Fakty zamiast myśliwskich bajek: szopy pracze nie są zagrożeniem

Coraz więcej szopów pracz przedostaje się z Niemiec do Szwajcarii. W 2018 roku w Parku Narodowym Müritz zakończono wieloletnie badania nad tymi małymi niedźwiedziami.

Przez całe sześć lat dr Berit Michler i dr Frank-Uwe Michler prowadzili projekt badawczy na części Parku Narodowego Müritz kierowała. Bohaterami jej pracy są szopy pracze. W ubiegłym roku zakończyła się dotychczas najobszerniejsza i najdłuższa badawcza praca terenowa poświęcona tym małym niedźwiedziowatym. Niektóre jej wyniki Berit Michler przedstawiła niedawno w zamku Hohenzieritz, jak relacjonowała Martina Schwenk w gazecie Nordkurier.

Jedno z kluczowych pytań, które padło na spotkaniu: czy szop pracz jest niebezpieczny dla rodzimych, a zwłaszcza chronionych gatunków zwierząt?

Nie – brzmi wniosek z badań.

W ciągu lat trwania projektu odłowiono i zbadano 145 zwierząt, a 69 z nich obserwowano później za pomocą obroży telemetrycznych. Zebrano też mnóstwo próbek odchodów. „Próbki przeanalizowaliśmy w Berlinie, aby dowiedzieć się, z czego składa się spektrum pokarmowe szopów praczy”, powiedziała Michler. W średniej rocznej te małe niedźwiedziowate odżywiają się w parku narodowym w ponad 50 procentach mięczakami, takimi jak dżdżownice i ślimaki. Rośliny stanowią 32 procent. Dopiero potem są kręgowce. „Szop pracz jest oportunistą, który bierze to, co może dostać. Nie specjalizuje się w żadnym konkretnym pokarmie. Dlatego również w przyszłości nie należy zakładać negatywnego wpływu szopa pracza w Parku Narodowym Müritz.“

Czy szopy pracze rabują gniazda?

Niektórzy uczestnicy spotkania podejrzewali, że za malejącą liczbą ptaków, zwłaszcza kaczek, stoją łowieckie sukcesy małych niedźwiedziowatych. Dokładniej: że urocze zwierzęta w „maskach” rabują gniazda. Pytano też, czy w ogóle da się wykazać obecność jaj w ich pokarmie. Da się, potwierdziła Michler. „W ogrodzie zoologicznym w Neustrelitz skarmiliśmy szopom praczom jaja, żeby dokładnie to sprawdzić. Za każdym razem znajdowaliśmy potem w odchodach skorupki jaj.”

Ogólnie małym niedźwiedziowatym w parku narodowym powodzi się bardzo dobrze. Badacze wybrali okolicę, w której zwierzęta mają wręcz idealne warunki do życia. Można to także wyczytać z zachowań terytorialnych, powiedziała Michler. Jak pokazały dane z obroży telemetrycznych, terytoria w parku narodowym były raczej małe. „Oznacza to, że szopy pracze znajdują wystarczająco dużo pożywienia już na stosunkowo niewielkiej powierzchni.”

Natomiast w próbkach pochodzących z wolnej przyrody badacze nie znaleźli skorupek jaj. Jako próbę kontrolną z krajobrazu kulturowego zebrano ponadto odchody w okolicy jezior Feldberger. Tamtejsze zwierzęta odżywiały się w większym stopniu roślinami.

Myśliwskie opowieści w Szwajcarii

Jeśli szop pracz w Szwajcarii wpadnie w pułapkę, jego los jest przypieczętowany. «Wtedy go odstrzeliwujemy. Musimy to zrobić», wyjaśnia nadzorca łowiecki Amadé Franzen z Kaiseraugst. Szopy pracze należą bowiem w Szwajcarii do neozoonów, czyli gatunków obcych. Wolno je odstrzeliwać przez cały rok. «Szopy pracze są wszystkożerne i drapieżne. Podchodzą do gniazd ptaków i zjadają jaja. Musimy też dbać o to, żeby nie dostawały się do domów i się w nich nie zadomowiły. Prawie nie da się ich potem pozbyć. W Niemczech to problem», wyjaśnia Franzen.

Według Erwina Osterwaldera, specjalisty ds. łowiectwa i rybołówstwa w kantonie Argowia, co roku zdarza się kilka obserwacji szopów praczy. «Jest tu obecny, ale jeszcze nie jest szeroko rozpowszechniony.» W Argowii dochodziło już również do odstrzałów. «Szop pracz jest silnym konkurentem dla rodzimej fauny, dlatego zgodnie z federalnym prawem łowieckim jest u nas niepożądany. To gatunek północnoamerykański, który dotarł do Szwajcarii przez Niemcy.»

