Wydra w Szwajcarii: wytępiona, powróciła i politycznie zagrożona

W 1888 roku Konfederacja postanowiła w ustawie o rybołówstwie wytępić wydrę. Nastąpiły kursy łowieckie, nagrody za głowy i sprzęt do odłowu finansowany przez państwo. W 1952 roku wydra została objęta ochroną, lecz jej populacja nie zdołała się już odbudować. W 1989 roku ostatnia wydra przepłynęła przez jezioro Neuchâtel. W 1990 roku Szwajcarska Grupa ds. Wydry (Fischottergruppe Schweiz) w raporcie dla ówczesnego Federalnego Urzędu Środowiska, Lasów i Krajobrazu (BUWAL) stwierdziła „koniec wydry w Szwajcarii”. Wtedy stało się to, co władze uważały za niemożliwe: w 2009 roku w pobliżu Reichenau w kantonie Gryzonia zaobserwowano wydrę, która wróciła o własnych siłach. Od tamtej pory powoli się rozprzestrzenia, nad Aare, Emme, Renem, Ticino, Rodanem i Innem. Według WWF obecność wydry potwierdzono już w dziewięciu kantonach, a w Gryzonii i St. Gallen ponownie wychowuje młode. Jednak jej populacja jest maleńka: Czerwona Lista BAFU (2022) zakłada, że to zaledwie nieco ponad dziesięć osobników, i klasyfikuje wydrę jako „krytycznie zagrożoną wyginięciem” (CR). A gdy powrót dopiero się zaczął, związki rybackie i lobby łowiectwa rekreacyjnego planują już kolejną rundę prześladowań.

Charakterystyka i biologia

Cechy i przystosowanie

Wydra euroazjatycka (Lutra lutra) należy do rodziny łasicowatych (Mustelidae) i podrodziny wydr (Lutrinae). Mierzy od 60 do 90 centymetrów długości, do czego dochodzi ogon o długości około 40 centymetrów. Samce ważą od 7 do 12 kilogramów. Jej opływowe ciało, błony pławne na łapach oraz niezwykle gęste futro (do 70’000 włosów na centymetr kwadratowy) czynią z niej wysoce wyspecjalizowanego wodnego myśliwego. Nos, uszy i oczy znajdują się na tej samej wysokości, dzięki czemu na powierzchni wody może jednocześnie widzieć, słyszeć i wąchać. Podczas nurkowania uszy i nos zamykają się szczelnie, a wrażliwe wąsy wyczuwają drgania uciekających ryb.

Tryb zycia i pozywienie

Wydra jest zwierzęciem prowadzącym głównie nocny i zmierzchowy tryb życia, żyjącym samotnie na własnym terytorium. Samiec zajmuje rewir obejmujący około 10 do 15 kilometrów biegu rzeki, samice nieco mniejszy. Żywi się głównie rybami, uzupełniając dietę o skorupiaki, płazy, mięczaki, ptaki i drobne ssaki. Dziennie potrzebuje około 15 do 20 procent masy ciała w pokarmie, czyli około 1 do 2 kilogramów. Trzy do pięciu godzin dziennie spędza na polowaniu. Wydra nie może pozwolić sobie na nadmierną eksploatację swojego terytorium: jest zależna od zdrowych, samoodnawiających się populacji ryb. Jeśli wydry mogą utrzymać się na danym obszarze przez dłuższy czas, oznacza to, że dany zbiornik wodny jest w dobrym stanie.

Status na Czerwonej Liście

W 1994 roku wydra została w Szwajcarii sklasyfikowana jako „wymarła” (RE). Od jej powrotu w 2022 roku podniesiono jej status do „krytycznie zagrożonej wyginięciem” (CR). Globalnie IUCN klasyfikuje gatunek jako „bliski zagrożenia” (NT). W UE wydra jest ściśle chroniona na mocy dyrektywy siedliskowej (załączniki II i IV). Konwencja berneńska wymienia ją w załączniku II (ściśle chronione gatunki zwierząt). Czerwona Lista 2022 uzasadnia klasyfikację tym, że populacja liczy zaledwie nieco ponad dziesięć osobników, a gatunek rozmnaża się niezwykle rzadko. W Szwajcarii wydra jest gatunkiem chronionym na mocy art. 7 JSG (ustawy o łowiectwie) i figuruje na liście gatunków o priorytetowym znaczeniu krajowym BAFU.

