De otter in Zwitserland: Uitgeroeid, teruggekeerd en politiek bedreigd

In 1888 besloot de Bondsstaat via de Visserijwet om de otter uit te roeien. Er volgden jachtcursussen, kopgeld en door de staat gefinancierd vangmateriaal. In 1952 werd de otter beschermd, maar de populatie had zich niet meer hersteld. In 1989 zwom de laatste otter in het Meer van Neuchâtel. In 1990 constateerde de Fischottergruppe Schweiz in een rapport aan het toenmalige Bundesamt für Umwelt, Wald und Landschaft (BUWAL) het «einde van de otter in Zwitserland». Toen gebeurde wat de autoriteiten voor onmogelijk hadden gehouden: in 2009 werd bij Reichenau in Graubünden een otter gesignaleerd die op eigen pootjes was teruggekeerd. Sindsdien verspreidt hij zich langzaam, langs Aare, Emme, Rijn, Ticino, Rhône en Inn. Inmiddels is hij volgens het WWF aangetoond in negen kantons, en in Graubünden en St. Gallen trekt hij weer jongen groot. Maar de populatie is minuscuul: de Rode Lijst van het BAFU (2022) ging uit van nauwelijks meer dan tien individuen en classificeert de otter als «met uitsterven bedreigd» (CR). En terwijl de terugkeer amper is begonnen, plannen visserijverenigingen en de lobby van de recreatieve jacht al de volgende ronde van vervolging.

Kenmerken en biologie

Kenmerken en aanpassing

De Euraziatische otter (Lutra lutra) behoort tot de familie van de marterachtigen (Mustelidae) en de onderfamilie van de otters (Lutrinae). Hij is 60 tot 90 centimeter lang, met daarbij nog een ongeveer 40 centimeter lange staart. Mannetjes wegen 7 tot 12 kilogram. Zijn gestroomlijnde lichaam, de zwemvliezen aan de poten en de extreem dichte vacht (tot wel 70.000 haren per vierkante centimeter) maken hem tot een hooggespecialiseerde waterjager. Neus, oren en ogen liggen op dezelfde hoogte, zodat hij aan het wateroppervlak tegelijkertijd kan zien, horen en ruiken. Tijdens het duiken sluiten oren en neus zich hermetisch af, en de gevoelige snorharen registreren de trillingen van vluchtende vissen.

Levenswijze en voeding

De otter is voornamelijk schemer- en nachtactief en leeft als territoriale eenling. Een mannetje beslaat een territorium van ongeveer 10 tot 15 kilometer rivierloop, vrouwtjes iets minder. Hij voedt zich hoofdzakelijk met vissen, aangevuld met kreeftachtigen, amfibieën, schelpdieren, vogels en kleine zoogdieren. Per dag heeft hij ongeveer 15 tot 20 procent van zijn lichaamsgewicht aan voedsel nodig, dus ongeveer 1 tot 2 kilogram. Drie tot vijf uur per dag brengt hij door met jagen. De otter kan het zich niet veroorloven zijn territorium te overexploiteren: hij is afhankelijk van gezonde, zich voortplantende visbestanden. Wanneer otters zich langdurig kunnen handhaven, gaat het goed met een water.

Rodelijst-status

De otter was in Zwitserland in 1994 als «uitgestorven» (RE) ingedeeld. Sinds zijn terugkeer werd hij in 2022 opgewaardeerd naar «met uitsterven bedreigd» (CR). Wereldwijd classificeert de IUCN de soort als «bijna bedreigd» (NT). In de EU is de otter strikt beschermd door de Habitatrichtlijn (bijlagen II en IV). Het Verdrag van Bern vermeldt hem in bijlage II (strikt beschermde diersoort). De Rode Lijst 2022 onderbouwt de indeling met het feit dat de populatie nauwelijks meer dan tien individuen telt en de soort zich uiterst zelden voortplant. In Zwitserland is hij volgens JSG art. 7 een beschermde soort en vermeld op de lijst van nationaal prioritaire soorten van het BAFU.

Geschiedenis van de uitroeiing: een federale wet als doodvonnis

De visserijwet van 1888

Tot in de late 19e eeuw kwam de otter in Zwitserland bijna in alle wateren voor. Met de federale wet op de visserij van 1888 veranderde alles: artikel 22 bepaalde dat e uitroeiing van otters en andere voor de visserij bijzonder schadelijke dieren zoveel mogelijk bevorderd» moest worden. De kantons loofden premies op koppen uit: 30 frank voor een otterneus in het kanton Zug. Er werden door de staat georganiseerde otterjachtcursussen gehouden, jachthonden en klemmen gefinancierd. Het was een bureaucratisch geplande, door de staat gefinancierde vernietigingscampagne.

