De patrijs in Zwitserland: uitgestorven omdat pesticiden belangrijker waren dan biodiversiteit

Nog midden in de 20e eeuw leefden er ongeveer 10.000 patrijzen in de Zwitserse akkerbouwgebieden. In Graubünden werden broedparen gevonden tot op 1.300 meter boven zeeniveau. Toen kwam de intensivering van de landbouw: pesticiden, herbiciden, ruilverkaveling, monoculturen. De insecten verdwenen, de wilde kruiden verdwenen, de braakliggende gronden verdwenen. En met hen de patrijs. Sinds 2020 geldt de soort in Zwitserland als uitgestorven (RE). Het Vogelwaarnemingsstation Sempach noemt het een «droevige getuige van de verarming van het cultuurland». In Duitsland is de populatie sinds 1980 met 94 procent ingestort. De patrijs werd in 2026 tot Vogel van het Jaar verkozen, een laatste noodkreet. Dit dossier documenteert wat er is gebeurd, waarom herintroductiepogingen mislukten en wat de patrijs onthult over de toestand van onze landbouw.

Kenmerken en biologie

Kenmerken

De patrijs (Perdix perdix) behoort tot de orde van de hoenderachtigen (Galliformes) en tot de familie van de fazantachtigen (Phasianidae). Ze is ongeveer 30 centimeter groot en weegt 290 tot 470 gram. Het overwegend bruingrijze verenkleed maakt haar tot een meester in camouflage. Volwassen dieren hebben een oranjebruine koptekening en een zwartbruine, hoefijzervormige buikvlek. De patrijs komt voor van West-Europa tot in West-Centraal-Siberië, voornamelijk in laaglanden onder de 600 meter. Haar oorspronkelijke leefgebied bestaat uit steppen en bosstepen; pas de landbouw maakte haar tot cultuurvolger.

Leefwijze en voeding

Patrijzen leven in paren of in zogenaamde «kettingen» (familiegroepen met jongen). Het zijn schuwe, op de grond levende dieren die zelden vliegen. Volwassen dieren voeden zich met grasspriet jes, wilde kruiden en zaden. De kuikens zijn in de eerste levensweken volledig afhankelijk van insecten en spinnen. Precies daar ligt het probleem: waar pesticiden de insecten doden en herbiciden de wilde kruiden vernietigen, verhongeren de kuikens. De kuikensterfte steeg van ongeveer 50 procent in de jaren 1930 tot meer dan 70 procent, het centrale mechanisme achter de instorting van de populatie.

Rodelijst-status

In Zwitserland: RE (uitgestorven in Zwitserland) sinds de Rode Lijst van 2021. In Duitsland: sterk bedreigd (categorie 2), minder dan 50.000 broedparen, afname van meer dan 90 procent sinds 1980. Europees: 94 procent afname sinds 1980. Vogel van het Jaar 2026 in Duitsland (NABU/LBV).

Waarom de patrijs in Zwitserland is uitgestorven

Intensieve landbouw als hoofdoorzaak

De ineenstorting van de patrijzenpopulatie in Zwitserland begon in de tweede helft van de 20e eeuw, gelijktijdig met de intensivering van de landbouw. Pesticiden vernietigden de insecten waarvan de kuikens leven. Herbiciden verwijderden de wilde kruiden die de volwassen dieren voedsel en dekking boden. Ruilverkavelingen elimineerden hagen, akkerranden en braakland die als broedplaatsen dienden. Vroege maaisnede veranderde weiden in ecologische valkuilen voor bodembewoners. De omvang van akkers nam toe, de verscheidenheid aan gewassen nam af. Het resultaat: een leefgebied waarin de patrijs niet meer kon overleven.

Mislukte herintroductie

In 1991 gaf het BAFU de Vogelwarte Sempach opdracht voor een beschermingsproject. In het Klettgau (SH) en in de Champagne genevoise werden in nauwe samenwerking met boeren leefgebieden opgewaardeerd: bloemrijke braaklanden, lage hagen, extensief beheerde weiden. Vanaf 1998 werden in het Klettgau de eerste patrijzen weer uitgezet. Tussen 2002 en 2004 bereikte de populatie 15 tot 20 paren. Daarna stortte de populatie in, door weersomstandigheden en aanhoudend hoge kuikensterfte. De uitzettingen werden in 2008 stopgezet. Ook in de Champagne genevoise, in het kanton Genève met een jachtverbod maar zonder predatorenbejaging, mislukte het project. De reden was niet het ontbreken van vossenjacht, maar het ontbrekende leefgebied: te weinig insecten, te weinig structuur, te veel pesticiden.

