Dlaczego jelenie co roku zrzucają poroże

Dorosłe poroże jelenia wygląda, jakby zostało zbudowane na wieczność. Mimo to co roku odpada, a jeleń w ciągu zaledwie kilku miesięcy buduje je od nowa w całości. Żaden inny narząd ssaka nie jest do tego zdolny. Za tym cyklem stoją światło dzienne, hormony oraz zdumiewający trik: jeleń „pożycza” materiał budulcowy z własnego szkieletu.

Poroże to nie to samo co rogi

U nas poroże noszą jeleń szlachetny, sarna i daniel, a na dalekiej północy także łoś i renifer. Poroże składa się z prawdziwej kości i wyrasta na dwóch kostnych wyrostkach kości czołowej, zwanych różami. Róże pozostają na całe życie, natomiast same tyki poroża są co roku wymieniane. Z reguły poroże noszą tylko samce, wyjątkiem jest renifer, u którego poroże tworzy się również u samic.

Zupełnie inaczej jest u kozicy i kozicy alpejskiej (koziorożca): są one zwierzętami rogatymi. Ich rogi składają się z kostnego wyrostka pokrytego pochewką rogową, która rośnie przez całe życie i nigdy nie jest zrzucana. Dlatego wiek można odczytać z rocznych przyrostów rogów, czego nie da się zrobić w przypadku poroża.

To światło nadaje rytm

Rytm wyznacza długość dnia. Za pośrednictwem hormonu melatoniny steruje ona produkcją testosteronu. U jelenia szlachetnego poziom testosteronu wzrasta późnym latem. Wtedy poroże ulega całkowitemu skostnieniu, skóra pokrywająca je (tzw. scypuł) obumiera i zostaje ścierana o krzewy i młode drzewa. Podczas tego ocierania jeleń często uszkadza korę młodych drzew, pozostawiając charakterystyczne ślady zdzierania.

Gdy pod koniec zimy poziom testosteronu u jelenia szlachetnego spada, na granicy między różą a tyką uaktywniają się komórki niszczące tkankę kostną. Rozkładają tkankę w tym miejscu, aż tyka odpada pod własnym ciężarem. Druga tyka zwykle odpada w ciągu kilku godzin do kilku dni. Zrzucenie poroża to naturalny proces, który nie wymaga działania sił zewnętrznych. Na róży pozostaje niewielka, krótko krwawiąca rana, która szybko zarasta skórą.

Powszechne uproszczenie, pojawiające się także w wielu infografikach, brzmi: po rykowisku poroże odpada. W przypadku jelenia szlachetnego nie jest to prawdą. Między rykowiskiem jesienią a zrzuceniem poroża mija kilka miesięcy – przez całą zimę jeleń nosi jeszcze swoje twarde poroże.

Jeleń szlachetny i sarna: dwa różne kalendarze

Jeleń szlachetny

Starsze jelenie szlachetne zrzucają poroże w lutym i marcu, młodsze dopiero w kwietniu lub maju. Zaraz potem zaczyna się odbudowa nowego poroża, a jego najintensywniejszy wzrost przypada na miesiące od kwietnia do lipca. W lipcu i sierpniu jelenie czyszczą poroże, a od połowy września rozpoczyna się rykowisko. Więcej o okresie rykowiska i o tym, dlaczego akurat wtedy odbywa się polowanie, można przeczytać w artykule o wysokogórskim polowaniu w Valais i rykowisku jeleni.

Sarna

U kozła sarny kalendarz przebiega niemal odwrotnie. Zrzuca on swoje poroże, zwane u sarny parostkami, między październikiem a grudniem i buduje nowe w samym środku zimy, pod osłoną łyka. Wiosną, mniej więcej od marca do maja, czyści poroże, a rykowisko sarn przypada na pełnię lata, na lipiec i sierpień. Kto więc zimą widzi kozła sarny z puszystymi pąkami na głowie, nie obserwuje błędu natury, lecz normalny przebieg jej cyklu.

Nawet do dwóch centymetrów dziennie

Poroże uznawane jest za najszybciej rosnącą tkankę u ssaków. U jelenia szlachetnego tyki wydłużają się w okresie najintensywniejszego wzrostu nawet o dwa centymetry dziennie, jak podsumowuje praca przeglądowa opublikowana w Biology Direct (2024). W przypadku największych zwierząt o porożu literatura fachowa wymienia szczytowe wartości sięgające nawet 2,75 centymetra dziennie.

Podczas wzrostu poroże pokryte jest łykiem – owłosioną skórą pełną naczyń krwionośnych i nerwów. Zaopatruje ona kość w tlen i substancje odżywcze i jest bardzo wrażliwa. Dlatego jelenie w okresie łyka raczej unikają starć, a walki o pozycję w stadzie toczą w tym czasie przednimi nogami, a nie porożem.

W jaki sposób tkanka może rosnąć tak szybko bez wymknięcia się spod kontroli, zbadał w 2019 roku międzynarodowy zespół badawczy w czasopiśmie naukowym Science. Wynik: wzrost poroża wykorzystuje szlaki sygnałowe znane skądinąd z procesu powstawania nowotworów. Jednocześnie u jeleni pewne geny hamujące rozwój guzów podlegają silnej selekcji. Poroże jest więc ściśle kontrolowanym ekstremalnym wzrostem i budzi duże zainteresowanie badań nad regeneracją i rakiem.