Bescherming kwam te laat

Al vanaf 1913 daalde de jachtstrekking tot minder dan 10 dieren per jaar. De Schweizerische Bund für Naturschutz (tegenwoordig Pro Natura) zette zich sinds 1917 in voor de bescherming van de otter. In 1952 werd het dier eindelijk onder federale bescherming geplaatst, maar op dat moment leefden er nog maar zo'n 150 otters in Zwitserland. De populatie herstelde zich niet meer. De redenen waren divers: de waterlopen waren door rechttrekking, stuwdammen en het droogleggen van waterrijke gebieden levensvijandig geworden. Daarbij kwam de chronische vergiftiging door PCB's (polychloorbifenylen), die via de voedselketen het voortplantingssucces van de vrouwtjes vernietigde. In 1989 werd bij het meer van Neuchâtel de laatste waarneming van een in het wild levende otter in Zwitserland gedaan.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

De terugkeer: op eigen pootjes terug

2009 tot heden

In 2009 werd bij de vistrap van de centrale Reichenau in het kanton Graubünden voor het eerst weer een otter in Zwitserland aangetoond. De terugkeer verliep op natuurlijke wijze: de dieren trokken vanuit Oostenrijk via de Inn en vanuit Frankrijk via de Rhône binnen. Aan de Aare gaat men ervan uit dat nakomelingen van otters die in 2005 uit het dierenpark Dählhölzli in Bern waren ontsnapt, de populatie hebben gevestigd. Sindsdien zijn otters bevestigd in zes Zwitserse rivieren: Aare, Emme, Rijn, Ticino, Rhône en Inn. In 2024 werd een otter waargenomen in het kanton Zürich. In het kanton Sankt Gallen lukte in 2021 in het Rijndal de eerste waarneming sinds de uitroeiing; beelden van wildcamera's uit Sevelen bewijzen in 2024 voor het eerst nageslacht, en in december 2025 bereikte de otter de Linthebene (kanton Sankt Gallen). In Graubünden constateerde de wildbeheerder in augustus 2025 opnieuw jonge dieren in de Oberengadin, in december 2025 voor het eerst in het Rijndal bij Chur, in totaal de achtste aangetoonde voortplanting in het kanton (Amt für Jagd und Fischerei Graubünden). In januari 2026 dook bij Selzach voor het eerst sinds 1935 weer een otter op in het kanton Solothurn. Volgens het WWF (oktober 2026) komt de soort inmiddels voor in negen kantons. Een actuele officiële schatting van de populatie bestaat niet; de Rode Lijst 2022 ging uit van nauwelijks meer dan tien individuen.

Wat de terugkeer betekent

De terugkeer van de otter is een natuurlijk proces, geen menselijke verdienste. De dieren keren vanzelf terug wanneer de omstandigheden dat toelaten: voldoende vis, redelijk verbonden waterlopen en geen gerichte vervolging. De Zwitserse Vogelwarte Sempach bevestigt: «De vestiging en verspreiding van aalscholver en roek zijn het resultaat van betere internationale bescherming.» Hetzelfde geldt voor de otter. Zijn comeback laat zien: soortenbescherming werkt, als je haar toelaat. Maar juist dat wordt politiek ter discussie gesteld.

Bedreigingen: oude vijanden, nieuwe gevaren

Verlies van leefgebied

De Zwitserse waterlopen zijn nog steeds sterk gekanaliseerd. Rechttrekkingen, stuwdammen, ontbrekende oevervegetatie en te weinig restwater bij waterkrachtcentrales maken lange trajecten ongeschikt voor de otter. De otter heeft heldere, ondiepe, visrijke wateren nodig met natuurlijke oevervegetatie en voldoende schuilmogelijkheden. Gekanaliseerde waterlopen bieden dat niet.

Wegverkeer

Bij een zeer kleine populatie is elk verlies existentieel. In 2025 werden in het Sankt Gallense Rijndal twee otters overreden, waaronder in oktober een vrouwtje dat al jongen had gehad, op de A13 bij Sennwald. Bruggen zonder oeverpassages dwingen de dieren de weg op. De stichting Pro Lutra wil de komende jaren zoveel mogelijk bruggen in Zwitserland controleren op hun 'ottervriendelijkheid'.