Historia eksterminacji: ustawa federalna jako wyrok smierci

Ustawa o rybolowstwie z 1888 roku

Aż do końca XIX wieku wydra była w Szwajcarii rozpowszechniona niemal na wszystkich ciekach wodnych. Wraz z federalną ustawą o rybołówstwie z 1888 roku wszystko się zmieniło: artykuł 22 nakazywał „w miarę możliwości sprzyjać wytępieniu wydr i innych zwierząt szczególnie szkodliwych dla rybołówstwa”. Kantony wypłacały premie za zabite zwierzęta: 30 franków za pysk wydry w kantonie Zug. Organizowano państwowe kursy polowania na wydry, finansowano psy myśliwskie i wnyki. Była to biurokratycznie zaplanowana, finansowana przez państwo kampania eksterminacji.

Ochrona przyszla za pozno

Już od 1913 roku liczba odłowionych zwierząt spadła poniżej 10 rocznie. Szwajcarski Związek Ochrony Przyrody (dzisiejsza Pro Natura) od 1917 roku zabiegał o ochronę wydry. W 1952 roku zwierzę zostało wreszcie objęte ochroną federalną, ale w tym momencie w Szwajcarii żyło już tylko około 150 wydr. Populacja nigdy się nie odbudowała. Przyczyny były wielorakie: cieki wodne stały się wrogie życiu na skutek regulacji, budowy zapór i osuszania mokradeł. Do tego doszło chroniczne zatrucie PCB (polichlorowanymi bifenylami), które poprzez łańcuch pokarmowy niszczyło sukces reprodukcyjny samic. W 1989 roku nad jeziorem Neuchâtel odnotowano ostatni dowód obecności dziko żyjącej wydry w Szwajcarii.

Więcej na ten temat: Dossier: Łowiectwo i bioroznorodnosc

Powrót: Na własnych łapach z powrotem

Od 2009 roku do dziś

W 2009 roku przy przepławce dla ryb elektrowni Reichenau w kantonie Gryzonia po raz pierwszy od dawna potwierdzono w Szwajcarii obecność wydry europejskiej. Powrót nastąpił w sposób naturalny: zwierzęta przywędrowały z Austrii wzdłuż Innu oraz z Francji wzdłuż Rodanu. Nad Aarą zakłada się, że populację założyli potomkowie wydr, które w 2005 roku uciekły z parku zwierząt Dählhölzli w Bernie. Od tego czasu obecność wydr potwierdzono w sześciu szwajcarskich ciekach: Aarze, Emme, Renie, Ticino, Rodanie i Innie. W 2024 roku wydrę zaobserwowano w kantonie Zurych. W kantonie St. Gallen po raz pierwszy od wytępienia w 2021 roku udało się potwierdzić jej obecność w dolinie Renu; nagrania z fotopułapek z Sevelen z 2024 roku po raz pierwszy dowodzą pojawienia się potomstwa, a w grudniu 2025 roku wydra dotarła na równinę Linth (kanton St. Gallen). W Gryzonii strażnicy przyrody w sierpniu 2025 roku ponownie potwierdzili obecność młodych w Górnym Engadynie, a w grudniu 2025 roku po raz pierwszy w dolinie Renu koło Chur, co daje łącznie ósme potwierdzone rozmnażanie w tym kantonie (Amt für Jagd und Fischerei Graubünden). W styczniu 2026 roku w Selzach po raz pierwszy od 1935 roku znów pojawiła się wydra w kantonie Solura. Według WWF (październik 2026) gatunek występuje obecnie w dziewięciu kantonach. Aktualnego urzędowego szacunku liczebności nie ma; Czerwona Lista z 2022 roku zakładała, że osobników jest niewiele ponad dziesięć.

