun gewicht bereiken bruine beren over korte afstanden snelheden tot 50 km/u.

De bruine beer is een alleseter die zich voor ongeveer 75 procent plantaardig voedt. In het voorjaar staan grassen, kruiden, wortels en knoppen op het menu, aangevuld met kadavers van gestorven wild. In de zomer en herfst, wanneer vetreserves voor de winterrust moeten worden aangelegd, worden vooral bessen, vruchten, beukennootjes, eikels en noten gegeten. Honing is zeer gewild. Insecten en hun larven vormen een belangrijke eiwitbron. Europese bruine beren jagen opportunistisch en kunnen af en toe onbeschermde landbouwhuisdieren buitmaken, maar het zijn geen gespecialiseerde roofdieren. KORA maakt duidelijk: in de magen van onderzochte Zwitserse beren werden voornamelijk plantaardige resten aangetroffen. Een studie van de Washington State University bevestigt: beren zijn geen vleeseters in de strikte zin, het zijn alleseters met een voorkeur voor koolhydraatrijk voedsel.

Bruine beren leven solitair. In tegenstelling tot Lynx en wolf zijn ze niet territoriaal: ze dulden soortgenoten van hetzelfde geslacht in hun leefgebied en verdedigen geen territorium. De leefgebieden variëren sterk afhankelijk van het voedselaanbod: bij mannetjes van 130 vierkante kilometer in Kroatië tot 1.600 vierkante kilometer in Scandinavië, bij vrouwtjes van 60 tot 225 vierkante kilometer. Jonge vrouwtjes vestigen zich vaak in de buurt van de moeder, jonge mannetjes trekken ver weg, wat inteelt voorkomt en de verspreiding van de soort mogelijk maakt.

De paartijd valt in de maanden mei tot en met juli. Na de paring treedt een kiemrust op: de bevruchte eicel nestelt zich pas aan het begin van de winterrust in. De eigenlijke draagtijd bedraagt slechts 6 tot 8 weken, maar de totale periode tussen paring en geboorte is 180 tot 270 dagen. In januari of februari worden 1 tot 3, zelden 4 jongen geboren in het winterhol. De pasgeborenen wegen slechts 340 tot 680 gram, zijn blind, bijna naakt en zo klein als een rat, een enorm grootteverschil met de moeder. De jongen blijven ongeveer twee jaar bij de moeder, die in die tijd geen moeite spaart om haar nageslacht te beschermen. De geslachtsrijpheid treedt in op een leeftijd van 3 tot 5 jaar. De levensverwachting bedraagt 20 tot 30 jaar in het wild, in gevangenschap tot 50 jaar. De voortplantingssnelheid is een van de laagste van alle zoogdieren.

De winterrust duurt afhankelijk van de regio 2 tot 7 maanden, gewoonlijk van oktober tot maart. Anders dan bij echte winterslapers daalt de lichaamstemperatuur van de beer nauwelijks. Hij neemt geen voedsel of water op en leeft van de vetreserves die hij zich in de herfst heeft aangegeten. Het hol graaft hij zelf of legt hij aan onder wortelstronken en door wind omgewaaide bomen. Bij de geringste verstoring wordt de beer wakker, wat vooral fataal kan zijn voor berinnen met jongen: het komt voor dat verstoorde moeders hun pasgeborenen verlaten.

De bruine beer is van nature een schuw dier dat de mens wantrouwt. Als hij de mens op tijd opmerkt, gaat hij hem uit de weg. In Europa zijn bruine beren door het frequentere contact met mensen vaker nachtactief geworden. Jonge beren zijn aanvankelijk overdag actief en leren kennelijk pas door verstoringen om naar de nacht uit te wijken.

Meer hierover: Beren zijn geen vleeseters en 20 jaar beren in Zwitserland

Ecologische betekenis: alleseter, zaadverspreider, sleutelsoort

De bruine beer is een ecologische sleutelsoort van alpiene en subalpiene ecosystemen. Zijn functies zijn veelzijdig, wetenschappelijk gedocumenteerd en door geen enkele recreatieve jacht te vervangen.

Als Zaadverspreider speelt de beer een belangrijke rol bij de verspreiding van bessenstruiken en bomen. Wanneer hij in de herfst grote hoeveelheden bessen, vruchten en noten eet, scheidt hij de zaden over grote afstanden op andere plekken weer uit. Dit proces van zoöchorie bevordert de genetische diversiteit en de verspreiding van planten en geeft actief vorm aan boslandschappen. WWF Oostenrijk benadrukt: beren helpen bij de verspreiding van vruchten, noten en zaden en dragen zo bij aan de verspreiding van plantensoorten in het bos.

