Stroperij en jachtcriminaliteit in Zwitserland: systematische straffeloosheid en de grenzen van zelfcontrole

Stroperij geldt in Zwitserland officieel als een randprobleem. Kantonale jachtinspectiediensten spreken van «enkele geïsoleerde gevallen», jachtverenigingen benadrukken de wetsgetrouwheid van hun leden, en nationale statistieken bestaan simpelweg niet. Dit dossier laat zien waarom deze voorstelling van zaken de realiteit niet weerstaat: wetenschappelijke studies, rechtszaken en onderzoeksjournalistiek documenteren een structureel probleem dat ver uitstijgt boven klassieke stroperij en de geloofwaardigheid van het gehele systeem van de recreatieve jacht ondermijnt.

Dit dossier is gebaseerd op gegevens van de stichting KORA, rechterlijke uitspraken, kantonale jachtstatistieken, onderzoek van Pro Natura en mediaberichten. Het documenteert vormen van jachtcriminaliteit, belicht de structurele zwakheden bij controle en strafvervolging en toont waarom roofdieren zoals de lynx en de wolf bijzonder kwetsbaar zijn. Wie dieper wil ingaan op het onderwerp, vindt in Inleiding tot jachtkritiek de basis voor de bredere argumentatie.

Wat je hier te wachten staat

Hoe groot is het probleem? Waarom er geen nationale statistieken bestaan en wat de weinige beschikbare cijfers onthullen.
Vormen van jachtcriminaliteit: Van strikvallen tot illegale afschot en de vergiftiging van beschermde soorten.
Wie controleert de recreatieve jagers? Waarom jachttoezicht en wildbeheer structureel overbelast of bevooroordeeld zijn.
Strafvervolging: Waarom zaken worden geseponeerd en welke straffen dreigen.
Kantons in de schijnwerpers: Wallis, Schwyz en Graubünden als brandhaarden.
Roofdieren als belangrijkste slachtoffers: Waarom lynx, wolf en roofvogels systematisch worden vervolgd.
Het Geneefse model als tegenvoorbeeld: Professioneel wildbeheer in plaats van zelfcontrole.
Wat er zou moeten veranderen: Concrete politieke eisen.
Argumentarium: Antwoorden op de meest voorkomende tegenargumenten.

Hoe groot is het probleem?

Zwitserland houdt geen nationale statistiek over stroperij bij. Dat is geen technisch mankement, maar een structureel falen. Terwijl Duitsland jaarlijks gevallen van jachtstroperij registreert in de criminaliteitsstatistiek (2020: 1'080 gevallen), bestaat er in Zwitserland noch op federaal niveau, noch bij de kantons een systematische registratie. De kantonale jachtinspectoraten hebben, zoals onderzoek van Tierwelt en SRF aantoont, gewoonweg geen cijfers. Of ze willen geen cijfers vrijgeven.

De weinige beschikbare gegevens schetsen desondanks een beeld: de jachtinspecteur van Graubünden schatte 10 tot 20 gevallen per jaar alleen al in het kanton Graubünden. De Walliser jachtdienst registreert jaarlijks 5 tot 10 gevallen. Het openbaar ministerie van Aargau meldde voor de periode 2005 tot 2015 in totaal 31 veroordelingen wegens misdrijven en 41 wegens overtredingen volgens de jachtwet. Het kanton Bern noteerde voor 2021 in totaal 42 strafbare feiten tegen de jachtwet. De kantonspolitie van Zürich rapporteerde tussen 2010 en 2016 elf strafbare feiten, waarbij slechts in één enkel geval een dader kon worden opgespoord.

Deze cijfers zijn minimumaantallen. Heinrich Haller, voormalig directeur van het Zwitserse Nationaal Park, documenteerde alleen al voor het Engadin, het Münstertal en het aangrenzende buitenland enkele honderden bewezen gevallen van stroperij sinds 1910. In het nationaal park zelf werden sinds 1910 minstens 77 gewilderde dieren vastgesteld: 34 gemzen, 28 edelherten, 9 alpensteenbokken, 3 reeën en 3 steenarenden.

