De patrijs in Zwitserland: verdwenen omdat pesticiden belangrijker waren dan biodiversiteit

Nog in het midden van de 20e eeuw leefden er ongeveer 10.000 patrijzen in de Zwitserse akkerbouwgebieden. In Graubünden werden broedparen aangetroffen tot op 1.300 meter boven zeeniveau. Toen kwam de intensivering van de landbouw: pesticiden, herbiciden, ruilverkaveling, monoculturen. De insecten verdwenen, de wilde kruiden verdwenen, de braakliggende percelen verdwenen. En met hen de patrijs. Als broedvogel is de patrijs in Zwitserland feitelijk verdwenen; de Rode Lijst van de broedvogels 2021 classificeert haar als «van uitsterven bedreigd» (CR). Het Vogelwarte Sempach noemt haar een «treurige getuige van de verarming van het cultuurland». Toch staat ze tot op de dag van vandaag op de lijst van bejaagbare soorten van de Bondsstaat. In Duitsland is de populatie volgens NABU sinds 1980 met 87 procent ingestort. De patrijs werd in 2026 uitgeroepen tot Vogel van het Jaar, een laatste noodkreet. Dit dossier documenteert wat er is gebeurd, waarom pogingen tot herintroductie mislukten en wat de patrijs onthult over de staat van onze landbouw.

Kenmerken en biologie

Kenmerken

De patrijs (Perdix perdix) behoort tot de orde van de hoenderachtigen (Galliformes) en tot de familie van de fazantachtigen (Phasianidae). Ze is ongeveer 30 centimeter groot en weegt 290 tot 470 gram. Het overwegend bruingrijze verenkleed maakt haar tot een meester in camouflage. Volwassen dieren hebben een oranjebruine koptekening en een zwartbruine, hoefijzervormige buikvlek. De patrijs komt voor van West-Europa tot in West-Centraal-Siberië, voornamelijk in laaglanden onder de 600 meter. Haar oorspronkelijke leefgebied bestaat uit steppen en bosstepen; pas de landbouw maakte haar tot cultuurvolger.

Leefwijze en voeding

Patrijzen leven in paren of in zogenaamde «kettingen» (familiegroepen met jongen). Het zijn schuwe, op de grond levende dieren die zelden vliegen. Volwassen dieren voeden zich met grasspriet jes, wilde kruiden en zaden. De kuikens zijn in de eerste levensweken volledig afhankelijk van insecten en spinnen. Precies daar ligt het probleem: waar pesticiden de insecten doden en herbiciden de wilde kruiden vernietigen, verhongeren de kuikens. De kuikensterfte steeg van ongeveer 50 procent in de jaren 1930 tot meer dan 70 procent, het centrale mechanisme achter de instorting van de populatie.

Rodelijst-status

In Zwitserland: «van uitsterven bedreigd» (CR) volgens de Rode Lijst van de broedvogels 2021, die tegelijk spreekt van het «feitelijk verdwijnen» van de patrijs in het laaggelegen cultuurland. In Duitsland: sterk bedreigd (categorie 2), 35.000 tot 61.000 broedparen, populatieafname van 87 procent sinds 1980 (NABU). Europees: 94 procent populatieafname sinds 1980. Vogel van het Jaar 2026 in Duitsland (NABU/LBV).

Waarom de patrijs in Zwitserland is verdwenen

Intensieve landbouw als hoofdoorzaak

De ineenstorting van de patrijzenpopulatie in Zwitserland begon in de tweede helft van de 20e eeuw, gelijktijdig met de intensivering van de landbouw. Pesticiden vernietigden de insecten waarvan de kuikens leven. Herbiciden verwijderden de wilde kruiden die de volwassen dieren voedsel en dekking boden. Ruilverkavelingen elimineerden hagen, akkerranden en braakland die als broedplaatsen dienden. Vroege maaisnede veranderde weiden in ecologische valkuilen voor bodembewoners. De omvang van akkers nam toe, de verscheidenheid aan gewassen nam af. Het resultaat: een leefgebied waarin de patrijs niet meer kon overleven.