Als Kadaververwerker ruimt de beer gevallen wild en aas op, vooral na de winter. Deze functie is belangrijk voor de nutriëntenkringloop in het bos en verkleint het risico op overdracht van ziekten door verrottende kadavers.

Als Bodemverplaatser graaft de beer naar wortels, knollen, insectenlarven en kleine zoogdieren. Daarbij beluchten ze de bodem, bevorderen ze de humusvorming en creëren ze microhabitats voor andere soorten. Net als de das, maar op grotere schaal, is de beer een natuurlijke bodembewerker.

Als Indicatorsoort is de aanwezigheid van de bruine beer een indicator van de kwaliteit van uitgestrekte, weinig verstoorde boslandschappen. Waar beren leven, is het leefgebied groot genoeg, voldoende verbonden en rustig genoeg, zodat ook tal van andere soorten ervan profiteren. De beer staat aan de top van de voedselpiramide en is een graadmeter voor de ecologische integriteit van hele landschappen.

Als Onderdeel van de natuurlijke gemeenschap van roofdieren vult de beer de functies aan van wolf en Lynx. Terwijl de wolf vooral hoefdieren reguleert en de lynx zich specialiseert in reeën en gemzen, benut de beer als alleseter een veel breder voedselspectrum en vervult hij een eigen ecologische niche. De terugkeer van alle drie de roofdieren in de Alpen zou het herstel betekenen van een evenwicht dat de recreatieve jacht eeuwen geleden heeft verwoest.

Meer hierover: Dossier: De lynx in Zwitserland en Dossier: Argumentarium voor professionele wildbeheerders

Geschiedenis: de uitroeiing en de lessen daaruit

De geschiedenis van de bruine beer in Zwitserland is een geschiedenis van systematische vernietiging door de mens. In prehistorische tijden bewoonde de bruine beer het hele land. Rond 1500 was hij al verdwenen uit het Zwitserse Middenland, dat toen al aaneengesloten bewoond en grotendeels ontbost was. Tussen 1800 en 1850 werden de laatste bruine beren van de noordelijke Alpen en de Jura geschoten. Langer overleefde de soort in de Alpen van Graubünden en Ticino.

Toen kwam het moderne geweer. De opkomst van verbeterde vuurwapens deed het aantal afgeschoten beren in de 19e eeuw opnieuw sterk stijgen. Aan het begin van de 20e eeuw kwam de bruine beer nog alleen voor in het Unterengadin, de Val Müstair en de Val dal Spöl. Op 1 september 1904 schoot een recreatieve jager de laatste beer in de Val S-charl dood. In 1923 werd een vermoedelijk uit Italië ingetrokken beer voor het laatst in Zwitserland waargenomen. Daarna werd het stil. Honderd jaar lang.

De uitroeiing van de beer is geen natuurverschijnsel. Zij is het resultaat van een cultuurgeschiedenis waarin de beer werd gezien als bedreiging, als concurrent, als trofee en als ongedierte. De recreatieve jacht heeft de beer in Zwitserland vernietigd. Dit feit wordt in het huidige debat over de terugkeer van de roofdieren stelselmatig buiten beschouwing gelaten.

Pas sinds 1962 is de bruine beer in Zwitserland beschermd door de jachtwet (JSG, art. 5 en 7). Internationaal staat hij als «strikt beschermde diersoort» (bijlage II) vermeld in het Verdrag van Bern. Zwitserland heeft het verdrag in 1981 geratificeerd en is verplicht bruine beren niet opzettelijk te vangen, te doden of hun leefgebied te verstoren. In de Habitatrichtlijn van de EU staat de bruine beer in de bijlagen II (beschermde gebieden) en IV (strikt beschermd). In het Verdrag van Washington (CITES) staat hij in Appendix II. Wereldwijd wordt hij door de IUCN aangemerkt als «niet bedreigd» (Least Concern), maar vier van de tien Europese populaties gelden als «met uitsterven bedreigd», waaronder de Alpenpopulatie.

De terugkeer begon in 2005, toen een jonge bruine beer uit Trentino het Zwitserse Nationaal Park binnentrok. Daar waren tussen 1999 en 2002 tien beren uit Slovenië verplaatst om de laatste restpopulatie van nog maar 3 tot 4 dieren in de Alpen te versterken. De populatie in Trentino groeide tot naar schatting 118 individuen zonder jongen van het jaar (2025, betrouwbaarheidsinterval 99 tot 141, Provincie Trente). Sindsdien trekken vanuit deze populatie regelmatig jonge mannetjes naar het noorden, enkele daarvan tot in Zwitserland.