Co oznacza ten powrót

Powrót wydry to naturalny proces, a nie zasługa człowieka. Zwierzęta wracają samodzielnie, gdy warunki na to pozwalają: wystarczająca ilość ryb, w miarę połączone ze sobą cieki wodne i brak celowego prześladowania. Szwajcarska Stacja Ornitologiczna Sempach potwierdza: «Osiedlenie się i rozprzestrzenienie kormorana i gawrona są wynikiem lepszej ochrony międzynarodowej». To samo dotyczy wydry. Jej powrót pokazuje: ochrona gatunków działa, jeśli się na nią pozwoli. Właśnie to jest jednak politycznie podważane.

Zagrożenia: Starzy wrogowie, nowe niebezpieczeństwa

Utrata siedlisk

Szwajcarskie cieki wodne są nadal silnie uregulowane. Wyprostowania koryt, zapory, brak roślinności przybrzeżnej oraz zbyt mało wody resztkowej przy elektrowniach sprawiają, że wiele odcinków jest dla wydry nieodpowiednich. Wydra potrzebuje czystych, płytkich, bogatych w ryby wód z naturalną roślinnością przybrzeżną i wystarczającą liczbą kryjówek. Uregulowane cieki wodne tego nie zapewniają.

Ruch drogowy

W przypadku mikropopulacji każda strata ma charakter egzystencjalny. W 2025 roku w dolinie Renu w kantonie St. Gallen przejechano dwie wydry, w tym w październiku samicę, która miała już młode, na autostradzie A13 koło Sennwald. Mosty bez przejść wzdłuż brzegów zmuszają zwierzęta do wyjścia na jezdnię. Fundacja Pro Lutra chce w najbliższych latach sprawdzić jak najwięcej mostów w Szwajcarii pod kątem ich „przyjazności dla wydr”.

Toksyny srodowiskowe

PCB są wprawdzie zakazane w Szwajcarii od 1986 roku, jednak pozostałości po nich wciąż zalegają w osadach i wodach. W 2016 roku podczas prac konserwacyjnych przy zaporze Punt dal Gall cząsteczki zawierające PCB przedostały się do rzeki Spöl w Szwajcarskim Parku Narodowym. Cztery lata później znaleziono martwego puchacza z ekstremalnie wysokim poziomem PCB. Jakość wód nadal jest czynnikiem ograniczającym rozprzestrzenianie się wydry.

Zagrożenie polityczne: rewizja ustawy o łowiectwie (JSG) i żądania odstrzału

Największe zagrożenie dla wydry nie pochodzi od natury, lecz od polityki. BirdLife Schweiz, Fondation Franz Weber i ProTier ostrzegały wprost w ramach rewizji JSG w 2020 roku: bóbr, ryś, wydra, czapla siwa i nurogęś groziły wpisaniem na listę gatunków uznanych za „podlegające regulacji”. Szwajcarscy wyborcy odrzucili rewizję stosunkiem 51,9 procent głosów. Presja jednak pozostaje. W Bawarii rząd krajowy próbował w 2023 roku zezwolić rozporządzeniem na odstrzał do 32 wydr. Bawarski Sąd Administracyjny w Monachium uznał ogólne zezwolenie za niezgodne z prawem, a w 2025 roku wstrzymał również decyzję o odstrzale w Górnej Frankonii (Porażka polowania na wydry w Górnej Frankonii). W Austrii pięć krajów związkowych zezwala na zabijanie na podstawie rozporządzenia: od 2020 roku, według WWF, urzędowo zatwierdzono zabicie 565 wydr, w tym 258 w Karyntii, 125 w Górnej Austrii i 106 w Dolnej Austrii. Według WWF nie ma wystarczających dowodów naukowych na to, że wydry zagrażają gatunkom ryb w wodach płynących. Szwajcaria stoi na rozdrożu: czy wydra zostanie ponownie uznana za „szkodnika”, zanim w ogóle zdąży się odrodzić?

