Steenbokhybriden in Ticino: geiten moeten in de winter op stal

Het kanton Ticino roept geitenhouders op om hun dieren de winter over op stal te houden. De reden zijn hybriden van huisgeit en steenbok. Tot nu toe zijn er in het kanton pas een handvol van zulke dieren geteld, maar het werkelijke aantal ligt volgens SRF waarschijnlijk aanzienlijk hoger, want alleen een gentest geeft zekerheid.

Wat de Ticinese informatiefolder vraagt

Het Bureau voor Veterinaire Zaken heeft de oproep vastgelegd in een informatiefolder. Het probleem begint in de herfst: geiten die niet meer regelmatig worden gemolken, blijven vaak wekenlang zonder toezicht in de bergen, verwilderen en raken de gewenning aan de mens kwijt. Dan ontmoeten ze steenbokken, bij wie de bronsttijd pas laat in het jaar begint. Wie zijn dieren niet vóór de eerste sneeuw terughaalt, riskeert nakomelingen met een steenbok als vader. In onbegaanbaar terrein is daarvoor soms een helikopter of de hulp van de wildbeheerders nodig.

Hoe herken je hybriden

Volgens de Eidgenössische Forschungsanstalt WSL vallen hybriden vaak op door donkere of oranje vachtkleuren en een gedrongener lichaamsbouw. Ook de hoorns zijn vaak ongewoon, bijvoorbeeld met een driehoekige doorsnede, langere jaarsegmenten of afgeplatte sierknobbels. Zelfs dieren die na meerdere generaties nog maar ongeveer een kwart huisgeit in zich dragen, gaan op het eerste gezicht door voor een steenbok.

Vruchtbaar en daarom problematisch

Anders dan muildieren of muilezels zijn steenbokhybriden vruchtbaar. Ze paren verder met wilde steenbokken, waardoor geitengenen in de kolonies terechtkomen. De wildbioloog Marco Giacometti behoorde tot de eersten die zulke kruisingen wetenschappelijk beschreven: zijn onderzoek in Soglio van 1989 tot 2001 toonde aan dat in de natuur geboren hybriden overleven en hele groepen kunnen vormen.

Het onderzoek schetst daarbij een tweeslachtig beeld. Een studie van de Universiteit van Zürich (Grossen et al. 2014) ontdekte dat alpensteenbokken op een voor de afweer belangrijke genlocus slechts twee varianten dragen, waarvan er één afkomstig is van de huisgeit. De WSL waarschuwt echter ook voor genetische gebreken en voor aanpassingen van een gedomesticeerde soort, bijvoorbeeld een te vroege geboorte van de jongen in het nog winterse hooggebergte. Omdat hybriden zich in sommige gebieden zeer succesvol voortplanten en de klimaatverandering hun overleving zou kunnen bevorderen, onderzoekt de WSL momenteel de gevolgen.

Een zelfgemaakt probleem

Dat de steenbok genetisch zo kwetsbaar is, heeft de mens op zijn geweten. De jacht had hem in Zwitserland uitgeroeid, alle huidige dieren stammen af van enkele jongen uit de Gran Paradiso. De geschiedenis van deze terugkeer wordt beschreven in ons dossier «De steenbok in Zwitserland: gesmokkeld, gered en weer tot trofee gedegradeerd», meer over de levenswijze in het portret «Alles over de raadselachtige Alpensteenbok».

Hybriden ontstaan waar mensen geiten aan hun lot overlaten of kruisingen gericht tot stand brengen. Felix Widmer noemt zijn alp in het Glarner Kärpfgebiet «Geissenlabor» en fokt daar al jaren hybriden. «Ik ben gek op de geit», zei hij tegen de Dierenwereld. Fokkers van rasgeiten zouden daar helemaal niet blij mee zijn, en veel andere houders praten er uit angst voor de legaliteit niet over. Hybriden worden juridisch als wilde dieren behandeld en hebben een houdvergunning nodig.

Hybridisering door huisdieren is geen op zichzelf staand geval, zoals het voorbeeld van de wilde kat laat zien: Huiskat en wilde kat: hybridisatie als risico.

Voorkomen in plaats van schieten

Tot nu toe was het antwoord van de autoriteiten vaak de kogel. In 2014 zag een wildbeheerder acht hybriden in de Val Roseg bij Pontresina, waarvan er volgens de Südostschweiz vijf werden afgeschoten. Het Ticinese informatieblad pakt het probleem aan waar het ontstaat: bij de verantwoordelijkheid van de houders. Deze weg wordt door IG Wild beim Wild uitdrukkelijk gesteund.

Tegenstrijdig blijft dat de autoriteiten vrezen voor de genetische zuiverheid van de steenbok en tegelijkertijd recreatieve jagers de oude bokken laten schieten, die voor de voortplanting bijzonder belangrijk zijn. Volgens de statistieken van de Walliser wildbeheer wordt ongeveer 36 procent van alle steenbokken ouder dan elf jaar afgeschoten; de Franse onderzoeker Jean-Michel Gaillard noemde dit aandeel tegenover Swissinfo zeer hoog (meer hierover in «Is de trofeeënjacht in Wallis voor een goed doel?»). In Fribourg wil de lobby van de recreatieve jacht de steenbok eveneens bejagen, en Italië heeft hem met zijn jachthervorming jaagbaar gemaakt. Wie de steenbok wil beschermen, moet beide aanpakken: de geiten in de stal en de geweren in de kast.

Dit artikel verscheen voor het eerst op 17 september 2018 en is op 1 november 2026 grondig herzien.