Kuropatwa w Szwajcarii: zniknęła, ponieważ pestycydy były ważniejsze niż różnorodność gatunkowa

Jeszcze w połowie XX wieku na szwajcarskich terenach upraw żyło około 10 000 kuropatw. W Gryzonii pary lęgowe spotykano nawet na wysokości 1300 metrów nad poziomem morza. Potem nadeszła intensyfikacja rolnictwa: pestycydy, herbicydy, scalanie gruntów, monokultury. Zniknęły owady, zniknęły dzikie zioła, zniknęły ugory. A wraz z nimi kuropatwa. Jako ptak lęgowy kuropatwa w Szwajcarii faktycznie zniknęła, a Czerwona lista ptaków lęgowych z 2021 roku klasyfikuje ją jako „krytycznie zagrożoną wyginięciem” (CR). Stacja Ornitologiczna w Sempach nazywa ją „smutnym świadkiem zubożenia krajobrazu rolniczego”. Mimo to do dziś figuruje na federalnej liście gatunków, na które wolno polować. W Niemczech populacja według NABU skurczyła się od 1980 roku o 87 procent. W 2026 roku kuropatwę wybrano Ptakiem Roku – to ostatni rozpaczliwy apel o pomoc. Niniejszy dossier dokumentuje, co się stało, dlaczego próby reintrodukcji zakończyły się niepowodzeniem i co kuropatwa mówi o stanie naszego rolnictwa.

Charakterystyka i biologia

Cechy charakterystyczne

Kuropatwa (Perdix perdix) należy do rzędu grzebiących (Galliformes) i rodziny kurowatych (Phasianidae). Mierzy około 30 centymetrów i waży od 290 do 470 gramów. Przeważnie brązowo-szare upierzenie czyni z niej mistrzynię kamuflażu. Dorosłe osobniki mają pomarańczowo-brązowe ubarwienie głowy oraz czarno-brązową, podkowiastą plamę na brzuchu. Kuropatwa występuje od Europy Zachodniej po zachodnią Syberię Środkową, głównie na nizinach poniżej 600 metrów. Jej pierwotnym siedliskiem są stepy i leśne stepy – dopiero rolnictwo uczyniło z niej gatunek synantropijny.

Tryb życia i pożywienie

Kuropatwy żyją w parach lub w tzw. „łańcuchach” (grupach rodzinnych z młodymi). Są to płochliwe zwierzęta naziemne, które rzadko latają. Dorosłe osobniki żywią się źdźbłami trawy, dzikimi ziołami i nasionami. Pisklęta w pierwszych tygodniach życia są całkowicie zależne od owadów i pająków. Właśnie tu tkwi problem: tam, gdzie pestycydy zabijają owady, a herbicydy usuwają dzikie zioła, pisklęta głodują. Śmiertelność piskląt wzrosła z około 50 procent w latach 30. XX wieku do ponad 70 procent – to kluczowy mechanizm załamania się populacji.

Status na Czerwonej Liście

W Szwajcarii: „krytycznie zagrożona wyginięciem” (CR) według Czerwonej listy ptaków lęgowych z 2021 roku, która jednocześnie mówi o „faktycznym zniknięciu” kuropatwy z nisko położonych terenów rolniczych. W Niemczech: gatunek silnie zagrożony (kategoria 2), od 35 000 do 61 000 par lęgowych, spadek liczebności o 87 procent od 1980 roku (NABU). W skali europejskiej: spadek liczebności o 94 procent od 1980 roku. Ptak Roku 2026 w Niemczech (NABU/LBV).

Dlaczego kuropatwa zniknęła ze Szwajcarii

Rolnictwo intensywne jako glowna przyczyna

Załamanie populacji kuropatwy w Szwajcarii rozpoczęło się w drugiej połowie XX wieku, równolegle z intensyfikacją rolnictwa. Pestycydy zniszczyły owady, którymi żywią się pisklęta. Herbicydy wyeliminowały dzikie zioła, które dawały dorosłym zwierzętom pokarm i schronienie. Scalanie gruntów wyeliminowało żywopłoty, miedze i ugory, które służyły jako miejsca lęgowe. Wczesne koszenie zamieniło łąki w ekologiczne pułapki dla zwierząt naziemnych. Wielkość pól wzrosła, różnorodność upraw zmalała. Rezultat: siedlisko, w którym kuropatwa nie mogła już przetrwać.