Meer hierover: Bondsraad keurt rapport over beren in Zwitserland goed en Beer gezien in het Unterengadin

20 jaar beren in Zwitserland: een balans

Sinds 2005 hebben minstens 22 beren Zwitserland bezocht. Ze kwamen bijna elk jaar, met uitzondering van 2006, 2009 en 2023. Alle waarnemingen dateren uit de warme maanden (april tot oktober); in de wintermaanden houden de beren winterrust. KORA documenteert: alle vastgestelde beren waren uitsluitend mannetjes. De binnengetrokken dieren werden waar mogelijk genetisch geïdentificeerd via DNA-analyses. De meeste bleven slechts enkele dagen tot enkele maanden en trokken daarna terug in de richting van Trentino, waar ook vrouwtjes leven.

De balans is duidelijk: 90 procent van de tot nu toe in Zwitserland aanwezige beren heeft zich grotendeels onopvallend gedragen. M29 leefde bijvoorbeeld van 2016 tot 2020 in de kantons Bern en Uri, zonder schade aan te richten of mensen te dicht te naderen. Hij was de enige bevestigde beer buiten het kanton Graubünden en bleef bijna vier jaar. In 2018 en 2019 waren er voor het eerst ook berenwaarnemingen in Wallis. In 2025 verbleef opnieuw een beer in het Unterengadin rond het Nationaal Park, en ook in 2026 meldde het Bündner Amt für Jagd und Fischerei talrijke berenwaarnemingen uit de gemeenten Zernez en Scuol, zonder aanwijzingen voor meer dan één dier (Kwartaalverslag grote roofdieren 2/2026).

Twee beren werden als 'risicobeer' aangemerkt en doodgeschoten: JJ3, die in april 2008 bij Thusis door de wildbeheerders werd afgeschoten nadat hij zijn schuwheid voor mensen had verloren en herhaaldelijk in bewoonde gebieden opdook, en M13, die in februari 2013 in het Puschlav werd doodgeschoten. M13 was eerder bij een botsing met een trein van de Rhätische Bahn gewond geraakt, maar had het overleefd. De afschotten vonden plaats volgens het 'Konzept Bär Schweiz', de uitvoeringshulp van het BAFU, die strikte criteria voor het doden vastlegt. Een andere beer werd in 2016 in het Unterengadin door een trein overreden en gedood.

Het 'Konzept Bär Schweiz' is gebaseerd op het uitgangspunt dat samenleven van mens en beer onder bepaalde voorwaarden mogelijk is, waarbij de veiligheid van de mens op de eerste plaats komt. De Bondsraad bevestigde in 2021 dat het concept overeenkomt met de Europese richtlijnen. Er is potentieel op het gebied van schadepreventie: hoe beter bijenhuizen, landbouwhuisdieren en afvalverwerking worden beschermd, hoe kleiner het risico dat beren problematisch gedrag ontwikkelen.

De toekomst hangt ervan af of berinnen immigreren. De dichtstbijzijnde standvastige vrouwtjes van de Trentino-populatie bevinden zich zo'n 40 kilometer van de Zwitserse grens. Sinds 2019 breiden de vrouwtjes hun kerngebied uit; in 2025 groeide het door hen gebruikte oppervlak volgens de provincie Trento met 26 procent tot 2.805 vierkante kilometer. KORA concludeert: als de ontwikkeling in Trentino zo doorgaat, neemt ook de kans op bezoek van vrouwelijke beren in Zwitserland toe. Maar voordat een stabiele Alpenpopulatie ontstaat, is er een verbinding nodig tussen de Trentijnse populatie en de veel grotere Dinarische populatie in Slovenië en Kroatië.

Meer hierover: 20 jaar beren in Zwitserland en Melding van bruine beer in Beieren

Het 'probleembeer'-etiket: politieke constructie in plaats van biologische realiteit

Nauwelijks een begrip heeft het publieke debat over roofdieren zo gekleurd en tegelijk zo vertekend als het woord 'probleembeer'. De term dook in 2006 voor het eerst prominent op, toen de bruine beer JJ1, beter bekend als 'Bruno', vanuit Trentino naar Beieren trok, daar schapen doodde, bijenkasten plunderde en zich in de buurt van bebouwde kom liet zien. De toenmalige Beierse milieuminister Werner Schnappauf verklaarde: 'De beer is een probleembeer geworden.' Enkele weken later was Bruno dood, op 26 juni 2006 doodgeschoten nabij de Spitzingsee, 170 jaar na de laatste Beierse beer.