De officier van justitie van Graubünden, Claudio Riedi, verklaarde het ontbreken van cijfers door te wijzen op het feit dat stroperijzaken vaak samengevoegd worden met andere delicten en daardoor niet als stroperij in de statistiek verschijnen. Wat als verklaring bedoeld is, beschrijft in werkelijkheid het probleem: een delict dat statistisch niet bestaat, kan politiek niet worden aangepakt.

Vormen van jachtcriminaliteit

Jachtcriminaliteit in Zwitserland is veelzijdiger dan het klassieke beeld van de nachtelijke stroper. De gedocumenteerde vormen omvatten:

Illegaal afschot van bejaagbare soorten: Recreatieve jagers en jaagsters die buiten het jachtseizoen, zonder vergunning, in andermans jachtgebied of boven het toegewezen quotum schieten. In het Prättigau loste de kantonspolitie van Graubünden in 2021 tien gevallen op waarbij een lokale recreatieve jager sinds 2014 regelmatig gemzen en reebokken, evenals niet-bejaagbare kroonherten, buiten het jachtseizoen had geschoten.

Gerichte doding van beschermde soorten: Het doden van een lynx, wolf, steenarend of roofvogel is geen kleinigheid, maar een misdrijf dat ambtshalve wordt vervolgd (art. 17 JSG). Toch tonen KORA-gegevens, mediaberichten en rechterlijke uitspraken een groot aantal gevallen aan. Sinds 1999 zijn in Zwitserland aantoonbaar minstens 13 wolven gestroopt; volgens deskundigen ligt het dark number aanzienlijk hoger. Bij de lynx is illegaal afschot volgens WWF Zwitserland de op één na meest voorkomende doodsoorzaak.

Strikvallen en vergiftiging: In de Walliser Voralpen ontdekte het onderzoeksteam van prof. Raphaël Arlettaz (Universiteit van Bern) in 2016 een systeem van 17 lynxvallen, waarvan er drie nog actief waren, strategisch geplaatst op de enige migratiecorridor naar Wallis. In het kanton Fribourg werd grootraadslid en recreatieve jager Roger Schuwey veroordeeld nadat hij vergiftigd aas had uitgelegd.

Verwisselingsafschot en nalatigheid: De ‘zwarte lijst’ van gedocumenteerde gevallen omvat een recreatieve jager die een kater doodschoot omdat hij hem voor een vos hield, een ander die een IJslandse pony doodde in plaats van een wild zwijn, en recreatieve jagers die vier reeën schoten in een natuurgebied in Bilten. De Zwitserse dierenbescherming STS concludeerde in een onderzoek dat de recreatieve jagers tot de slechtste schutters behoren.

Georganiseerde stroperij: In het kanton Jura stroopten vier recreatieve jagers, onder wie een hulpwildbeheerder, tussen 2002 en 2006 in totaal 138 reeën, 36 hazen, 12 wilde zwijnen en 11 gemzen. In de Poschiavo-vallei werden in 2021 drie mannen veroordeeld die binnen een jaar drie herten en een beschermde buizerd illegaal hadden gedood.

Meer hierover: De zwarte lijst van Jagd Schweiz en Dossier jachtongevallen in Zwitserland

Wie controleert de recreatieve jagers?

De controle op de recreatieve jacht in Zwitserland is structureel bevooroordeeld. In de meeste kantons zijn het de jachtautoriteiten zelf — instanties die institutioneel verweven zijn met de recreatieve jagers — die overtredingen wel of juist niet moeten bestraffen. De wildbeheerders die in het veld controleren, zijn qua personeel onderbezet: in veel kantons staan er tegenover honderden recreatieve jagers en jaagsters slechts enkele wildbeheerders.

Verstrengelingen tussen jachttoezicht en de recreatieve jagerij zijn geen uitzondering, maar de regel. In het kanton Jura was een van de veroordeelde stropers een hulpwildbeheerder. In Graubünden was een man die als stroper werd ontmaskerd tegelijkertijd politieagent in het naburige dorp. In Wallis citeerde onderzoek van RTS een anonieme medewerker van de kantonale dienst voor de jacht met de woorden dat vroeger binnen de dienst het motto gold dat een “goede lynx” “een dode lynx” was. Diezelfde medewerker gaf toe zelf een lynx te hebben geschoten.