Naturalnymi wrogami młodych szopów praczy są ryś, orzeł, puchacz i lis. Łowiectwo i wypadki drogowe to dwie najczęstsze przyczyny śmierci.

Samce wędrują, samice zostają w swoim rewirze

Jesienią wiele zwierząt z nadajnikami w Parku Narodowym Müritz pokonywało jednak dłuższe dystanse. Ta wędrówka ma kulinarny powód: dojrzałe owoce późnokwitnącej czeremchy amerykańskiej. „Szopy pracze załatwiają się na podwyższonych miejscach, głównie na powalonych pniach drzew. Te latryny służą jednak również do wymiany informacji”, wyjaśniał Michler. W ten sposób małe niedźwiadki dowiadują się z odchodów swoich pobratymców o dojrzałych smakołykach i ruszają w drogę.

Można temu zapobiec, stosując specjalne mankiety wokół pnia drzewa.

To przede wszystkim samce wędrują. Samice natomiast mają stałe granice rewirów. „Spokrewnione samice łączą się w grupy, tak zwane rodziny matek. Te linie mają stałe granice względem innych grup”, wyjaśniał Michler. Samce natomiast zmieniają swoje terytoria i wędrują w czasie godów przez rewiry samic. Bardzo ważne jest przy tym to: „Samce nigdy nie kojarzą się ze swoimi własnymi córkami”. W ten sposób celowo unikają kazirodztwa.

Ważne było również to, kto u szopów praczy właściwie dba o potomstwo. Młode wychowują przede wszystkim starsze, doświadczone samice. Roczne samice, które dopiero osiągnęły dojrzałość płciową, albo nie mają młodych, albo często nie są w stanie ich odchować. Brakuje im między innymi doświadczenia. Jednak, jak relacjonuje Michler, zdarzają się sytuacje wyjątkowe. „Gdy z jednego rewiru ginie kilka zwierząt, w następnym sezonie godowym roczne samice uczestniczą w rozrodzie w większym stopniu. Obserwacje pokazują ponadto, że zwierzęta te rodzą wtedy więcej młodych niż zwykle.“

W parku narodowym odnotowano wybuch nosówki

Badacze mogli to zaobserwować także w parku narodowym. Michler opowiadała, że w jednym roku pojawiła się nosówka psów. Na tę chorobę zdechło wiele szopów praczy. W następnym roku na świat przyszło niezwykle dużo młodych, dzięki czemu straty szybko zostały wyrównane. Wybuch nosówki ograniczył się przy tym do jednego rewiru. „Ponieważ rewiry linii matczynych mają stałe granice, nosówka nie mogła się rozprzestrzenić”, wyjaśniła Michler. Jeden z myśliwych zapytał, czy te małe niedźwiadki są nosicielami chorób. Inny spytał, czy zdarzają się przypadki świerzbu. Nie, odpowiedziała badaczka. Oprócz badań żywych szopów praczy naukowcy przeprowadzili sekcje wielu znalezionych martwych zwierząt. „Poza nosówką w tutejszej populacji nie stwierdzono żadnych chorób zakaźnych.”

Na krótko zrobiło się gorąco w skądinąd rzeczowej dyskusji. Jeden ze słuchaczy zapytał, jak w takim razie zmniejszyć liczbę zwierząt i się ich pozbyć. „Przecież po to tu jesteśmy”, powiedział mężczyzna. „Chyba źle zrozumiał pan temat wykładu”, odparła spokojnie Michler i ostrzegła przed ogólnikowymi twierdzeniami. „Tam, gdzie żyje jeden gatunek drapieżników, żyją też inne. Obarczanie winą za spadek liczebności populacji ptaków wyłącznie szopa pracza byłoby pochopne”. Tym bardziej że, jak udowodniono, kręgowce, a zwłaszcza ptaki, bywają zjadane przez szopy pracze bardzo rzadko. Ostatecznie szop pracz w parku narodowym osiągnął już swoją maksymalną liczebność. W Niemczech również będzie się dalej rozprzestrzeniał. „Szop pracz zostanie, ale możemy nauczyć się z nim żyć”, powiedziała Michler.

Fakty zamiast myśliwskich bajek

Od dawna naukowo udowodniono, że polowanie na szopy pracze pobudza rozród, a ponadto niszczy klasy wiekowe i struktury społeczne.

Próba ograniczenia liczebności szopów praczy poprzez polowania jest dziś uznawana za beznadziejną i nieudaną. Liczne badania naukowe wykazały, że polowania na drapieżniki nie mają żadnego lub prawie żadnego wpływu na sukces lęgowy ptaków gniazdujących na ziemi ani na zagęszczenie drobnej zwierzyny łownej. Polowania na drapieżniki nie prowadzą do żadnego zmniejszenia zagęszczenia populacji albo co najwyżej do jego krótkotrwałego spadku, ponieważ straty są natychmiast równoważone przez napływ osobników z zewnątrz i większą liczbę młodych w miotach.