Bruno's geschiedenis is een parabel over het falen in de omgang met roofdieren. Bruno's moeder Jurka was gevoerd door een hotelhouder die beren als attractie voor gasten wilde gebruiken. Bruno had van zijn moeder geleerd dat er in de buurt van mensen voedsel te vinden is. Het gedrag dat hem tot 'probleembeer' maakte, was door mensen veroorzaakt. De beer was het symptoom, niet de oorzaak.

JJ1 was Bruno's officiële naam. JJ4, zijn zus, werd in 2023 in Trentino tot dader verklaard toen zij de 26-jarige jogger Andrea Papi dodelijk aanviel. Het was de eerste dodelijke berenaanval in Italië in de moderne tijd. Ook JJ4 werd gevangen en opgesloten. Ook hier werd het 'probleembeer'-etiket opgeplakt. De vraag waarom er in een gebied met zo'n 100 beren geen adequate bezoekersgeleiding, geen waarschuwingssysteem en geen consequente preventie van voederen bestond, werd nauwelijks gesteld.

In Zwitserland werden JJ3 (2008) en M13 (2013) als 'risicobeer' ingedeeld en doodgeschoten. Het 'Konzept Bär Schweiz' kent een escalatieladder van 'schadebeer' via 'probleembeer' naar 'risicobeer'. De termen klinken zakelijk, maar ze richten de blik op het dier en leiden af van de context. Een beer die een bebouwd gebied binnendringt omdat afvalcontainers openstaan, bijenhuizen niet beveiligd zijn en landbouwhuisdieren onbeschermd grazen, is geen 'probleembeer'. Het is een beer in een probleemleefgebied. KORA formuleert het genuanceerd: van de 34 bekende sterfgevallen in de Alpenpopulatie van 2003 tot 2019 was bijna de helft door mensen veroorzaakt, hetzij door verkeersaanrijdingen, illegale doding of legale doding.

Meer hierover: Trentino: berin valt recreatieve jager aan en Demonstratie in Trentino: honderden mensen eisen vrijlating van berin JJ4

Bedreigingen: wat de bruine beer in Zwitserland en de Alpen werkelijk in gevaar brengt

Illegale doding en politiek gemotiveerde afschotten blijven een van de grootste bedreigingen voor bruine beren in de Alpen. Slowakije besloot tot 350 bruine beren af te schieten, officieel om «de veiligheid van de bevolking te waarborgen». Van de ongeveer 1.300 dieren zou meer dan een kwart moeten sneuvelen. Natuurbeschermingsorganisaties verwijten Bratislava dat het hiermee rechtstreeks in strijd handelt met de Habitatrichtlijn van de EU. In Trentino maakt een nieuwe wet uit 2024 het vereenvoudigd afschieten van maximaal acht «problematische» beren per jaar mogelijk.

trofeeën-recreatieve jacht bedreigt bruine beren vooral in Oost-Europa. In Roemenië schoot prins Emanuel von und zu Liechtenstein in maart 2021 onder dubieuze omstandigheden de bruine beer «Arthur» neer, de grootste ooit in Roemenië gedocumenteerde beer. De afschotvergunning gold voor een heel andere, kleinere «probleembeer». De Roemeense milieuorganisatie Agent Green noemde het afschot stroperij en vergeleek de zaak met de ivoorhandel: «Het afschieten van grote mannelijke dieren verzwakt de berenpopulatie.» In oktober 2026 heeft Roemenië de afschotquota verdubbeld: de nieuwe wet geeft 969 bruine beren vrij voor afschot, het overgrote deel daarvan «om preventieve redenen».

Verkeersongevallen eisen regelmatig slachtoffers. In Zwitserland werd in 2016 in het Unterengadin een beer door een trein van de Rhätische Bahn aangereden en gedood. M13 had in 2012 bij een soortgelijke botsing builen en kneuzingen opgelopen. In de hele Alpen en Karpaten zijn aanrijdingen op de weg een belangrijke doodsoorzaak.

Versnippering van leefgebied en isolatie bedreigen de genetische levensvatbaarheid van de Alpiene berenpopulatie. De populatie van Trentino stamt af van slechts tien stichtende dieren. Ze is klein en genetisch geïsoleerd. Een verbinding met de veel grotere Dinarische populatie (ongeveer 2.145 individuen) is van cruciaal belang voor het langetermijnoverleven van de bruine beer in de Alpen. Wegen, snelwegen, nederzettingen en het ontbreken van faunacorridors verhinderen de noodzakelijke genetische uitwisseling.