Więcej na ten temat: Dossier: Mity łowieckie

Znaczenie ekologiczne: wskaźnik, regulator, inżynier ekosystemu

Gatunek wskaznikowy jakosci wody

Wydra jest wiarygodnym wskaźnikiem jakości wód. Tam, gdzie wydry mogą utrzymać się przez dłuższy czas, cieki wodne są zdrowe: bogate w ryby, urozmaicone strukturalnie i czyste. Jej powrót nie jest problemem, lecz oznaką, że działania rewitalizacyjne przynoszą efekty. Jej nieobecność przez dziesięciolecia była sygnałem alarmowym dotyczącym stanu szwajcarskich wód.

Naturalna regulacja populacji ryb

Jako terytorialny samotnik wydra zasadniczo różni się od kormorana: nie może nadmiernie eksploatować populacji ryb, ponieważ jest związana ze swoim terytorium. Jej wybór zdobyczy reguluje liczebność ryb chorych, powolnych i nadmiarowych. W wodach o naturalnym charakterze, z wystarczającą liczbą struktur, nie należy się spodziewać mierzalnego negatywnego wpływu na populacje ryb.

Laczenie wod w siec

Wydra potrzebuje połączonych ze sobą cieków wodnych. Jej wymagania siedliskowe zmuszają politykę do forsowania rewitalizacji rzek, renaturyzacji brzegów oraz usuwania przeszkód migracyjnych. Kto chroni wydrę, ten automatycznie chroni setki innych gatunków związanych z wodą.

Narracja o “szkodniku”: powrot starego klamstwa

„Wydra wyjada ryby z wod”

Ekolog ryb Clemens Ratschan, który od lat bada sytuację w Austrii, nie zna ani jednego przykładu, w którym rzeka stałaby się pozbawiona ryb z powodu wydry. Wydra może zmniejszyć populację ryb na swoim terytorium, ale nie może jej całkowicie wytępić, ponieważ sama jest zależna od zdrowych populacji. W zbliżonych do naturalnych, zróżnicowanych strukturalnie ciekach wodnych z wystarczającą ilością kryjówek dla ryb nie należy się spodziewać żadnego wymiernego negatywnego efektu. Tam, gdzie populacje ryb są pod presją, przyczyny są niemal zawsze spowodowane przez człowieka: regulacja koryt rzek, zapory, pestycydy, ocieplenie klimatu, przełowienie.

„Wydra zagraza hodowli ryb”

W Szwajcarii hodowla stawowa jest znacznie mniej rozpowszechniona niż w Austrii czy Bawarii, gdzie konflikty są największe. Otwarte stawy rybne działają na wydrę tak, jak kurnik z otwartymi drzwiami na lisa. Tam potrzebne są techniczne środki ochrony: ogrodzenia zabezpieczające przed wydrami, stawy odwracające uwagę, sieci nocne. Odstrzał okazał się nieskuteczny, co pokazuje przykład Górnej Austrii. Rozwiązanie leży w ochronie obiektów, a nie w prześladowaniu gatunku.

„Wydra zagraza lipieniowi”

W regionie Linth, jednym z ostatnich tarlisk lipienia w Szwajcarii, w 2025 roku potwierdzono obecność wydry. Obawy o zagrożonego lipienia są uzasadnione, ale to nie wydra jest przyczyną jego zagrożenia. Lipień cierpi z powodu utraty siedlisk, ocieplenia klimatu, przełowienia i presji ze strony kormoranów. Negatywny wpływ naturalnych drapieżników można ograniczyć, jeśli cieki wodne są naturalne, urozmaicone strukturalnie i oferują rybom wystarczające kryjówki. Czynienie z wydry kozła ofiarnego problemów wywołanych przez człowieka to ta sama strategia, która w 1888 roku doprowadziła do jej wytępienia.