Mislukte herintroductie

In 1991 gaf het BAFU de Vogelwarte Sempach opdracht voor een bevorderingsproject. In de Klettgau (SH) en in de Champagne genevoise werden in nauwe samenwerking met landbouwers leefgebieden opgewaardeerd: bloemrijke braakstroken, lage heggen, extensieve weiden. In de Klettgau, waar de patrijs begin jaren negentig was uitgestorven, werden vanaf 2002 patrijzen uitgezet. Tot 2004 groeide de populatie tot ongeveer 20 broedparen. Na de sneeuwrijke winter van 2005/2006 stortte zij in tot vijf paren. Volgens de Vogelwarte was het broedsucces over het geheel te laag en bleek het ecologisch opgewaardeerde leefgebied te klein. Sinds 2008 worden er geen patrijzen meer uitgezet (Kanton Schaffhausen, persbericht 3.7.2007; Regierungsrat SH, Kleine Anfrage 14/2009). In de Champagne genevoise, in het kanton Genève met jachtverbod maar zonder bejaging van predatoren, mislukte het project eveneens. De oorzaak was niet het ontbreken van de jacht op vossen, maar het ontbreken van leefgebied: te weinig insecten, te weinig structuur, te veel pesticiden.

De patrijs als symptoom

De Vogelwarte Sempach plaatst het verdwijnen van de patrijs in een reeks van cultuurlandsoorten die in Zwitserland geen bestaan meer vinden: klapekster, kuifleeuwerik, grauwe klauwier, roodkopklauwier, ortolaan en nu de patrijs. De Rode Lijst van broedvogels 2021 waarschuwt: na het verdwijnen van de patrijs en de ortolaan zijn ook de zomertortel en de grauwe gors in toenemende mate bedreigd. Hun overleving in Zwitserland staat ter discussie. De patrijs is geen op zichzelf staand geval, maar een indicator van de systematische ineenstorting van de biodiversiteit in het cultuurland.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

De situatie in Europa: 94 procent verlies

Duitsland: Vogel van het Jaar 2026

In Duitsland leven nog 35.000 tot 61.000 broedparen; in 1999 waren dat er 56.000 tot 91.000. Sinds 1980 is de populatie volgens NABU met 87 procent gekrompen. NABU en LBV hebben de patrijs uitgeroepen tot Vogel van het Jaar 2026. NABU heeft bovendien bij de Europese Commissie een klacht tegen Duitsland ingediend, omdat de federale overheid en de deelstaten al tientallen jaren de EU-Vogelrichtlijn schenden. In Duitsland wordt de patrijs ondanks zijn dramatische achteruitgang in veel deelstaten nog steeds bejaagd.

Europa: een continent dat zijn akkervogels verliest

Een in 2023 in 'Proceedings of the National Academy of Sciences' gepubliceerde studie analyseerde waarnemingsgegevens van 170 vogelsoorten op meer dan 20.000 locaties in 28 Europese landen. Het resultaat: de belangrijkste oorzaak van het uitsterven van vogelsoorten is de intensieve landbouw met synthetische pesticiden. Het verband tussen het gebruik van pesticiden en de achteruitgang van insecten enerzijds en de instorting van de populaties van insectenetende vogels anderzijds is wetenschappelijk aangetoond. In Duitse beschermde gebieden daalde de biomassa van vliegende insecten binnen 27 jaar met meer dan driekwart (Hallmann et al. 2017, PLOS ONE). Van de ongeveer 600 wilde bijensoorten in Duitsland geldt ongeveer de helft als bedreigd of uitgestorven.

De rol van de recreatieve jacht

Bejaagd ondanks instorting

In Zwitserland staat de patrijs nog altijd op de lijst van jaagbare soorten, met een gesloten seizoen van 1 december tot 15 oktober (JSG, art. 5 lid 1 letter l). De Federale Jachtstatistiek vermeldt in de jaren zestig meer dan 3.000 geschoten patrijzen per jaar (1962: 3.750); de laatste afschoten dateren van 1987. Ook in Duitsland wordt de patrijs in meerdere deelstaten nog steeds bejaagd, ook al is de populatie met 87 procent ingestort. De NABU eist uitdrukkelijk dat de bejaging wordt stopgezet. De recreatieve jagers dragen niet de enige schuld aan het verdwijnen van de patrijs, maar zij hebben zich nooit ingezet om de soort van de lijst van jaagbare soorten te schrappen. In Zwitserland worden met de houtsnip, het alpensneeuwhoen en de veldhaas nog meer soorten van de Rode Lijst bejaagd: in 2025 werden 1.400 houtsnippen, 1.343 veldhazen en 223 alpensneeuwhoenders gedood (Jachtstatistiek Zwitserland 2025).