Gewenning door menselijk wangedrag is de belangrijkste oorzaak van «probleemberen». Open afvalcontainers, onbeveiligde bijenstallen, bijvoeren door toerisme en het ontbreken van bezoekersbegeleiding laten beren wennen aan menselijke voedselbronnen. Een op voedsel geconditioneerde beer zoekt gericht de nabijheid van nederzettingen op. Het probleem is door mensen veroorzaakt en door mensen op te lossen.

Populistische omgang met conflicten brengt de bescherming van de beer politiek in gevaar. In Trentino en in Slowakije gebruiken politici het beerthema om zich bij plattelandskiezers te profileren. De Trentijnse gouverneur Maurizio Fugatti (Lega) werd de meest prominente voorstander van ruime afschotquota. Van een beschermingsverhaal wordt een afschotverhaal, van 'management' een codewoord voor het benutten van de recreatieve jacht.

Meer hierover: Grootste bruine beer van Europa doodgeschoten en Omstreden nieuwe wet staat afschot van beren in Trentino toe

De recreatieve jacht en de beer: historische schuld, actuele bedreiging

De relatie tussen de recreatieve jacht en de bruine beer is in één zin samen te vatten: de recreatieve jacht heeft de beer uitgeroeid, en zij verhindert zijn terugkeer.

Ten eerste: de recreatieve jacht heeft de bruine beer in Zwitserland en in grote delen van West-Europa vernietigd. De systematische bejaging van de middeleeuwen tot in de 20e eeuw, gedreven door trofeezucht, angstzaaierij en het beeld van de beer als 'schadelijk dier', leidde tot de uitroeiing van een soort die duizenden jaren in Europa had geleefd. In Beieren werd de laatste beer in 1835 doodgeschoten, in Zwitserland in 1904, en in Duitsland was de beer daarna 170 jaar lang verdwenen. De eerste terugkeerder, Bruno, werd al na zes weken doodgeschoten.

Ten tweede: de trofeejacht bedreigt berenpopulaties in Oost-Europa. In Roemenië, ooit het bolwerk van de beertrofeejacht in Europa, kunnen welgestelde buitenlanders ondanks strenge bescherming afschotvergunningen kopen. De zaak-Arthur heeft laten zien hoe het systeem werkt: een prins reist af, schiet de grootste beer in plaats van het vrijgegeven dier, en de autoriteiten kijken de andere kant op.

Ten derde: in Slovenië wordt 'beerbeheer' misbruikt als dekmantel voor jachtmatige benutting. De praktijk om beren gericht te voeren, officieel om ze uit de buurt van nederzettingen te houden, leidt ertoe dat de populatie kunstmatig groter wordt. Vervolgens worden ruime afschotquota vrijgegeven, een politiek geschenk aan een goed georganiseerde lobby van de recreatieve jacht. De beren die door het voeren zijn aangetrokken, worden als 'probleemdieren' bestempeld en vrijgegeven voor afschot. Tegelijkertijd blijft in het debat buiten beeld dat afschot het gedrag van de populatie kan veranderen: worden schuwe, voorzichtige dieren verwijderd, dan blijven de nieuwsgierigere en conflictgevoeligere individuen over.

Ten vierde: in Zwitserland bestaat er weliswaar geen direct probleem met recreatieve jagers bij de beer, omdat het afschieten alleen aan de wildbeheerders is voorbehouden. Maar het systeem van de recreatieve jacht schept het culturele en politieke kader waarin roofdieren worden gezien als concurrenten, bedreiging en probleem, in plaats van als verrijking. De lobby van de recreatieve jacht voedt de angst voor roofdieren, omdat hun terugkeer haar eigen verhaal ter discussie stelt: dat alleen de mens met het geweer 'wildbeheer' kan bedrijven.

Het Genève-model toont sinds 1974 aan dat professioneel beheer van wilde dieren zonder recreatieve jacht werkt. Professionele wildbeheerders, die opgeleid, onafhankelijk en verplicht zijn aan soortenbescherming, kunnen ook met grote roofdieren omgaan: zakelijk, deskundig en zonder trofeebelangen.

