Kuropatwa w Szwajcarii: wyginęła, bo pestycydy były ważniejsze niż różnorodność biologiczna

Jeszcze w połowie XX wieku na szwajcarskich terenach uprawnych żyło około 10’000 kuropatw. W Gryzonii pary lęgowe znajdowano na wysokości nawet do 1’300 metrów n.p.m. Potem nastąpiła intensyfikacja rolnictwa: pestycydy, herbicydy, scalanie gruntów, monokultury. Znikały owady, znikały dzikie zioła, znikały ugory. A wraz z nimi kuropatwa. Od 2020 roku gatunek ten uznawany jest w Szwajcarii za wymarły (RE). Stacja Ornitologiczna w Sempach nazywa to „smutnym świadectwem zubożenia krajobrazu rolniczego”. W Niemczech populacja spadła od 1980 roku o 94 procent. Kuropatwa została wybrana ptakiem roku 2026 – to ostatnie wołanie o pomoc. Niniejszy raport dokumentuje, co się wydarzyło, dlaczego próby reintrodukcji zakończyły się niepowodzeniem i co kuropatwa mówi nam o stanie naszego rolnictwa.

Charakterystyka i biologia

Cechy charakterystyczne

Kuropatwa (Perdix perdix) należy do rzędu grzebiących (Galliformes) i rodziny kurowatych (Phasianidae). Mierzy około 30 centymetrów i waży od 290 do 470 gramów. Przeważnie brązowo-szare upierzenie czyni z niej mistrzynię kamuflażu. Dorosłe osobniki mają pomarańczowo-brązowe ubarwienie głowy oraz czarno-brązową, podkowiastą plamę na brzuchu. Kuropatwa występuje od Europy Zachodniej po zachodnią Syberię Środkową, głównie na nizinach poniżej 600 metrów. Jej pierwotnym siedliskiem są stepy i leśne stepy – dopiero rolnictwo uczyniło z niej gatunek synantropijny.

Tryb życia i pożywienie

Kuropatwy żyją w parach lub w tzw. „łańcuchach” (grupach rodzinnych z młodymi). Są to płochliwe zwierzęta naziemne, które rzadko latają. Dorosłe osobniki żywią się źdźbłami trawy, dzikimi ziołami i nasionami. Pisklęta w pierwszych tygodniach życia są całkowicie zależne od owadów i pająków. Właśnie tu tkwi problem: tam, gdzie pestycydy zabijają owady, a herbicydy usuwają dzikie zioła, pisklęta głodują. Śmiertelność piskląt wzrosła z około 50 procent w latach 30. XX wieku do ponad 70 procent – to kluczowy mechanizm załamania się populacji.

Status na Czerwonej Liście

W Szwajcarii: RE (wymarły w Szwajcarii) od Czerwonej Listy 2021. W Niemczech: silnie zagrożony (kategoria 2), mniej niż 50’000 par lęgowych, spadek populacji o ponad 90 procent od 1980 roku. W Europie: 94 procent spadku populacji od 1980 roku. Ptak roku 2026 w Niemczech (NABU/LBV).

Dlaczego kuropatwa wyginela w Szwajcarii

Rolnictwo intensywne jako glowna przyczyna

Załamanie populacji kuropatwy w Szwajcarii rozpoczęło się w drugiej połowie XX wieku, równolegle z intensyfikacją rolnictwa. Pestycydy zniszczyły owady, którymi żywią się pisklęta. Herbicydy wyeliminowały dzikie zioła, które dawały dorosłym zwierzętom pokarm i schronienie. Scalanie gruntów wyeliminowało żywopłoty, miedze i ugory, które służyły jako miejsca lęgowe. Wczesne koszenie zamieniło łąki w ekologiczne pułapki dla zwierząt naziemnych. Wielkość pól wzrosła, różnorodność upraw zmalała. Rezultat: siedlisko, w którym kuropatwa nie mogła już przetrwać.

Nieudana reintrodukcja

W 1991 roku BAFU zleciło Stacji Ornitologicznej w Sempach realizację projektu ochronnego. W Klettgau (SH) i w Champagne genevoise, w ścisłej współpracy z rolnikami, zrewitalizowano siedliska: pstre ugory, niskie żywopłoty, ekstensywne łąki. Od 1998 roku w Klettgau ponownie wypuszczono pierwsze kuropatwy. Między 2002 a 2004 rokiem populacja osiągnęła 15 do 20 par. Następnie populacja załamała się, z powodu warunków pogodowych oraz utrzymującej się wysokiej śmiertelności piskląt. Wypuszczanie zaprzestano w 2008 roku. W Champagne genevoise, w kantonie Genewa, gdzie obowiązuje zakaz polowań, ale bez odstrzału drapieżników, projekt również się nie powiódł. Przyczyną nie był brak polowań na lisy, lecz brak siedliska: zbyt mało owadów, zbyt mało struktury, zbyt dużo pestycydów.