Negen kantons weigerden de Zwitserse dierenbescherming STS gegevens over foutieve afschotten te verstrekken, ondanks een beroep op de wet openbaarheid van bestuur. Deze weigerhouding is geen teken van transparantie, maar van een systeem dat zelfcontrole boven publieke verantwoordingsplicht stelt.

Meer hierover: Dossier: lobby van de recreatieve jacht in Zwitserland en argumentarium voor professionele wildhoeders

Strafvervolging: waarom zaken worden geseponeerd

De Zwitserse jachtwet (JSG) maakt onderscheid tussen misdrijven (art. 17: gevangenisstraf tot drie jaar of geldboete) en overtredingen (art. 18: boete tot 20’000 Zwitserse frank). In de praktijk vallen de straffen echter doorgaans aan de onderkant van de schaal uit. De recreatieve jager die in 1976 in Seewis een steenarend neerschoot, betaalde een boete van 250 Zwitserse frank. Een inwoner van Wallis zonder jacht- of wapenvergunning, die herhaaldelijk vanuit de auto op herten schoot en zijn daden filmde, kreeg van de arrondissementsrechtbank Entremont twaalf maanden gevangenisstraf en een boete van 800 Zwitserse frank — een van de zwaarste straffen van de afgelopen jaren.

De belangrijkste problemen bij de strafvervolging zijn: stroperij vindt plaats in afgelegen gebieden, er zijn nauwelijks getuigen, het bewijsmateriaal is schaars, en dode dieren worden vaak niet gevonden of niet onderzocht. In Wallis liepen onderzoeken naar aanleiding van meldingen van wandelaars over gevonden vallen jarenlang op niets uit, omdat de politie de vallen bij latere controles niet meer kon terugvinden. Pas het onderzoekswerk van de Universiteit van Bern, waarbij DNA-sporen op de strikvallen werden veiliggesteld, leidde tot een veroordeling.

Een ander probleem is de verjaring. Overtredingen verjaren na drie jaar, misdrijven na zeven tot tien jaar. Gezien de moeilijke bewijspositie zijn deze termijnen vaak ontoereikend. Daarbij komt: wanneer een recreatieve jager wordt veroordeeld, verliest hij in veel kantons niet automatisch zijn jachtvergunning. De regelingen voor intrekking verschillen per kanton en zijn vaak tandeloos.

Kantons in de schijnwerpers

Wallis: Systematisch wegkijken

Het kanton Wallis is het best gedocumenteerde brandpunt van Zwitserse jachtcriminaliteit. Van de 13 wolven die sinds 1999 bewezen zijn gestroopt, kwamen zeven op het conto van Wallis. De studie van prof. Raphaël Arlettaz (Universiteit van Bern) toonde in 2020 aan dat de opvallend lage lynxpopulaties in Wallis alleen door stroperij te verklaren zijn. Zijn team vond 17 strikvallen in de enige migratiecorridor voor lynxen. Het DNA op de vallen leidde naar een recreatieve jager die al in 1995 was gefotografeerd naast twee dode lynxen, maar destijds werd vrijgesproken.

Arlettaz sprak van een «systematisch probleem» in de Waalser overheidskantoren en van een «cultuur van zwijgen». De voormalige Waalser regeringsvoorzitter Jean-René Tornay had publiekelijk de formule «zien, schieten, begraven, zwijgen» gebruikt, een uitspraak die het onderwerp werd van een strafklacht.

Meer hierover: Alle bijdragen in de categorie Criminaliteit en jacht

Schwyz: kopgeld, stroperij en milieutrouw

Het kanton Schwyz werd in een analyse aangeduid als «eldorado voor jachtmisdrijven». Gedocumenteerde gevallen omvatten stropersstrikken bij Pfäffikon, verboden jachtmiddelen zoals draadstrikken en een kopgeldsysteem waarbij vergoedingen voor gedode landbouwdieren de facto als premies op wolven werken. Het percentage vervolgingen bij jachtdelicten is laag, de banden tussen de recreatieve jagers, jachtautoriteiten en lokale politiek zijn nauw.