Milieugifstoffen

PCB's zijn weliswaar sinds 1986 in Zwitserland verboden, maar oude vervuiling blijft achter in sedimenten en waterlopen. In 2016 kwamen bij onderhoudswerkzaamheden aan de stuwdam Punt dal Gall PCB-houdende deeltjes in de Spöl terecht, in het Zwitsers Nationaal Park. Vier jaar later werd een dode oehoe gevonden met een extreme PCB-belasting. De waterkwaliteit blijft een beperkende factor voor de verspreiding van de otter.

Politieke bedreiging: herziening van de jachtwet en afschoteisen

Het grootste gevaar voor de otter komt niet van de natuur, maar van de politiek. BirdLife Zwitserland, de Fondation Franz Weber en ProTier waarschuwden in het kader van de herziening van de jachtwet (JSG) in 2020 uitdrukkelijk: bever, lynx, otter, blauwe reiger en grote zaagbek dreigden op de lijst van als 'reguleerbaar' verklaarde soorten te belanden. De Zwitserse stemgerechtigden verwierpen de herziening met 51,9 procent. Maar de druk blijft. In Beieren probeerde de deelstaatregering in 2023 het afschieten van maximaal 32 otters per verordening toe te staan. Het Verwaltungsgerichtshof München verklaarde de algemene toestemming onrechtmatig, in 2025 stopte het ook de afschotbeschikking voor Oberfranken (Klap voor de jacht op otters in Opper-Franken). In Oostenrijk staan vijf deelstaten het doden van otters bij verordening toe: sinds 2020 zijn volgens het WWF 565 otters met toestemming van de autoriteiten gedood, waarvan 258 in Karinthië, 125 in Opper-Oostenrijk en 106 in Neder-Oostenrijk. Dat otters vissoorten in stromende wateren in gevaar brengen, is volgens het WWF wetenschappelijk onvoldoende aangetoond. Zwitserland staat op een tweesprong: wordt de otter opnieuw tot 'plaagdier' verklaard voordat hij zich zelfs maar heeft kunnen herstellen?

Meer hierover: Dossier: jachtmythes

Ecologisch belang: indicator, regulator, ecosysteemingenieur

Indicatorsoort voor waterkwaliteit

De otter is een betrouwbare indicator voor de kwaliteit van een waterloop. Waar otters zich langdurig kunnen handhaven, is het water gezond: visrijk, structuurrijk, schoon. Zijn terugkeer is geen probleem, maar een teken dat herstelmaatregelen aanslaan. Zijn afwezigheid was decennialang een alarmsignaal voor de staat van de Zwitserse wateren.

Natuurlijke regulering van de visstand

Als territoriale eenling verschilt de otter fundamenteel van de aalscholver: hij kan zijn visbestand niet overexploiteren, omdat hij gebonden is aan zijn territorium. Zijn prooikeuze reguleert zieke, trage en overtallige vissen. In natuurlijke wateren met voldoende structuren is geen meetbaar negatief effect op de visbestanden te verwachten.

Verbinding van waterlopen

De otter heeft verbonden waterlopen nodig. Zijn eisen aan de leefomgeving dwingen de politiek om rivierherstel, oeverherinrichting en het verwijderen van migratiebelemmeringen te bevorderen. Wie de otter beschermt, beschermt automatisch honderden andere watersoorten mee.

Het «schadelijk dier»-verhaal: de terugkeer van een oude leugen

«De otter vreet de wateren leeg»

De visecoloog Clemens Ratschan, die de situatie in Oostenrijk al jarenlang onderzoekt, kent geen enkel voorbeeld waarbij een waterloop door de otter visvrij werd. De otter kan de visstand in zijn territorium decimeren, maar niet uitroeien, want hij is zelf afhankelijk van gezonde bestanden. In natuurlijke, structuurrijke wateren met voldoende schuilplaatsen voor vissen is geen meetbaar negatief effect te verwachten. Waar visbestanden onder druk staan, zijn de oorzaken bijna altijd door mensen veroorzaakt: verstuwing, stuwdammen, pesticiden, klimaatopwarming, overbevissing.