Kuropatwa jako objaw

Stacja Ornitologiczna w Sempach zalicza zniknięcie kuropatwy do szeregu gatunków krajobrazu rolniczego, które nie znajdują już w Szwajcarii warunków do życia: dzierzba czarnoczelna, dzierlatka, dzierzba srokosz, dzierzba rudogłowa, ortolan i teraz kuropatwa. Czerwona Lista Ptaków Lęgowych 2021 ostrzega: po zniknięciu kuropatwy i ortolana coraz bardziej zagrożone są także turkawka i potrzeszcz. Ich przetrwanie w Szwajcarii stoi pod znakiem zapytania. Kuropatwa nie jest odosobnionym przypadkiem, lecz wskaźnikiem systematycznego załamania się bioróżnorodności na terenach rolniczych.

Więcej na ten temat: Dossier: Łowiectwo i bioroznorodnosc

Sytuacja w Europie: 94 procent strat

Niemcy: Ptak Roku 2026

W Niemczech żyje szacunkowo mniej niż 50 000 par lęgowych. Od 1980 roku populacja skurczyła się o ponad 90 procent. Kuropatwa występuje już tylko w około 16 procentach rewirów łowieckich. NABU i LBV wybrały ją Ptakiem Roku 2026. NABU złożyła ponadto skargę do Komisji Europejskiej przeciwko Niemcom, ponieważ rząd federalny i kraje związkowe od dziesięcioleci naruszają unijną dyrektywę ptasią. W Niemczech kuropatwa jest mimo dramatycznego spadku liczebności nadal odstrzeliwana w wielu krajach związkowych.

Europa: kontynent, który traci swoje ptaki polne

Badanie opublikowane w 2023 roku w czasopiśmie «Proceedings of the National Academy of Sciences» przeanalizowało dane obserwacyjne dotyczące 170 gatunków ptaków z ponad 20 000 stanowisk w 28 krajach europejskich. Wynik: głównym powodem wymierania gatunków ptaków jest intensywne rolnictwo z użyciem syntetycznych pestycydów. Związek między stosowaniem pestycydów a spadkiem liczby owadów z jednej strony, a załamaniem się populacji ptaków owadożernych z drugiej, jest naukowo udowodniony. Trzy czwarte owadów latających zniknęło z obszarów chronionych. Spośród około 600 gatunków dzikich pszczół w Niemczech niemal połowa uznawana jest za zagrożoną lub wymarłą.

Rola łowiectwa rekreacyjnego

Odstrzał mimo załamania populacji

W Szwajcarii kuropatwa była gatunkiem łownym aż do momentu jej zniknięcia. Także w Niemczech w kilku krajach związkowych nadal się ją odstrzeliwuje, mimo że jej populacja spadła o ponad 90 procent. NABU wyraźnie żąda zaprzestania odstrzału. Myśliwi rekreacyjni nie ponoszą wyłącznej winy za zniknięcie kuropatwy, jednak przeoczyli moment, w którym należało usunąć ten gatunek z listy gatunków łownych. W Szwajcarii na Czerwonej Liście znajdują się także inne gatunki, które nadal są odstrzeliwane, takie jak słonka, pardwa górska i zając szarak.

Alibi łowieckie: «to wina drapieżników»

Lobby łowiecka argumentuje, że kuropatwa zniknęła z powodu braku „polowań na drapieżniki”. Fakt, że projekt reintrodukcji w Champagne genevoise zakończył się niepowodzeniem bez polowań na drapieżniki, przywoływany jest jako dowód. Fakty jednak temu przeczą: także w Klettgau, gdzie drapieżniki były odstrzeliwane, projekt zakończył się fiaskiem. Śmiertelność piskląt wynika przede wszystkim z braku owadów spowodowanego pestycydami, a nie z drapieżnictwa. Lis nigdy nie był w Szwajcarii główną przyczyną zniknięcia kuropatwy. Był nią przemysłowe rolnictwo.

Więcej na ten temat: Dossier: Mity łowieckie

Co musiałoby się zmienić

Redukcja pestycydow jako priorytet: Unijna dyrektywa w sprawie redukcji pestycydów musi być konsekwentnie wdrażana. W Szwajcarii potrzebne są wiążące cele redukcji syntetycznych pestycydów i herbicydów na terenach rolniczych – nie jako zalecenie, lecz jako prawo.
10 procent ekologicznych powierzchni priorytetowych: Na każdym gospodarstwie co najmniej 10 procent powierzchni musi zostać wyłączone z produkcji i oddane naturze jako ugory, pasy kwietne, niskie żywopłoty lub miedze. Ugory są najważniejszym siedliskiem dla kuropatw i setek innych gatunków.
Usunąć wszystkie zagrożone gatunki z listy łowieckiej: W Szwajcarii nadal poluje się na słonkę, pardwę górską, zająca szaraka i inne gatunki z Czerwonej Listy. Jest to nie do pogodzenia z ochroną gatunkową. Zagrożone gatunki powinny znaleźć się na liście ochronnej, a nie na liście do odstrzału.
Mierzenie polityki rolnej wskaznikiem bioroznorodnosci: Szwajcarska polityka rolna (AP) musi wiążąco zakotwiczyć cele różnorodności biologicznej. Płatności bezpośrednie muszą być silniej powiązane ze świadczeniami ekologicznymi, a nie z ilością produkcji.
Dlugoterminowy monitoring i projekty reintroduckji: Nowe próby reintrodukcji mają sens tylko wtedy, gdy siedliska zostaną wcześniej odbudowane. Bez owadów, bez ugorów, bez dzikich ziół nie będzie kuropatw.