Nieudana reintrodukcja

W 1991 roku Federalny Urząd Środowiska (BAFU) zlecił Stacji Ornitologicznej w Sempach realizację projektu wspierającego. W Klettgau (SH) i w Champagne genevoise, w ścisłej współpracy z rolnikami, poprawiono jakość siedlisk: wprowadzono kolorowe ugory, niskie żywopłoty i ekstensywne łąki. W Klettgau, gdzie kuropatwa zwyczajna wyginęła na początku lat 90., od 2002 roku wypuszczano kuropatwy. Do 2004 roku populacja wzrosła do około 20 par lęgowych. Po śnieżnej zimie 2005/2006 spadła do pięciu par. Według Stacji Ornitologicznej sukces lęgowy był ogólnie zbyt niski, a ekologicznie poprawione siedlisko okazało się zbyt małe. Od 2008 roku kuropatw już się nie wypuszcza (Kanton Szafuza, komunikat prasowy z 3.7.2007; Rada Rządowa SH, interpelacja 14/2009). W Champagne genevoise, w kantonie Genewa, gdzie obowiązuje zakaz łowiectwa, ale nie poluje się na drapieżniki, projekt również zakończył się niepowodzeniem. Przyczyną nie był brak polowań na lisy, lecz brak siedlisk: za mało owadów, za mało struktur, za dużo pestycydów.

Kuropatwa jako objaw

Stacja Ornitologiczna w Sempach wpisuje zniknięcie kuropatwy zwyczajnej w szereg gatunków krajobrazu rolniczego, które w Szwajcarii nie mają już możliwości przetrwania: gąsiorek, sierpówka, srokosz, dzierzba rudogłowa, ortolan, a teraz kuropatwa. Czerwona lista ptaków lęgowych z 2021 roku ostrzega: po zniknięciu kuropatwy i ortolana coraz bardziej zagrożone są również turkawka i potrzeszcz. Ich przetrwanie w Szwajcarii stoi pod znakiem zapytania. Kuropatwa nie jest przypadkiem odosobnionym, lecz wskaźnikiem systematycznego załamania bioróżnorodności na terenach rolniczych.

Więcej na ten temat: Dossier: Łowiectwo i bioroznorodnosc

Sytuacja w Europie: 94 procent strat

Niemcy: Ptak Roku 2026

W Niemczech żyje jeszcze od 35 000 do 61 000 par lęgowych, w 1999 roku było ich od 56 000 do 91 000. Od 1980 roku populacja skurczyła się według NABU o 87 procent. NABU i LBV wybrały ją Ptakiem Roku 2026. NABU złożyło ponadto skargę na Niemcy do Komisji Europejskiej, ponieważ rząd federalny i landy od dziesięcioleci łamią unijną dyrektywę ptasią. W Niemczech kuropatwa mimo dramatycznego spadku liczebności jest w wielu krajach związkowych nadal obiektem polowań.

Europa: kontynent, który traci swoje ptaki polne

Badanie opublikowane w 2023 roku w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences" objęło dane obserwacyjne dotyczące 170 gatunków ptaków z ponad 20 000 stanowisk w 28 krajach europejskich. Wynik: główną przyczyną wymierania ptaków jest intensywne rolnictwo ze stosowaniem syntetycznych pestycydów. Związek między stosowaniem pestycydów i spadkiem liczebności owadów z jednej strony a załamaniem populacji ptaków owadożernych z drugiej strony jest naukowo udowodniony. W niemieckich obszarach chronionych biomasa latających owadów zmniejszyła się w ciągu 27 lat o ponad trzy czwarte (Hallmann i in. 2017, PLOS ONE). Spośród około 600 gatunków pszczół dzikich w Niemczech mniej więcej połowa uznawana jest za zagrożoną lub wymarłą.