«De otter bedreigt de visteelt»

In Zwitserland zijn viskwekerijen veel minder verspreid dan in Oostenrijk of Beieren, waar de conflicten het grootst zijn. Open visvijvers werken op een otter als een kippenhok met open deur op een vos. Daar zijn technische beschermingsmaatregelen nodig: ottervrije hekken, afleidingsvijvers, nachtnetten. Afschot is aantoonbaar ineffectief, zoals het voorbeeld van Oberösterreich laat zien. De oplossing ligt in de bescherming van de installaties, niet in de vervolging van de soort.

«De otter bedreigt de vlagzalm»

In het Linthgebied, een van de laatste paaigebieden van de vlagzalm in Zwitserland, werd in 2025 de aanwezigheid van de otter vastgesteld. De zorg om de bedreigde vlagzalm is terecht, maar de otter is niet de oorzaak van de bedreiging. De vlagzalm lijdt onder habitatverlies, klimaatopwarming, overbevissing en druk van de aalscholver. Negatieve invloeden van natuurlijke roofdieren kunnen worden beperkt wanneer de wateren natuurlijk en structuurrijk zijn en de vissen voldoende schuilplaatsen bieden. De otter als zondebok gebruiken voor door de mens veroorzaakte problemen, is dezelfde strategie die in 1888 tot de uitroeiing leidde.

Wat er zou moeten veranderen

Volledige bescherming van de otter in Zwitserland: Bij een zeer kleine populatie en de Rode Lijst-status CR ('met uitsterven bedreigd') is elke discussie over 'regulering' absurd. De otter mag onder geen enkele omstandigheid op de lijst van reguleerbare soorten worden geplaatst, noch via een herziening van de JSG, noch via een verordening van de Bondsraad.
Landelijke revitalisering van waterlopen: De toekomst van de otter hangt af van de waterkwaliteit. De wet op de waterbescherming verplicht de kantons tot revitalisering. Deze verplichting moet consequent worden uitgevoerd, met otter’vriendelijke oevers, natuurlijke structuren en doorlopende migratiecorridors.
Ottervriendelijke bruggen en onderdoorgangen: Verkeersdoden vormen voor een kleine populatie een existentiële bedreiging. Alle bruggen bij bewoonde en potentiële otterwateren moeten worden uitgerust met droge oeverpassages. De stichting Pro Lutra pakt dit met haar brugcontroleproject op de juiste manier aan.
Preventie in plaats van afschot bij conflicten met viskwekerijen: Waar otters kweekinstallaties bezoeken, moeten otterveilige hekken, afleidingsvijvers en technische beschermingsvoorzieningen worden gefinancierd. Afschot is geen oplossing: in Oostenrijk zijn sinds 2020 honderden otters gedood, zonder dat er een wetenschappelijke basis voor het effect bestaat. In Beieren verklaarde het bestuursgerechtshof van München het algemene afschot onrechtmatig.
Nationale monitoring van de otter uitbreiden: De stichting Pro Lutra en het WWF voeren met het programma “Otterspotter” vrijwillige inventarisaties uit. Een systematische, landelijk gecoördineerde monitoring is echter onmisbaar om de populatieontwikkeling te volgen en politieke besluiten te baseren op gegevens in plaats van op lobbybelangen.
PCB-vervuiling saneren: De resterende PCB-bronnen in Zwitserse wateren moeten worden geïdentificeerd en gesaneerd. Het Spöl-incident van 2016 laat zien dat de belasting nog steeds reëel is.

Argumentatie

«De otter vreet de wateren leeg en moet gereguleerd worden.» De otter is een territoriaal dier dat zijn eigen visbestand niet kan overexploiteren, omdat hij afhankelijk is van de voortplanting daarvan. In geen enkel gedocumenteerd geval heeft een otter een waterloop visvrij gemaakt. De werkelijke oorzaken van teruglopende visbestanden zijn verbouwing, pesticiden, klimaatopwarming en overbevissing.

«De terugkeer van de otter bedreigt de visserij.» De directeur van de Zwitserse Visserijbond heeft de terugkeer zelf als een positief teken voor de waterkwaliteit bestempeld. Conflicten met de visteelt zijn oplosbaar: afleidingsvijvers, ottervrije hekken en technische beschermingsmaatregelen werken, zoals ervaringen uit Duitsland en Oostenrijk aantonen. In Oostenrijk hebben afschotpraktijken aantoonbaar niet bijgedragen aan de oplossing van conflicten.