Zestaw argumentow

„Kuropatwa wyginela z powodu braku odstrzalu lisow.” Także w Klettgau, gdzie polowano na lisy, reintrodukcja się nie powiodła. Główną przyczyną spadku liczebności kuropatw jest brak owadów spowodowany pestycydami, a nie drapieżnictwo. W całej Europie populacje spadły o 94 procent, zarówno w krajach polujących na lisy, jak i tych, które tego nie robią. Czynienie z lisa kozła ofiarnego odwraca uwagę od prawdziwej przyczyny: przemysłowego rolnictwa.

„Kuropatwę można ponownie osiedlić poprzez wsiedlanie.” Dwie dekady prób reintrodukcji w Szwajcarii (Klettgau SH, Champagne genevoise) zakończyły się niepowodzeniem. Wsiedlenia nie działają, jeśli siedlisko nie jest odpowiednie. Bez owadów pisklęta giną z głodu. Bez ugorów brakuje miejsc lęgowych. Najpierw trzeba odtworzyć siedlisko, dopiero potem można myśleć o reintrodukcji.

«Kuropatwa zawsze była rzadka w Szwajcarii.» Fałsz. W połowie XX wieku szacowano populację na około 10’000 osobników. W dawnych wiekach kuropatwa była jeszcze bardziej rozpowszechniona. Dopiero intensyfikacja rolnictwa po 1950 roku systematycznie niszczyła jej siedlisko.

«Zanikanie kuropatwy to problem lokalny.» Populacja europejska spadła o 94 procent. W Szwajcarii kuropatwa wyginęła, w Niemczech jest silnie zagrożona. Kuropatwa jest gatunkiem wskaźnikowym: tam, gdzie znika, znikają również skowronek polny, pokląskwa, czajka i potrzeszcz. Problem ma charakter systemowy i jest bezpośrednio związany z polityką rolną UE oraz szwajcarską polityką rolną.

«Rolnictwo nie może sobie pozwolić na wymagane środki.» UE przeznacza 35 procent swojego budżetu na wsparcie rolnictwa. Szwajcaria wypłaca miliardy w formie płatności bezpośrednich. Brakuje nie pieniędzy, lecz woli politycznej, by poważnie traktować cele ochrony bioróżnorodności. 10 procent powierzchni priorytetowych i redukcja pestycydów to nie luksusowe żądania, lecz warunki przetrwania dla setek gatunków.

Szybkie linki

Artykuły na Wild beim Wild

Powiązane dossier:

Źródła

Schweizerische Vogelwarte Sempach (2020): Kuropatwa – kolejny gatunek terenów rolniczych zniknął. Raport o stanie
BAFU / Szwajcarska Stacja Ornitologiczna (2021): Czerwona lista ptakow lęgowych Szwajcarii
NABU (2025): Podnieśmy glos za kuropatwa! Kampania na rzecz ptaka roku 2026
NABU: Skarga do UE przeciwko Niemcom w sprawie dyrektywy ptasiej (kuropatwa)
Rigal, S., Devictor, V. et al. (2023): Farmland practices are driving bird population decline across Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences
Deutsche Wildtier Stiftung: Jak można uratować kuropatwę? Projekt PARTRIDGE
Umweltinstitut München (2025): Ptak roku 2026. Dlaczego kuropatwa jest symbolem wymierania gatunków
Szwajcarska Stacja Ornitologiczna: wskaźnik populacji lęgowej kuropatwy od 1990 roku, projekty reintrodukcji Klettgau SH i Champagne genevoise
Federalna ustawa o łowiectwie i ochronie dzikich ssaków i ptaków (JSG, SR 922.0)

Nasze zobowiązanie

Kuropatwa nie umarła ze starości. Została wytępiona przez politykę agrarną, która stawiała ilość produkcji nad różnorodność biologiczną. 10’000 kuropatw zniknęło, ponieważ pestycydy były tańsze niż bioróżnorodność. To, co w Szwajcarii już się stało, grozi Niemcom i całej Europie: systematyczny zanik ptaków polnych. Kuropatwa jest symbolem takich gatunków jak skowronek polny, pokląskwa, czajka i potrzeszcz. Jej zniknięcie jest sygnałem alarmowym, którego nikt nie może ignorować. Fakt, że zagrożone gatunki takie jak słonka, pardwa alpejska i zając szarak wciąż mogą być polowane w Szwajcarii, pokazuje, że polityka niczego nie nauczyła się z katastrofy kuropatwy. Ten dossier jest regularnie aktualizowany.

Więcej na temat łowiectwo rekreacyjne: W naszym Dossier na temat łowiectwa gromadzimy analizy faktów, opracowania i raporty tła.