Rola łowiectwa rekreacyjnego

Odstrzał mimo załamania populacji

W Szwajcarii kuropatwa szara do dziś figuruje na liście gatunków łownych, z okresem ochronnym od 1 grudnia do 15 października (JSG, art. 5 ust. 1 lit. l). Federalna statystyka łowiecka wykazuje w latach 60. XX wieku ponad 3000 odstrzelonych kuropatw rocznie (1962: 3750), a ostatnie odstrzały pochodzą z 1987 roku. Również w Niemczech jest ona w kilku krajach związkowych nadal obiektem polowań, mimo że jej populacja spadła o 87 procent. NABU wyraźnie domaga się zaprzestania polowań. Myśliwi rekreacyjni nie ponoszą wyłącznej winy za zanikanie kuropatwy, jednak nigdy nie zabiegali o skreślenie tego gatunku z listy gatunków łownych. W Szwajcarii nadal poluje się też na inne gatunki z Czerwonej Listy: słonkę, pardwę górską i zająca szaraka. W 2025 roku zabito 1400 słonek, 1343 zające szaraki i 223 pardwy górskie (Statystyka łowiecka Szwajcarii 2025).

Alibi łowieckie: «to wina drapieżników»

Lobby łowieckie argumentuje, że kuropatwa zniknęła z powodu braku „polowań na zwierzynę drapieżną". Jako dowód przytacza się to, że projekt reintrodukcji w Champagne genevoise zakończył się niepowodzeniem bez polowań na drapieżniki. Fakty temu jednak przeczą: także w Klettgau, gdzie polowano na drapieżniki, projekt się nie powiódł: w obszarze projektu w latach 1999–2009 odstrzelono łącznie 47 lisów (Rada Rządowa SH, interpelacja 14/2009). Śmiertelność piskląt wynika przede wszystkim z braku owadów spowodowanego pestycydami, a nie z drapieżnictwa. Lis nigdy nie był w Szwajcarii główną przyczyną zaniku kuropatwy. Była nią przemysłowa gospodarka rolna.

Więcej na ten temat: Dossier: Mity łowieckie

Co musiałoby się zmienić

Redukcja pestycydow jako priorytet: Unijna dyrektywa w sprawie redukcji pestycydów musi być konsekwentnie wdrażana. W Szwajcarii potrzebne są wiążące cele redukcji syntetycznych pestycydów i herbicydów na terenach rolniczych – nie jako zalecenie, lecz jako prawo.
10 procent ekologicznych powierzchni priorytetowych: Na każdym gospodarstwie co najmniej 10 procent powierzchni musi zostać wyłączone z produkcji i oddane naturze jako ugory, pasy kwietne, niskie żywopłoty lub miedze. Ugory są najważniejszym siedliskiem dla kuropatw i setek innych gatunków.
Usunąć wszystkie zagrożone gatunki z listy łowieckiej: W Szwajcarii nadal poluje się na słonkę, pardwę górską, zająca szaraka i inne gatunki z Czerwonej Listy. Jest to nie do pogodzenia z ochroną gatunkową. Zagrożone gatunki powinny znaleźć się na liście ochronnej, a nie na liście do odstrzału.
Mierzenie polityki rolnej wskaznikiem bioroznorodnosci: Szwajcarska polityka rolna (AP) musi wiążąco zakotwiczyć cele różnorodności biologicznej. Płatności bezpośrednie muszą być silniej powiązane ze świadczeniami ekologicznymi, a nie z ilością produkcji.
Dlugoterminowy monitoring i projekty reintroduckji: Nowe próby reintrodukcji mają sens tylko wtedy, gdy siedliska zostaną wcześniej odbudowane. Bez owadów, bez ugorów, bez dzikich ziół nie będzie kuropatw.

Zestaw argumentow

„Kuropatwa wyginela z powodu braku odstrzalu lisow.” Także w Klettgau, gdzie polowano na lisy, reintrodukcja się nie powiodła. Główną przyczyną spadku liczebności kuropatw jest brak owadów spowodowany pestycydami, a nie drapieżnictwo. W całej Europie populacje spadły o 94 procent, zarówno w krajach polujących na lisy, jak i tych, które tego nie robią. Czynienie z lisa kozła ofiarnego odwraca uwagę od prawdziwej przyczyny: przemysłowego rolnictwa.

„Kuropatwę można ponownie osiedlić poprzez wsiedlanie.” Dwie dekady prób reintrodukcji w Szwajcarii (Klettgau SH, Champagne genevoise) zakończyły się niepowodzeniem. Wsiedlenia nie działają, jeśli siedlisko nie jest odpowiednie. Bez owadów pisklęta giną z głodu. Bez ugorów brakuje miejsc lęgowych. Najpierw trzeba odtworzyć siedlisko, dopiero potem można myśleć o reintrodukcji.