Meer hierover: Sloveense bruine beren als zondebokken en Dossier: Genève en het jachtverbod

'Wist u dat?' 20 feiten over de bruine beer

1. De bruine beer is het grootste landroofdier van Europa, maar voedt zich voor 75 procent met plantaardig voedsel. Hij is een alleseter, geen roofdier in de klassieke zin.
2. In Zwitserland werd de laatste bruine beer in 1904 doodgeschoten in het Val S-charl in het Beneden-Engadin. Daarna was hij honderd jaar lang uitgeroeid.
3. In 2005 dook voor het eerst in een eeuw weer een bruine beer op in het Zwitserse Nationaal Park. Alle sindsdien aangetoonde beren kwamen uit de populatie van Trentino.
4. Sinds 2005 hebben minstens 22 verschillende beren Zwitserland bezocht. Het waren allemaal mannetjes. Er is tot nu toe nog geen enkel vrouwtje binnengetrokken.
5. 90 procent van de tot nu toe in Zwitserland aanwezige beren gedroeg zich onopvallend, zonder schade aan mensen of eigendommen.
6. M29 leefde bijna vier jaar in Zwitserland (2016 tot 2020) in de kantons Graubünden, Bern en Uri, zonder ooit een probleem te worden.
7. De bruine beer houdt winterrust, geen winterslaap. Zijn lichaamstemperatuur daalt nauwelijks en hij kan bij verstoring meteen ontwaken.
8. Pasgeboren bruine beren wegen slechts 340 tot 680 gram, ongeveer evenveel als een rat. Het groottetverschil met de moeder (tot 200 kilogram) is bij geen enkel ander placentaal zoogdier zo extreem.
9. Bruine beren zijn niet territoriaal. Ze dulden soortgenoten in hetzelfde leefgebied en verdedigen geen territorium.
10. De beerpopulatie van Trentino stamt af van slechts tien stichtende dieren, die tussen 1999 en 2002 uit Slovenië werden overgeplaatst. Daarvoor leefden daar nog maar 3 tot 4 beren.
11. Van de 34 bekende sterfgevallen in de Alpenpopulatie (2003 tot 2019) werd bijna de helft door de mens veroorzaakt: verkeersongevallen, illegale doding en legale afschot.
12. De bruine beer kan over korte afstanden tot 50 km/u rennen, sneller dan een paard.
13. «Bruno» (JJ1) was in 2006 de eerste bruine beer in Duitsland in 170 jaar. Na slechts zes weken werd hij als «probleembeer» doodgeschoten. Zijn zus JJ4 doodde in 2023 een jogger in Trentino en zit sindsdien in een verblijf.
14. De beer is het wapendier van Bern, Appenzell en tal van gemeenten. Hij drukt al eeuwenlang zijn stempel op de Zwitserse cultuurgeschiedenis.
15. In Zwitserland is er geen herintroductieproject voor beren. De terugkeer gebeurt op natuurlijke wijze, uitsluitend door immigratie vanuit Italië.
16. De voortplantingssnelheid van de bruine beer is een van de laagste van alle zoogdieren. Vrouwtjes krijgen slechts om de twee tot drie jaar jongen, met meestal 1 tot 3 jongen per worp.
17. De totale alpiene populatie is «met uitsterven bedreigd». Alleen de verbinding met de Dinarische populatie in Slovenië en Kroatië kan het overleven op lange termijn veiligstellen.
18. In Roemenië schoot prins Emanuel van Liechtenstein in 2021 onder dubieuze omstandigheden de grootste ooit gedocumenteerde bruine beer van Europa neer, «Arthur». De afschotvergunning gold voor een ander dier.
19. Berinnen met jongen kunnen agressief reageren wanneer ze verstoord worden. De overgrote meerderheid van de beeraanvallen op mensen houdt verband met moeders die hun jongen verdedigen.
20. KORA documenteert: de Zwitserse bevolking is sinds 2005 rustiger geworden in de omgang met beren. De aanvankelijke opwinding heeft plaatsgemaakt tot een zakelijkere houding. Het natuurlijke landschap van Zwitserland biedt de bruine beer in veel regio's geschikt leefgebied. De vraag is niet of het leefgebied aanwezig is, maar of de samenleving bereid is het te delen.

Wat er zou moeten veranderen: politieke eisen

IG Wild beim Wild eist een paradigmaverschuiving in de omgang met de bruine beer in Zwitserland en het Alpengebied. In plaats van een reactief afschotbeleid zijn preventieve coëxistentiestrategieën nodig:

Ten eerste: Consequente schadepreventie in plaats van 'probleembeer'-retoriek. Beerveilige afvalverwijdering in alle potentiële berengebieden (Graubünden, Wallis, Ticino, Centraal-Zwitserland). Verplichte elektrische omheiningen voor bijenstanden. Beerveilige containers in nederzettingen en langs wandelroutes. De preventie moet er zijn vóór het volgende bezoek van een beer, niet erna.