Co musiałoby się zmienić

Absolutna ochrona wydry w Szwajcarii: W przypadku mikropopulacji o statusie CR na Czerwonej Liście („krytycznie zagrożony wyginięciem”) każda dyskusja o „regulacji” jest absurdalna. Wydry pod żadnym pozorem nie wolno wpisać na listę gatunków podlegających regulacji, ani w drodze rewizji JSG, ani rozporządzeniem Rady Federalnej.
Kompleksowa rewitalizacja cieków wodnych: Przyszłość wydry zależy od jakości wód. Ustawa o ochronie wód zobowiązuje kantony do rewitalizacji. Ten obowiązek musi być konsekwentnie realizowany – poprzez brzegi przyjazne wydrom, naturalne struktury i drożne korytarze migracyjne.
Mosty i przepusty przyjazne wydrom: Śmierć na drogach stanowi egzystencjalne zagrożenie dla tak małej populacji. Wszystkie mosty na zasiedlonych i potencjalnych ciekach wodnych wydry muszą zostać wyposażone w suche przejścia brzegowe. Fundacja Pro Lutra realizuje właściwe podejście w ramach projektu kontroli mostów.
Prewencja zamiast odstrzału przy konfliktach z hodowlą ryb: Tam, gdzie wydry odwiedzają obiekty hodowlane, należy sfinansować ogrodzenia zabezpieczone przed wydrami, stawy odwracające uwagę i techniczne urządzenia ochronne. Odstrzał nie jest rozwiązaniem: w Austrii od 2020 roku zabito setki wydr, a nie istnieje żadna merytoryczna podstawa dla oceny skutków tych działań. W Bawarii Wyższy Sąd Administracyjny w Monachium uznał ogólny odstrzał za niezgodny z prawem.
Rozbudowa krajowego monitoringu wydr: Fundacja Pro Lutra i WWF prowadzą dobrowolne kartowanie w ramach programu „Otterspotter”. Jednak systematyczny, skoordynowany na poziomie krajowym monitoring jest niezbędny, aby śledzić rozwój populacji i opierać decyzje polityczne na danych, a nie na interesach lobby.
Sanacja pozostałości PCB: Pozostałe źródła PCB w szwajcarskich wodach muszą zostać zidentyfikowane i usunięte. Zdarzenie na rzece Spöl z 2016 roku pokazuje, że skażenie jest wciąż realnym problemem.

Zestaw argumentow

«Wydra wyjada ryby z wod do czysta i musi byc regulowana.» Wydra jest zwierzęciem terytorialnym, które nie może nadmiernie eksploatować własnej populacji ryb, ponieważ jest zależna od jej reprodukcji. Nie odnotowano ani jednego udokumentowanego przypadku, w którym wydra pozbawiłaby rzekę ryb. Rzeczywistymi przyczynami spadku populacji ryb są regulacja koryt rzek, pestycydy, ocieplenie klimatu i przełowienie.

«Powrot wydry zagraza rybolowstwu.» Dyrektor zarządzający Szwajcarskiego Związku Rybackiego sam określił powrót wydry jako pozytywny sygnał dla jakości wód. Konflikty z hodowlą ryb są rozwiązywalne: stawy odwracające uwagę, ogrodzenia zabezpieczające przed wydrami oraz techniczne środki ochronne działają, jak pokazują doświadczenia z Niemiec i Austrii. Odstrzały w Austrii, jak udowodniono, nie przyczyniły się do rozwiązania konfliktów.

«Wydra musi zostać wpisana do prawa łowieckiego, aby w razie potrzeby można było regulować jej liczebność.» BirdLife Szwajcaria i Fondation Franz Weber od lat ostrzegają: kto wpisze wydrę na listę gatunków podlegających regulacji, powtórzy błąd z 1888 roku. Rewizja JSG z 2020 roku została odrzucona przez obywateli, między innymi dlatego, że groziła osłabieniem ochrony wydry, bobra i rysia. Czerwona Lista 2022 zakładała, że w Szwajcarii żyje niewiele ponad dziesięć osobników. Przy takim stanie populacji każda dyskusja o „regulacji” jest nie tylko bezsensowna, ale i niebezpieczna.

«W Austrii i Bawarii wydra spowodowała ogromne szkody. To samo stanie się w Szwajcarii.» Szwajcaria to nie Austria: gospodarstwa stawowe są tu znacznie rzadziej spotykane. Konflikty w Austrii dotyczą przede wszystkim otwartych stawów rybnych, które stanowią łatwy łup. W ciekach wodnych o nienaruszonym siedlisku wpływ wydry na populacje ryb jest niewielki lub niemierzalny. Zapobieganie jest skuteczniejsze i tańsze niż prześladowanie.