W wielu stanach Ameryki Północnej polowania są najczęstszą przyczyną śmierci szopów praczy. Co roku pochłaniają życie prawie połowy populacji. Mimo to liczebność nie maleje. Zamiast tego w wyniku ingerencji łowieckich dochodzi do drastycznego przesunięcia struktury klas wiekowych. Cała struktura społeczna zostaje dramatycznie zaburzona przez łowiectwo rekreacyjne i ulega całkowitemu rozstrojeniu.

Biolog R.J. Robel wraz ze współpracownikami zbadał już w 1986 roku skutki dodatkowego upustu krwi powodowanego przez człowieka, porównując dwa obszary w Kansas (USA). Na jednym z nich w ciągu roku zginęło 52,5 procent wszystkich szopów praczy, w większości w wyniku polowań lub ruchu drogowego. Na drugim obszarze, na którym prawie nie było dróg ani budynków mieszkalnych i na którym nie prowadzono polowań, w tym samym czasie zginęło tylko 26,5 procent wszystkich zwierząt. Badacze stwierdzili, że w niezakłóconej populacji młode osobniki stanowiły mniejszość, z udziałem 28 procent. W populacji zakłócanej było odwrotnie: młode zwierzęta stanowiły wyraźną większość, aż 62 procent. Każda starsza samica i 38 procent wszystkich rocznych samic były tam w ciąży. W niezakłóconej populacji żadna z rocznych samic nie zaszła w ciążę, a tylko 50 procent wszystkich starszych samic.

Interesujące było to, że w populacji, na którą polowano, nie zaobserwowano żadnego spadku liczebności, a jedynie opisane powyżej przesunięcie w strukturze klas wiekowych. Szopy prace były więc w stanie zrekompensować wysoką śmiertelność wysokim wskaźnikiem urodzeń.

Mimo wysokiej śmiertelności młodych i dorosłych osobników, największą grupę stanowią roczniaki, które dorastają do grona dorosłych. W niektórych latach reprezentują one nawet połowę wszystkich zwierząt w wieku rozrodczym. Przypada im zatem niezwykle ważna, kluczowa rola w kompensowaniu dużych strat. W stabilnych populacjach i przy niskiej śmiertelności młode lisice nie spieszą się z macierzyństwem i nierzadko wśród roczniaków nie ma ani jednej ciężarnej samicy. Jeśli natomiast w ciągu roku ginie wiele zwierząt, w rozmnażaniu uczestniczą zazwyczaj także młode osobniki. Wówczas ciężarnych zostaje nawet trzy czwarte wszystkich jednorocznych i niemal wszystkie starsze lisice. W takich sytuacjach to same pierwiastki, ze względu na swoją liczebność, wytwarzają lwią część potomstwa.

Na podstawie tych i wielu innych badań naukowych jasno widać, że łowiectwo to nic innego jak najwyższa forma zafałszowania fauny, prowadząca do drastycznie negatywnych skutków. Łowiectwo powiększa problemy, które rzekomo ma rozwiązywać. Dotyczy to zresztą nie tylko polowań na szopy pracze, lecz na przykład także na lisy. Na całym świecie można zaobserwować negatywne skutki i wypaczenia łowiectwa. Łowiectwo rekreacyjne jest brutalną, destrukcyjną ingerencją w wrażliwe struktury i ekosystemy, wywołującą negatywne reakcje łańcuchowe, nie tylko u samego gatunku, na który się poluje.

Na opublikowanej przez UE liście „100 najgorszych gatunków inwazyjnych na kontynencie” szop pracz w ogóle się nie pojawia, w przeciwieństwie do kota czy pstrąga.

Szopy pracze zjadają ptaki, jednak stanowią one tylko około 3,1 procent całego pożywienia. Płazy to 5,7 procent, gady zaledwie 0,11 procent – co pokazuje, że twierdzenie, jakoby szopy pracze zagrażały chronionym płazom i gadom, jest tylko częściowo prawdziwe. Dzięki swoim bardzo wrażliwym przednim łapom zajmują one w poszukiwaniu pokarmu niszę ekologiczną, która wcześniej nie była zajęta. Nie stanowią zatem konkurencji pokarmowej dla innych, rodzimych gatunków, jak czytamy na przykład w broszurze informacyjnej Senatu Berlina.

Wartość dodana:

• Usunięcie szopa pracza z list tzw. gatunków inwazyjnych
• Także szopy pracze mają prawo do życia
• Postępowanie z gatunkami „inwazyjnymi” – krytyczna analiza z perspektywy biologicznej i prawnej
• Neozoony
• Bazylea chce zabijać szopy pracze
• Szopy pracze nie stanowią zagrożenia
• Otwarty list do Katrin Schneeberger z BAFU