Ten tweede: Geen afschot zonder onafhankelijke toetsing. De beslissing om een beer te doden mag niet uitsluitend bij kantonale jachtautoriteiten liggen die onder politieke druk staan. Een onafhankelijke deskundigencommissie, met betrokkenheid van KORA, dierenwelzijnsorganisaties en wildbiologie, moet elke afschotbeschikking vooraf toetsen.

Ten derde: Professionele wildbeheerders in plaats van structuren van de recreatieve jacht. De omgang met roofdieren moet in handen liggen van gespecialiseerde vakmensen, niet in handen van een systeem dat gericht is op trofeeën en vleesproductie. Het Genève-model laat zien hoe het kan.

Ten vierde: Wildcorridors tussen Trentino en Zwitserland veiligstellen en uitbreiden. De verbinding tussen de alpiene deelpopulaties is van levensbelang. Zwitserland moet actief deelnemen aan de internationale coördinatie tussen de Alpenlanden en migratiecorridors via ruimtelijke ordening veiligstellen.

Ten vijfde: Verbod op trofeejacht op beren in heel Europa. Zwitserland zou zich in internationale gremia ervoor moeten inzetten dat de trofeejacht door recreatieve jagers op strikt beschermde roofdieren Europawijd wordt veroordeeld en verboden.

Ten zesde: Voorlichting en educatie. De bevolking in potentiële berengebieden moet zakelijk worden geïnformeerd: over het gedrag bij ontmoetingen met beren, over het geringe werkelijke gevaar en over de ecologische betekenis van de beer. Angstzaaierij door media en de lobby van de recreatieve jacht moet met feiten worden beantwoord.

Argumentatie: antwoorden op de meest gehoorde beweringen

“De beer is gevaarlijk en hoort niet thuis in een dichtbevolkt cultuurlandschap.” De ervaring van de afgelopen 20 jaar in Zwitserland laat het tegendeel zien: 90 procent van de binnengetrokken beren heeft zich onopvallend gedragen. In heel Europa leefden in 2024 zo'n 20.400 bruine beren, ook in relatief dichtbevolkte landen als Slovenië, Kroatië en Slowakije. De voorbeelden in Italië, Oostenrijk en Slovenië tonen aan dat de bruine beer ook in cultuurlandschappen leefruimte kan vinden. Pro Natura stelt vast: de meeste beren leven schuw en teruggetrokken, ver van nederzettingen, in bossen. Zwitserland is verleerd om met de beer te leven, maar dat valt weer aan te leren.

“Probleembeerën moet je afschieten, anders brengen ze mensen in gevaar.” In het uiterste geval kan een afschot onvermijdelijk zijn. Maar het etiket “probleembeer” verhult de oorzaak: vrijwel altijd ligt het probleem niet bij de beer, maar bij de mens. Voedselconditionering door open afval, onbeveiligde bijenkasten en bijvoeren creëren “probleembeerën”. Consequente preventie zou de meeste conflicten voorkomen. In Noord-Amerika en Scandinavië werken beerveilige afvalsystemen al tientallen jaren.

“Beren doden landbouwhuisdieren. Dat is voor bergboeren onaanvaardbaar.” Beerschade concentreert zich op bijenhuisjes, fruitteelt, kleinvee en zelden runderen. Volgens het geldende recht wordt de schade voor 80 procent vergoed door de Bondsstaat en voor 20 procent door het kanton. Andere directe schade wordt voor 100 procent door de Bondsstaat betaald. De Bondsraad bevestigde in 2021 dat het vergoedingssysteem functioneert. Preventie (elektrische afrasteringen, beerveilige bijenhuisjes, kuddebescherming) is een effectievere weg dan afschot.

“De recreatieve jacht heeft niets met de beer te maken, in Zwitserland mag toch alleen de wildbeheer schieten.” Formeel klopt dat, maar het schiet tekort. De recreatieve jacht heeft de beer in Zwitserland uitgeroeid. Het systeem van de recreatieve jacht bepaalt nog steeds het culturele en politieke kader waarin roofdieren als concurrenten en bedreiging worden gezien. De lobby van de recreatieve jacht voedt de angst voor roofdieren, omdat hun terugkeer het eigen verhaal ter discussie stelt. In Trentino en Slovenië blijkt hoe “management” een vehikel wordt voor de lobby van de recreatieve jacht.