De patrijs als symptoom

De Vogelwarte Sempach plaatst het verdwijnen van de patrijs in een reeks cultuurlandsoorten die in Zwitserland geen bestaansrecht meer vinden: klapekster, kuifleeuwerik, grauwe klauwier, roodkopklauwier, ortolaan en nu de patrijs. De Rode Lijst van broedvogels 2021 waarschuwt: na het verdwijnen van de patrijs en de ortolaan worden ook de tortelduif en de grauwe gors steeds meer bedreigd. Hun voortbestaan in Zwitserland staat op het spel. De patrijs is geen op zichzelf staand geval, maar een indicator van de systematische ineenstorting van de biodiversiteit in het cultuurlandschap.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

De situatie in Europa: 94 procent verlies

Duitsland: Vogel van het Jaar 2026

In Duitsland leven naar schatting minder dan 50.000 broedparen. Sinds 1980 is de populatie met meer dan 90 procent gekrompen. De patrijs komt nog maar in ongeveer 16 procent van de jachtgebieden voor. NABU en LBV hebben haar gekozen tot Vogel van het Jaar 2026. NABU heeft daarnaast een klacht ingediend bij de Europese Commissie tegen Duitsland, omdat het rijk en de deelstaten al decennialang de EU-vogelrichtlijn overtreden. In Duitsland wordt de patrijs, ondanks de dramatische afname, in veel deelstaten nog steeds bejaagd.

Europa: een continent dat zijn akkervogels verliest

Een in 2023 in «Proceedings of the National Academy of Sciences» gepubliceerde studie analyseerde waarnemingsgegevens van 170 vogelsoorten op meer dan 20.000 locaties in 28 Europese landen. Het resultaat: de belangrijkste oorzaak van het uitsterven van vogelsoorten is de intensieve landbouw met synthetische pesticiden. Het verband tussen pesticidengebruik en de afname van insecten enerzijds, en de instorting van de populaties insecteneters onder de vogels anderzijds, is wetenschappelijk aangetoond. Driekwart van de vliegende insecten is verdwenen uit natuurgebieden. Van de ongeveer 600 soorten wilde bijen in Duitsland wordt ongeveer de helft als bedreigd of uitgestorven beschouwd.

De rol van de recreatieve jacht

Bejaagd ondanks instorting

In Zwitserland was de patrijs bejaagbaar tot ze verdween. Ook in Duitsland wordt ze in meerdere deelstaten nog steeds bejaagd, ondanks dat haar bestand met meer dan 90 procent is ingestort. NABU eist uitdrukkelijk dat de jacht wordt stopgezet. De recreatieve jagers zijn niet de enige schuldigen aan het verdwijnen van de patrijs, maar ze hebben verzuimd de soort tijdig van de lijst van bejaagbare diersoorten te schrappen. In Zwitserland staan ook de houtsnip, de alpensneeuwhoen en de veldhaas op de Rode Lijst, en toch worden ook zij nog steeds bejaagd.

Het jachtalibi: «de roofdieren zijn de schuldigen»

De jachtlobby beweert dat de patrijs is verdwenen door het ontbreken van "bestrijding van roofwild". Dat het herintroductieproject in de Champagne genevoise zonder predatorbestrijding mislukte, wordt als bewijs aangevoerd. Maar de feiten spreken dit tegen: ook in het Klettgau, waar roofdieren wél werden bejaagd, mislukte het project. De kuikensterfte is voornamelijk te wijten aan insectengebrek door pesticiden, niet aan predatie. De vos was in Zwitserland nooit de hoofdreden voor het verdwijnen van de patrijs. Dat was de industriële landbouw.

Meer hierover: Dossier: jachtmythes

Wat er zou moeten veranderen

Pesticidevermindering als prioriteit: De EU-richtlijn voor pesticidereductie moet consequent worden uitgevoerd. Zwitserland heeft bindende reductiedoelen nodig voor synthetische pesticiden en herbiciden in akkerbouwgebieden, niet als aanbeveling, maar als wet.
10 procent ecologische prioriteitsgebieden: Op elk bedrijf moet minstens 10 procent van het areaal uit productie worden genomen en als braakland, bloemstroken, lage heggen of veldranden aan de natuur worden teruggegeven. Braakland is de belangrijkste leefomgeving voor patrijzen en honderden andere soorten.
Alle bedreigde soorten van de jachtlijst schrappen: In Zwitserland worden houtsnip, alpensneeuwhoen, veldhaas en andere soorten van de Rode Lijst nog steeds bejaagd. Dat is onverenigbaar met soortenbescherming. Bedreigde soorten horen op de beschermingslijst thuis, niet op de afschotlijst.
Landbouwbeleid toetsen aan biodiversiteit: Het Zwitserse landbouwbeleid (AP) moet biodiversiteitsdoelen bindend verankeren. Directe betalingen moeten sterker gekoppeld worden aan ecologische prestaties in plaats van aan productievolume.
Langetermijnmonitoring en herintroductieprojecten: Nieuwe herintroductiepogingen hebben alleen zin als eerst de leefgebieden zijn hersteld. Zonder insecten, zonder braakland, zonder wilde kruiden bestaat er geen patrijs.

