Huiskat en wilde kat: hybridisatie als risico

Op zoek naar kruisingen tussen soorten: hoewel huis- en wilde kat samen nakomelingen kunnen voortbrengen, kwam het tijdens hun ongeveer 2000 jaar lange co-existentie in Europa nauwelijks tot hybridisatie.

Dit blijkt uit een onderzoek van paleogenetisch materiaal uit vondsten van beide soorten. De zeldzame paringen zijn daarbij waarschijnlijk vooral toe te schrijven aan gedragsverschillen. Zoals het voorbeeld van Schotland duidelijk maakt, komt het bij kritiek kleine populaties van de wilde kat uiteindelijk toch tot de problematische vermenging, melden de wetenschappers.

Ze lijken weliswaar op elkaar, maar het gaat duidelijk om twee verschillende soorten: de Europese wilde kat (Felis silvestris) zwierf al lang door onze bossen voordat de mens “zijn poes” in haar leefgebied vestigde. De huiskat (Felis catus) stamt daarbij vooral af van de in Noord-Afrika en het Midden-Oosten verspreide Afrikaanse wilde kat (Felis lybica). Ongeveer 2000 jaar geleden bracht de mens dit huisdier tot in de verste uithoeken van Europa. Sindsdien deelt zij dus haar verspreidingsgebied met de inheemse Europese wilde kat. Aangezien beide soorten samen vruchtbare nakomelingen kunnen voortbrengen, ligt het voor de hand dat er al vroeg hybridisatie kan hebben plaatsgevonden. In welke mate dit “vreemdgaan” zich in de loop van de eeuwenlange co-existentie heeft voorgedaan, is echter onduidelijk gebleven.

Op zoek naar feliene “zijsprongen”

Een internationaal onderzoeksteam heeft zich met behulp van paleogenomische methoden aan deze vraag gewijd. De wetenschappers verkregen daarvoor genetisch materiaal van wilde en huiskatten: het was afkomstig van 48 moderne individuen en 258 huis- respectievelijk wilde katten die tot 8500 jaar geleden hebben geleefd. Het ging om resten van archeologische vindplaatsen in verschillende delen van Europa, die door middel van radiokoolstofdatering in de tijd konden worden geplaatst. Het verkregen erfelijk materiaal werd vervolgens gesequenced, geanalyseerd en vergeleken. Aan de hand van bepaalde genetische sporen kon worden aangetoond in hoeverre er in de afgelopen 2000 jaar genetische uitwisseling tussen de twee kattensoorten had plaatsgevonden.

Zoals het team meldt, laten hun resultaten zien dat huis- en wilde kat zich in de loop van hun co-existentie verrassend weinig hebben vermengd. Dit weerspiegelt zich in de relatief geringe erfelijke inbreng van Felis silvestris bij onze hedendaagse huiskatten: de afstamming van de meeste moderne huiskatten kan voor minder dan tien procent worden herleid tot wilde katten. Bij de wilde katten van de afgelopen 2000 jaar vonden de onderzoekers zelfs geen of slechts zeer geringe sporen van hybridisatie in het erfelijk materiaal. De resultaten bevestigen daarmee achteraf moderne aanwijzingen dat de twee soorten paringen in ieder geval doorgaans vermijden.

“Ons onderzoek toont aan dat de biologie van de huiskat zo sterk afwijkt van die van de wilde kat, dat ze eerder niet zouden kruisen”, zegt seniorauteur Laurent Frantz van de Ludwig-Maximilians-Universiteit in München. “Dat komt waarschijnlijk doordat huiskatten en wilde katten zich aan zeer verschillende ecologische niches hebben aangepast en ander gedrag vertonen: één aspect daarbij is dat wilde katten meer eenlingen zijn, terwijl huiskatten in veel grotere dichtheid kunnen leven”, aldus Frantz.

Kleine populaties bevorderen hybridisatie

Volgens de onderzoekers tekent zich echter af dat de langdurige reproductieve isolatie momenteel in sommige delen van het verspreidingsgebied van de wilde kat door menselijke invloeden wordt opgeheven. Want wanneer de populatie van de soort door verstoring of versnippering van de leefomgeving zeer klein wordt, gaan de wilde katten bij gebrek aan soortgenoten als partner ook relaties aan met huiskatten.

Dit blijkt bijzonder duidelijk uit de populaties in Schotland. Vooral sinds de jaren 1960 neemt de scheiding daar af, zoals de wetenschappers konden aantonen in een aparte studie onder leiding van de Universiteit van Bristol. Daardoor dreigt de wilde kat daar steeds meer te veranderen in een verwilderde huiskat en zo haar soortidentiteit te verliezen. “Deze hybridisatie is een gevolg van de moderne bedreigingen. Verlies van leefgebied en vervolging hebben de wilde kat in Groot-Brittannië aan de rand van uitsterven gebracht”, zegt Jo Howard-McCombe, eerste auteur van de studie over de Schotse wilde katten.

De nieuwe inzichten kunnen daarom nu bijdragen aan een betere bescherming van de soort in de toekomst, bijvoorbeeld met betrekking tot beschermingsprogramma's en herintroducties, zeggen de wetenschappers. Voor Duitsland wijzen de huidige resultaten er weliswaar op dat de populaties nog niet aan dezelfde hybridisatiedruk blootstaan. Toch is aandacht voor het probleem geboden. Frantz besluit: “We zouden meer genomische gegevens nodig hebben om de situatie in de toekomst te kunnen monitoren en te voorkomen dat we met dezelfde problemen als in Schotland geconfronteerd worden”.

De studie van het team rond paleontoloog Laurent Frantz van de Ludwig-Maximilians-Universität (LMU) München en Greger Larson van de Universiteit van Oxford werd nu gepubliceerd in het vakblad “Current Biology”.