«Wytępienie wydry było błędem, ale wody dziś nie są w lepszym stanie.» Fakt, że wydra powraca samodzielnie, obala to twierdzenie. Jakość wód poprawiła się, choć nie jest jeszcze optymalna. Powrót wydry to argument za dalszą rewitalizacją, a nie za ponownym prześladowaniem.

Szybkie linki

Artykuły na Wild beim Wild:

Powiązane dossier:

Źródła

Fundacja Pro Lutra: Historia i sytuacja wydry w Szwajcarii (prolutra.ch)
info fauna / CSCF: Szwajcarski Ośrodek ds. Wydry (infofauna.ch)
WWF Berno i Soleura: Monitoring Otterspotter 2017–2024 (wwf-be.ch)
Kanton St. Gallen, Urząd ds. Przyrody, Łowiectwa i Rybołówstwa (2026): Wydra dotarła do Równiny Linth. Komunikat prasowy
Muzeum Narodowe Szwajcarii / Aufdermauer, C. (2025): Ostatnia wydra. Blog o historii Szwajcarii
Fondation Franz Weber (2020): Rewizja prawa łowieckiego. Karta faktów – wydra
BirdLife Schweiz: Rewizja prawa łowieckiego i ochrony przyrody – o co chodzi?
ProTier: Rewizja prawa łowieckiego, zagrożenie dla wydry i innych gatunków chronionych
BUND Naturschutz Bawaria / DUH (2024): Odstrzał wydry w Bawarii pozostaje zakazany. Wyrok VGH
Konwencja Berneńska: Zalacznik II (gatunek scisle chroniony)
Dyrektywa Siedliskowa UE: Zalaczniki II i IV
Grupa ds. Wydry Szwajcaria (1990): Raport dla BUWAL na temat zaniku wydry w Szwajcarii
Ustawa federalna o rybolowstwie (1888/1889), art. 22
Federalna ustawa o łowiectwie i ochronie dzikich ssaków i ptaków (JSG, SR 922.0)
Ratschan, C. (2024): Wydra a rybołówstwo w Austrii. W: Petri-Heil
Capt, S. (2022): Czerwona Lista ssaków (bez nietoperzy). BAFU / info fauna, Umwelt-Vollzug 2202
Amt für Jagd und Fischerei Graubünden (2025, 2026): Komunikaty prasowe dotyczące rozrodu wydr w Górnym Engadynie i w dolinie Renu koło Chur
Kanton Solothurn (2026): Selzach: wydra wróciła do kantonu po raz pierwszy od 1935 roku. Komunikat prasowy z 16.1.2026
WWF Austria (2026): Raport o prześladowaniu gatunków chronionych

Nasze zobowiązanie

Historia wydry w Szwajcarii to historia zorganizowanej przez państwo eksterminacji. W 1888 roku Konfederacja postanowiła ją zniszczyć. W 1989 roku cel został osiągnięty. Potem, po 20 latach nieobecności, wydra wróciła sama. Nie dlatego, że ludzie to zaplanowali, lecz dlatego, że przyroda jest bardziej odporna niż polityka. Dziś wydra żyje w Szwajcarii tylko w niewielkiej, rozproszonej populacji. Figuruje na Czerwonej Liście jako gatunek „krytycznie zagrożony wyginięciem”. Jest ściśle chroniona przez Konwencję Berneńską i szwajcarskie prawo łowieckie. A mimo to już teraz dyskutuje się o jej „regulacji”, zanim zdążyła się w ogóle odbudować. Związki rybackie i lobby łowiectwa rekreacyjnego powielają dokładnie te same narracje co w 1888 roku: „szkodnik rybołówstwa”, „konkurent”, „szkodnik”. Wniosek jest jednoznaczny: wydra musi w Szwajcarii pozostać objęta absolutną ochroną. Jej powrót to szansa, a nie problem. Ten dossier jest na bieżąco aktualizowany, gdy wymagają tego nowe dane, badania lub zmiany polityczne.

Więcej na temat łowiectwo rekreacyjne: W naszym Dossier na temat łowiectwa gromadzimy analizy faktów, opracowania i raporty tła.