Meer hierover: Psychologie van de recreatieve jacht in het kanton Schwyz

Graubünden: dark number en grensregio

Graubünden is het kanton met de meeste afschotgevallen en een geschat dark number van 10 tot 20 stroperijgevallen per jaar. De nabijheid van Italië en Oostenrijk bevordert grensoverschrijdende stroperij. In het Puschlav werd in 2021 een gestroopte wolf gevonden, in het Prättigau ontdekte de politie een jarenlange reeks stroperijzaken. Het openbaar ministerie geeft aan dat 2 tot 3 zaken per jaar tot een aanklacht leiden, wat wijst op een hoog dark number.

Roofdieren als voornaamste slachtoffer

Roofdieren zoals de lynx, de wolf en roofvogels worden bovengemiddeld vaak het slachtoffer van stroperij, en dat niet omdat ze toevallig in het vizier komen, maar omdat ze doelbewust worden geëlimineerd. De motivatie verschilt fundamenteel van de klassieke stroperij: het gaat niet om het individuele gedode dier, maar om het uitschakelen van een concurrent die de recreatieve jacht of de kleinveehouderij in de weg staat. Pro Natura sprak in een documentaire van een ‘tweede uitroeiing’ van de lynx in Zwitserland.

De stichting KORA bevestigt dit: de meest voorkomende bekende doodsoorzaak voor wolven in Zwitserland is de vergunde afschot, gevolgd door verkeersongevallen en illegale afschot. Bij de lynx is illegale afschot volgens het WWF de tweede meest voorkomende doodsoorzaak. Bijzonder alarmerend: onderzoekers van de stichting KORA documenteerden meerdere gevallen van ‘verstomde zenders’ bij gezenderde lynxen, die met grote waarschijnlijkheid terug te voeren zijn op illegale dodingen. Zonder de radiotelemetrie zouden veel van deze gevallen nooit zijn ontdekt.

Ook roofvogels worden getroffen. In het Zwitserse Nationaal Park zijn sinds 1910 drie steenarenden gedocumenteerd als slachtoffer van stroperij. Vergiftigingsgevallen, waarbij roofvogels via geprepareerd aas werden gedood, zijn uit meerdere kantons bekend. Het Vogelobservatorium Sempach waarschuwt al jaren dat het dark number bij de vervolging van roofvogels hoog is.

Meer hierover: Dossier: De wolf in Europa en Het belang van de lynx voor het behoud van de biodiversiteit

Het Geneefse model als tegenvoorbeeld

Het kanton Genève toont sinds 1974 dat professioneel wildbeheer zonder recreatieve jacht werkt. De staatlijke Gardes de l’environnement zijn opgeleide vakmensen met een duidelijke opdracht en publieke verantwoordingsplicht. Er is geen personele unie tussen controleurs en gecontroleerden, geen jachtverenigingen die toezicht moeten houden op hun eigen leden, en geen recreatieve jaagsters en jagers die als hulpwildbeheerders in het wildbeheer meewerken.

Voor de vraag naar jachtcriminaliteit is Genève relevant omdat het model het structurele belangenconflict wegneemt: wie het monopolie over het wapen in het bos heeft, moet opgeleid, gecontroleerd en onafhankelijk zijn. In het patentjachtsysteem van de meeste Zwitserse kantons is dat niet het geval.

Meer hierover: Afschaffing van de recreatieve jacht: het Geneefse model en Dossier: Jachtverbod Zwitserland