«De otter moet in de jachtwet worden opgenomen, zodat men hem indien nodig kan reguleren.» BirdLife Zwitserland en de Fondation Franz Weber waarschuwen al jaren: wie de otter op de lijst van reguleerbare soorten zet, herhaalt de fout van 1888. De JSG-herziening van 2020 werd door het volk verworpen, onder meer omdat zij de bescherming van otter, bever en lynx dreigde uit te hollen. De Rode Lijst 2022 ging uit van nauwelijks meer dan tien dieren in Zwitserland. Elke discussie over 'regulering' is bij een dergelijke populatie niet alleen zinloos, maar ook gevaarlijk.

«In Oostenrijk en Beieren heeft de otter enorme schade veroorzaakt. Dat zal ook in Zwitserland gebeuren.» Zwitserland is niet Oostenrijk: viskwekerijen komen hier veel minder voor. De conflicten in Oostenrijk betreffen vooral open visvijvers, die een makkelijke prooi bieden. In waterlopen met een intacte leefomgeving zijn de effecten van de otter op de visbestanden gering of niet meetbaar. Preventie is effectiever en goedkoper dan vervolging.

«De uitroeiing van de otter was een fout, maar de wateren zijn tegenwoordig niet beter.» Het feit dat de otter uit eigen beweging terugkeert, weerlegt deze bewering. De waterkwaliteit is verbeterd, ook al is die nog niet optimaal. De terugkeer van de otter is een argument voor meer revitalisering, niet voor hernieuwde vervolging.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers:

Bronvermeldingen

Stiftung Pro Lutra: Geschiedenis en situatie van de otter in Zwitserland (prolutra.ch)
info fauna / CSCF: Otterfachstelle Schweiz (infofauna.ch)
WWF Bern en Solothurn: Otterspotter-Monitoring 2017–2024 (wwf-be.ch)
Kanton St. Gallen, Amt für Natur, Jagd und Fischerei (2026): De otter heeft de Linthebene bereikt. Persbericht
Schweizerisches Nationalmuseum / Aufdermauer, C. (2025): De laatste otter. Blog over Zwitserse geschiedenis
Fondation Franz Weber (2020): Herziening van de JSG. Factsheet otter
BirdLife Schweiz: Herziening van de jacht- en beschermingswet, waar gaat het om?
ProTier: Herziening jachtwet, gevaar voor otters en andere beschermde soorten
BUND Naturschutz Bayern / DUH (2024): Afschot van otters in Beieren blijft verboden. VGH-uitspraak
Verdrag van Bern: Bijlage II (strikt beschermde diersoort)
EU-Habitatrichtlijn: Bijlagen II en IV
Fischottergruppe Schweiz (1990): Verslag aan het BUWAL over het einde van de otter in Zwitserland
Federale wet op de visserij (1888/1889), art. 22
Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)
Ratschan, C. (2024): Otters en visserij in Oostenrijk. In: Petri-Heil
Capt, S. (2022): Rote Liste der Säugetiere (ohne Fledermäuse). BAFU / info fauna, Umwelt-Vollzug 2202
Amt für Jagd und Fischerei Graubünden (2025, 2026): Medienmitteilungen zur Fischotter-Fortpflanzung im Oberengadin und im Churer Rheintal
Kanton Solothurn (2026): Selzach: Der Fischotter ist zurück im Kanton, erstmals seit 1935. Medienmitteilung vom 16.1.2026
WWF Österreich (2026): Bericht zur Verfolgung geschützter Arten

Onze aanspraak

De geschiedenis van de otter in Zwitserland is een geschiedenis van door de staat georganiseerde uitroeiing. In 1888 besloot de Bondsstaat hem te vernietigen. In 1989 was dat doel bereikt. Daarna, na 20 jaar afwezigheid, kwam hij uit zichzelf terug. Niet omdat mensen dat hadden gepland, maar omdat de natuur veerkrachtiger is dan de politiek. De otter leeft tegenwoordig in Zwitserland slechts in een kleine, verspreide populatie. Hij staat op de Rode Lijst als «met uitsterven bedreigd». Hij is streng beschermd door het Verdrag van Bern en de Zwitserse jachtwet. En toch wordt er al over zijn «regulering» gesproken voordat hij zich ook maar heeft kunnen herstellen. De visserijverbanden en de lobby van de recreatieve jacht gebruiken precies dezelfde verhalen als in 1888: «schadelijk voor de visserij», «concurrent», «ongedierte». De conclusie is duidelijk: de otter moet in Zwitserland volledig beschermd blijven. Zijn terugkeer is een kans, geen probleem. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen daar aanleiding toe geven.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.