«Kuropatwa zawsze była rzadka w Szwajcarii.» Nieprawda. W połowie XX wieku liczebność populacji szacowano na około 10 000 osobników. W dawniejszych stuleciach kuropatwa była jeszcze szerzej rozpowszechniona. Dopiero intensyfikacja rolnictwa po 1950 roku systematycznie zniszczyła jej środowisko życia.

«Zanikanie kuropatwy to problem lokalny.» Populacja w Europie załamała się o 94 procent. W Szwajcarii faktycznie zniknęła, w Niemczech jest silnie zagrożona. Kuropatwa jest gatunkiem wskaźnikowym: tam, gdzie znika, znikają także skowronek polny, pokląskwa, czajka i potrzeszcz. Problem ma charakter systemowy i jest bezpośrednio powiązany z unijną polityką rolną oraz szwajcarską polityką rolną.

«Rolnictwo nie może sobie pozwolić na wymagane środki.» UE wydaje około jednej trzeciej swojego budżetu na wsparcie rolnictwa. Szwajcaria wypłaca miliardy w ramach płatności bezpośrednich. Brakuje nie pieniędzy, lecz woli politycznej, by poważnie traktować cele w zakresie różnorodności biologicznej. 10 procent obszarów priorytetowych i redukcja pestycydów to nie luksusowe postulaty, lecz warunki przetrwania setek gatunków.

Szybkie linki

Artykuły na Wild beim Wild

Powiązane dossier:

Źródła

Schweizerische Vogelwarte Sempach (2020): Rebhuhn: eine weitere Kulturlandart verschwunden. Zustandsbericht
BAFU / Schweizerische Vogelwarte (2021): Rote Liste der Brutvögel (Rebhuhn: CR) (bafu.admin.ch)
BAFU, Eidgenössische Jagdstatistik: Abschuss und Aussetzung Rebhuhn 1933–2025, abgefragt am 21.10.2026 (jagdstatistik.ch)
Kanton Schaffhausen / Schweizerische Vogelwarte (2007): Marschhalt bei der Wiederansiedlung des Rebhuhns im Klettgau. Medienmitteilung vom 3. Juli 2007
Regierungsrat des Kantons Schaffhausen (2009): Kleine Anfrage 14/2009 betreffend Widen/Rebhuhnprojekt
Hallmann, C. A. et al. (2017): More than 75 percent decline over 27 years in total flying insect biomass in protected areas. PLOS ONE
NABU (2025): Podnieśmy glos za kuropatwa! Kampania na rzecz ptaka roku 2026
NABU: Skarga do UE przeciwko Niemcom w sprawie dyrektywy ptasiej (kuropatwa)
Rigal, S., Devictor, V. et al. (2023): Farmland practices are driving bird population decline across Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences
Deutsche Wildtier Stiftung: Jak można uratować kuropatwę? Projekt PARTRIDGE
Umweltinstitut München (2025): Ptak roku 2026. Dlaczego kuropatwa jest symbolem wymierania gatunków
Szwajcarska Stacja Ornitologiczna: wskaźnik populacji lęgowej kuropatwy od 1990 roku, projekty reintrodukcji Klettgau SH i Champagne genevoise
Bundesgesetz über die Jagd und den Schutz wildlebender Säugetiere und Vögel (JSG, SR 922.0), Art. 5 Abs. 1 Bst. l

Nasze zobowiązanie

Kuropatwa nie zmarła ze starości. Została wytępiona przez politykę rolną, która przedkładała wielkość produkcji nad różnorodność gatunkową. 10 000 kuropatw zniknęło, ponieważ pestycydy były tańsze niż bioróżnorodność. To, co w Szwajcarii już się stało, grozi Niemcom i całej Europie: systematyczna utrata ptaków polnych. Kuropatwa reprezentuje tu skowronka polnego, pokląskwę, czajkę i potrzeszcza. Jej zniknięcie to sygnał ostrzegawczy, którego nikt nie może ignorować. To, że zagrożone gatunki, takie jak słonka, pardwa mszarna i zając szarak, nadal mogą być w Szwajcarii przedmiotem polowań, pokazuje, że polityka niczego nie nauczyła się z katastrofy kuropatwy. Ten dossier jest na bieżąco aktualizowany.

Więcej na temat łowiectwo rekreacyjne: W naszym Dossier na temat łowiectwa gromadzimy analizy faktów, opracowania i raporty tła.