Wat er zou moeten veranderen

Nationale stroperijstatistiek: De overheid moet een uniforme, openbaar toegankelijke statistiek over jachtdelicten invoeren. Zonder gegevensbasis is er geen op bewijs gebaseerd beleid.
Onafhankelijk jachttoezicht: De controle op de recreatieve jacht mag niet bij instanties liggen die institutioneel verstrengeld zijn met de recreatieve jagers. Professionele, onafhankelijke wildbeheerders naar het model van Genève zijn de oplossing.
Automatische intrekking van de jachtvergunning: Bij een veroordeling wegens jachtdelicten moet de jachtvergunning verplicht worden ingetrokken, kantonnaal uniform en zonder beoordelingsvrijheid van de jachtautoriteit.
DNA-databank voor wilde dieren: Opbouw van een forensische DNA-databank voor gestroopte roofdieren, analoog aan de strafvervolging bij andere delicten.
Bescherming van klokkenluiders: Anonieme meldsystemen voor vermoedens van stroperij, die niet via de jachtadministratie lopen, maar rechtstreeks bij het openbaar ministerie.
Hogere straffen en langere verjaringstermijnen: De huidige boetes hebben geen afschrikkende werking. Bij beschermde soorten zou de verjaringstermijn moeten worden verlengd en het strafkader verhoogd.

Argumentatie

«Stroperij is een marginaal fenomeen, er zijn maar enkele geïsoleerde gevallen.»

Deze bewering kan niet worden bewezen, omdat er geen nationale statistiek bestaat. De weinige beschikbare kantonnale gegevens tonen tweecijferige aantallen gevallen per kanton en per jaar. Volgens deskundigen zoals Heinrich Haller, prof. Arlettaz en het WWF ligt het werkelijke aantal aanzienlijk hoger. Bij de lynx is illegale afschot de tweede meest voorkomende doodsoorzaak. Gezien deze gegevens is het oneerlijk om over «geïsoleerde gevallen» te spreken.

«De recreatieve jagers reguleren zichzelf en treden op tegen zwarte schapen.»

De gedocumenteerde gevallen tonen het tegendeel. In Wallis heerste volgens onafhankelijk onderzoek een cultuur van wegkijken. In het kanton Jura was een hulpwildbeheerder zelf betrokken bij georganiseerde stroperij. In Graubünden was een stroper tevens politieagent. Zelfregulering werkt niet wanneer de controleurs en de gecontroleerden tot hetzelfde milieu behoren.

«Roofdieren worden niet doelbewust vervolgd, dat zijn tragische verwisselingen.»

De studie van Prof. Arlettaz documenteert een systeem van 17 strategisch geplaatste strikvallen op de enige lynx-migratieroute naar Wallis. Dit is geen vergissing, maar geplande eliminatie. Pro Natura sprak van een dreigende «tweede uitroeiing» van de lynx. De KORA-gegevens over «verstomde zenders» bij gezenderde lynxen versterken het vermoeden van systematische vervolging.

«De straffen zijn passend, de jachtwet volstaat.»

250 Zwitserse frank boete voor een gestroopte steenarend. Verjaring na drie jaar bij overtredingen. Geen automatische intrekking van de jachtvergunning. De huidige praktijk toont aan: de strafmaat heeft geen afschrikkende werking. Wie stroopt, moet in het ergste geval rekenen op een boete die lager is dan een snelheidsovertreding op de snelweg.

«In het kanton Genève komt ook stroperij voor, dus heeft het jachtverbod geen nut.»

Niemand beweert dat een jachtverbod stroperij volledig voorkomt. Wat Genève laat zien, is dat een systeem zonder structurele belangenconflicten stroperij effectiever kan bestrijden. Professionele wildbeheerders hebben geen persoonlijk belang bij het elimineren van roofdieren. Zij controleren en worden gecontroleerd, onafhankelijk van jachtverenigingen en lokale politiek van de recreatieve jacht.

Snelkoppelingen

Gerelateerde artikelen en dossiers op wildbeimwild.com:

Bronnen:Stichting KORA (verliesgegevens wolf en lynx), WWF Zwitserland (standpunt jacht en trofeejacht), Pro Natura (documentatie «Wie doodt de lynx?»), Prof. Raphaël Arlettaz, Universiteit van Bern (studie lynxstroperij Wallis, 2020), Heinrich Haller (stroperij in het Nationaal Park en de Engadin), Tierwelt (onderzoek «Dringend gezocht: cijfers over stroperij», 2016), SRF («Stroperij in Zwitserland: de aantrekkingskracht van illegale trofeejacht», 2021), Zwitserse Dierenbescherming STS (onderzoek naar foutieve afschotten), Federale wet inzake de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, art. 17 en 18), kantonnale jachtstatistieken (AG, BE, VS, GR, ZH).