Kości na kredyt z własnego szkieletu

Około połowy gotowego poroża składa się z minerałów, przede wszystkim wapnia i fosforu. Tak dużej ilości jeleń nie jest w stanie przyjąć wraz z pożywieniem w ciągu kilku miesięcy. Dlatego pobiera materiał z własnego szkieletu, zwłaszcza z żeber. Według wspomnianej pracy przeglądowej ponad 60 procent minerałów w porożu pochodzi z kości zwierzęcia.

Specjaliści mówią o cyklicznej, fizjologicznej osteoporozie. Podczas wzrostu poroża kości jelenia stają się mierzalnie bardziej porowate, a pod koniec fazy wzrostu zostają w pełni odbudowane. To, że ssak przechodzi ten proces utraty kości co roku i całkowicie go odwraca, sprawia, że jeleń jest interesujący również dla ludzkich badań nad osteoporozą.

Dlaczego zwierzę podejmuje ten ogromny wysiłek rok w rok? Biolożki i biolodzy interpretują coroczną odbudowę w ten sposób: złamane lub uszkodzone poroże zostaje zastąpione po jednym sezonie, a nowe odzwierciedla aktualny stan zdrowia i odżywienia jelenia. Poroże jest więc uczciwym sygnałem wysyłanym do rywali i łań.

Co dzieje się ze zrzuconymi tykami

Zrzucone tyki rzadko pozostają długo nienaruszone. Myszy, wiewiórki i inne zwierzęta pozaludzkie ogryzają je, zaspokajając w ten sposób swoje zapotrzebowanie na wapń i fosfor. Z biegiem lat tyki znikają w ten sposób w obiegu składników odżywczych lasu.

Mniej nieszkodliwe jest polowanie na tyki prowadzone przez ludzi. Kanton Gryzonia na swojej stronie dotyczącej stref spokoju dla dzikich zwierząt fakt, że oprócz narciarzy i snowboardzistów kierowana jest ona wyraźnie do „poszukiwaczy wyrzuconych rogów”, czyli osób, które od lutego szukają zrzuconych poroży jeleni, wymieniając przy tym przede wszystkim myśliwych rekreacyjnych. Moment ten jest newralgiczny: późną zimą rezerwy tłuszczu jeleni są najniższe, a każda ucieczka przez głęboki śnieg kosztuje energię, której brakuje potem do przetrwania. Gmina Grüsch w Prättigau wprowadziła dlatego w latach 2018 i 2019 nocne zakazy wstępu, między innymi z powodu poszukiwaczy wyrzuconych rogów, z grzywnami do 3000 franków. Osoby przebywające zimą w lesie powinny respektować strefy ciszy dla dzikich zwierząt i zostawiać znalezione wyrzucone rogi na miejscu.

Komentarz: Prezent, którego nikt nie musi zastrzelić

Jeleń co roku w naturalny sposób zrzuca swoje poroże. Nie musi przy tym zginąć ani jedno zwierzę. Mimo to w łowiectwie rekreacyjnym poroże do dziś uchodzi za trofeum, które zdobywa się z karabinem w ręku. Na wystawach trofeów, takich jak ta w Thun mierzy się i nagradza poroża, a przypadki takie jak nielegalnie ustrzelone jelenie-koroniarze z Amden pokazują, jak daleko może sięgać chciwość w pogoni za wielkim porożem.

To właśnie biologia poroża pokazuje, co przy tym tracimy. Silne poroże jest wynikiem dobrego zdrowia, odżywienia i wieku zwierzęcia. Kto celowo strzela jelenie z największymi koronami, usuwa z populacji właśnie te zwierzęta, które czynią jej jakość widoczną. W przypadku gruborogów kanadyjskich z Ram Mountain w Kanadzie udowodniono, że intensywne łowiectwo trofeowe prowadzone przez dziesięciolecia doprowadziło do wymiernie mniejszych rogów. Dlaczego zabijanie dla cech fizycznych nie da się uzasadnić etycznie, wyjaśnia nasz artykuł „Łowiectwo trofeowe: co kryje się za zabijaniem jako symbolem statusu?”.

Poroże to dzieło sztuki regeneracji. Jego miejsce jest na głowie żywego jelenia albo jako zrzucona wyrzutka w obiegu lasu, a nie na ścianie izby. Więcej informacji o dzikich zwierzętach i ich biologii można znaleźć w rubryce Edukacja.

Najczęstsze pytania dotyczące zrzucania poroża

Czy zrzucenie poroża boli jelenia?

Zrzut nie jest gwałtownym oderwaniem. Zanik kostny rozluźnia różę poroża w przygotowanym miejscu oddzielenia, a powstała rana szybko się goi.

Kiedy jelenie w Szwajcarii zrzucają swoje poroże?

Jelenie szlachetne między lutym a majem, przy czym starsze zwierzęta wcześniej niż młode. Kozły sarny zrzucają poroże między październikiem a grudniem.

Ile czasu potrzeba na odrośnięcie nowego poroża?

U jelenia szlachetnego odrost od zrzutu aż do wytartego poroża trwa około pięciu miesięcy.

Czy można po prostu zabrać znalezione zrzucone poroże?

Kwestia ta jest regulowana różnie w zależności od kantonu. Niezależnie od tego obowiązuje zasada: strefy spokoju dla zwierzyny zimą nie mogą być wchodzone lub tylko po wyznaczonych trasach, a celowe poszukiwanie zrzutów poroża zakłóca jelenie w najbardziej wyczerpującym okresie roku.