Argumentatie

“De patrijs is verdwenen door het ontbreken van vossenbejaging.” Ook in het Klettgau, waar vossen wél werden bejaagd, mislukte de herintroductie. De hoofdoorzaak van de achteruitgang van de patrijs is het insectengebrek door pesticiden, niet predatie. In heel Europa zijn de populaties met 94 procent ingestort, zowel in landen met als zonder vossenbejaging. De vos tot zondebok maken, leidt af van de eigenlijke oorzaak: de industriële landbouw.

“De patrijs kan door uitzetting weer worden geherintroduceerd.” Twee decennia van herintroductiepogingen in Zwitserland (Klettgau SH, Champagne genevoise) zijn mislukt. Uitzettingen werken niet als de leefomgeving niet klopt. Zonder insecten verhongeren de kuikens. Zonder braakliggende grond ontbreken de broedplaatsen. Eerst moet de leefomgeving worden hersteld, dan kan er nagedacht worden over herintroductie.

«De patrijs was altijd al zeldzaam in Zwitserland.» Onjuist. Halverwege de 20e eeuw werd de populatie geschat op ongeveer 10’000 individuen. In eerdere eeuwen was de patrijs nog wijder verspreid. Pas de intensivering van de landbouw na 1950 verwoestte systematisch zijn leefomgeving.

«Het verdwijnen van de patrijs is een lokaal probleem.» De populatie is Europees met 94 procent ingestort. In Zwitserland uitgestorven, in Duitsland ernstig bedreigd. De patrijs is een indicatorsoort: waar hij verdwijnt, verdwijnen ook veldleeuwerik, paapje, kievit en grauwe gors. Het probleem is systemisch en direct verbonden met het EU-landbouwbeleid en het Zwitserse landbouwbeleid.

«De landbouw kan zich de vereiste maatregelen niet veroorloven.» De EU besteedt 35 procent van haar begroting aan landbouwsubsidies. Zwitserland betaalt miljarden aan directe betalingen. Het ontbreekt niet aan geld, maar aan politieke wil om biodiversiteitsdoelen serieus te nemen. 10 procent voorrangsgebieden en pesticidereductie zijn geen luxe-eisen, maar overlevingsvoorwaarden voor honderden soorten.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild

Gerelateerde dossiers:

Bronvermeldingen

Schweizerische Vogelwarte Sempach (2020): Patrijs – opnieuw een cultuurlandsoort verdwenen. Statusrapport
BAFU / Schweizerische Vogelwarte (2021): Rode Lijst van broedvogels van Zwitserland
NABU (2025): Laat je stem horen voor de patrijs! Campagne rond de Vogel van het Jaar 2026
NABU: EU-klacht tegen Duitsland wegens de Vogelrichtlijn (patrijs)
Rigal, S., Devictor, V. et al. (2023): Farmland practices are driving bird population decline across Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences
Deutsche Wildtier Stiftung: Hoe kan de patrijs gered worden? PARTRIDGE-project
Umweltinstitut München (2025): Vogel van het jaar 2026. Waarom de patrijs een symbool is voor het uitsterven van soorten
Schweizerische Vogelwarte: Broedstandindex patrijs vanaf 1990, herintroductieprojecten Klettgau SH en Champagne genevoise
Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)

Onze aanspraak

De patrijs is niet gestorven aan ouderdomszwakte. Hij werd uitgeroeid, door een landbouwbeleid dat productievolume boven soortenrijkdom stelde. 10’000 patrijzen verdwenen, omdat pesticiden goedkoper waren dan biodiversiteit. Wat in Zwitserland al is gebeurd, dreigt in Duitsland en heel Europa: het systematische verlies van akkervogels. De patrijs staat symbool voor veldleeuwerik, paapje, kievit en grauwe gors. Zijn verdwijnen is een waarschuwingssignaal dat niemand mag negeren. Dat bedreigde soorten zoals houtsnip, alpensneeuwhoen en veldhaas in Zwitserland nog steeds bejaagd mogen worden, toont dat de politiek niets heeft geleerd van het patrijzendrama. Dit dossier wordt voortdurend geactualiseerd.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.