“Er zijn al genoeg beren in Europa, Zwitserland hoeft er geen op te nemen.” De Alpiene berenpopulatie is een van de meest bedreigde in Europa. Ze is klein, genetisch geïsoleerd en op de lange termijn niet levensvatbaar. Zwitserland ligt in het hart van de Alpenboog en is van doorslaggevend belang voor de natuurlijke verspreiding en onderlinge verbinding van de berenpopulaties. Wie zegt dat er 'genoeg' beren zijn, negeert de realiteit van de Alpiene versnippering.

'Het Beerconcept van Zwitserland werkt toch. Waarom meer?' Het Beerconcept heeft zich in principe bewezen, aldus de Bondsraad. Maar het is geschreven voor een situatie waarin af en toe een enkele beer doortrekt. Als de populatie in Trentino zich verder uitbreidt en vrouwtjes naar Zwitserland trekken, nemen de eisen aan preventie, voorlichting en beheer aanzienlijk toe. Zwitserland moet zich nu voorbereiden, niet pas wanneer het eerste conflict escaleert.

Snelkoppelingen

Berichten over het thema beer op wildbeimwild.com:

• 20 jaar beren in Zwitserland
• Beer gezien in het Unterengadin
• Grootste bruine beer van Europa doodgeschoten
• Beren zijn geen vleeseters
• Beer doodt jogger op bospad in Noord-Italië
• Trentino: beer M49 gevangen
• Trentino: berin valt recreatieve jager aan
• Demonstratie in Trentino: honderden mensen eisen vrijlating van berin JJ4
• Omstreden nieuwe wet staat afschot van beren in Trentino toe
• In Italië is een als gevaarlijk aangemerkte beer door de boswachterij afgeschoten
• Italiaanse rechtbank schorst bevel tot doding van de beer
• Sloveense bruine beren als zondebokken
• Berenstroperij in het Karpatische biosfeerreservaat
• Bondsraad keurt rapport over beren in Zwitserland goed
• Melding van bruine beer in Beieren
• Beer maakt 400 selfies met wildcamera
• Roemenië verdubbelt afschotquotum: 969 bruine beren voor afschot vrijgegeven
• Jacht in de feitencheck

Gerelateerde dossiers:

• Goudjakhals in Zwitserland: natuurlijke immigrant onder politieke druk
• De otter in Zwitserland: Uitgeroeid, teruggekeerd en politiek bedreigd
• Bruine beer in Zwitserland: teruggekeerd en nog altijd ongewenst
• Wilde kat in Zwitserland: terug, maar bedreigd
• Lynx Zwitserland: sleutelsoort en politiek twistpunt
• Vos Zwitserland: meest bejaagde predator zonder lobby
• Wolf: Ecologische functie en politieke realiteit
• Wolf in Europa: politiek en recreatieve jacht tegen soortenbescherming
• Wolf in Zwitserland: feiten, afschot en politiek
• Walliser wolvenbalans: cijfers van een bloedbad
• Vossenjacht zonder feiten: Hoe JagdSchweiz problemen verzint
• Kuddebescherming Zwitserland: wat werkt en wat mislukt
• Recreatieve jagers reguleren, geen roofdieren
• Zelfregulatie van wildpopulaties: wetenschappelijk bewijs uit Genève, Nationaal Park en internationale vergelijking

Onze aanspraak

De bruine beer hoort bij Zwitserland. Niet als wapendier, niet als toeristische attractie, niet als folklore, maar als levend onderdeel van een ecosysteem dat zonder hem onvolledig is. De recreatieve jacht heeft hem uitgeroeid. Bescherming heeft zijn terugkeer mogelijk gemaakt. De vraag is nu of Zwitserland bereid is deze terugkeer toe te laten en vorm te geven, of dat het de beer een tweede keer verdrijft, ditmaal niet met het geweer, maar met onverschilligheid, gebrekkige preventie en populistisch gepraat over 'probleembeer'.

Twintig jaar berenaanwezigheid in Zwitserland hebben aangetoond: co-existentie is mogelijk. De overgrote meerderheid van de beren gedraagt zich onopvallend. De weinige conflicten zijn door mensen veroorzaakt en door mensen oplosbaar. Wat ontbreekt is niet het leefgebied, maar de politieke wil, consequente preventie en de bereidheid om het systeem van de recreatieve jacht te erkennen voor wat het in de omgang met roofdieren is: deel van het probleem, niet van de oplossing.

Wie de beer in zijn wapen voert, moet bereid zijn met de beer te leven. Al het andere is hypocrisie.

Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe studies, cijfers of politieke ontwikkelingen daar aanleiding toe geven.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.