Het jachtalibi: «de roofdieren zijn de schuldigen»

De jachtlobby voert aan dat de patrijs is verdwenen door het ontbreken van 'roofwildbejaging'. Dat het herintroductieproject in de Champagne genevoise zonder bejaging van predatoren mislukte, wordt als bewijs aangevoerd. Maar de feiten spreken dat tegen: ook in het Klettgau, waar roofdieren wel werden bejaagd, mislukte het project: in het projectgebied werden van 1999 tot 2009 in totaal 47 vossen geschoten (Regierungsrat SH, Kleine Anfrage 14/2009). De kuikensterfte is in de eerste plaats toe te schrijven aan een tekort aan insecten door pesticiden, niet aan predatie. De vos was in Zwitserland nooit de hoofdoorzaak van het verdwijnen van de patrijs. Dat was de industriële landbouw.

Meer hierover: Dossier: jachtmythes

Wat er zou moeten veranderen

Pesticidevermindering als prioriteit: De EU-richtlijn voor pesticidereductie moet consequent worden uitgevoerd. Zwitserland heeft bindende reductiedoelen nodig voor synthetische pesticiden en herbiciden in akkerbouwgebieden, niet als aanbeveling, maar als wet.
10 procent ecologische prioriteitsgebieden: Op elk bedrijf moet minstens 10 procent van het areaal uit productie worden genomen en als braakland, bloemstroken, lage heggen of veldranden aan de natuur worden teruggegeven. Braakland is de belangrijkste leefomgeving voor patrijzen en honderden andere soorten.
Alle bedreigde soorten van de jachtlijst schrappen: In Zwitserland worden houtsnip, alpensneeuwhoen, veldhaas en andere soorten van de Rode Lijst nog steeds bejaagd. Dat is onverenigbaar met soortenbescherming. Bedreigde soorten horen op de beschermingslijst thuis, niet op de afschotlijst.
Landbouwbeleid toetsen aan biodiversiteit: Het Zwitserse landbouwbeleid (AP) moet biodiversiteitsdoelen bindend verankeren. Directe betalingen moeten sterker gekoppeld worden aan ecologische prestaties in plaats van aan productievolume.
Langetermijnmonitoring en herintroductieprojecten: Nieuwe herintroductiepogingen hebben alleen zin als eerst de leefgebieden zijn hersteld. Zonder insecten, zonder braakland, zonder wilde kruiden bestaat er geen patrijs.

Argumentatie

“De patrijs is verdwenen door het ontbreken van vossenbejaging.” Ook in het Klettgau, waar vossen wél werden bejaagd, mislukte de herintroductie. De hoofdoorzaak van de achteruitgang van de patrijs is het insectengebrek door pesticiden, niet predatie. In heel Europa zijn de populaties met 94 procent ingestort, zowel in landen met als zonder vossenbejaging. De vos tot zondebok maken, leidt af van de eigenlijke oorzaak: de industriële landbouw.

“De patrijs kan door uitzetting weer worden geherintroduceerd.” Twee decennia van herintroductiepogingen in Zwitserland (Klettgau SH, Champagne genevoise) zijn mislukt. Uitzettingen werken niet als de leefomgeving niet klopt. Zonder insecten verhongeren de kuikens. Zonder braakliggende grond ontbreken de broedplaatsen. Eerst moet de leefomgeving worden hersteld, dan kan er nagedacht worden over herintroductie.

«De patrijs was altijd al zeldzaam in Zwitserland.» Onjuist. Halverwege de 20e eeuw schatte men de populatie op ongeveer 10.000 individuen. In eerdere eeuwen was de patrijs nog wijder verspreid. Pas de intensivering van de landbouw na 1950 vernietigde zijn leefgebied stelselmatig.

«Het verdwijnen van de patrijs is een lokaal probleem.» De populatie is Europees gezien met 94 procent ingestort. In Zwitserland is de soort feitelijk verdwenen, in Duitsland is hij ernstig bedreigd. De patrijs is een indicatorsoort: waar hij verdwijnt, verdwijnen ook de veldleeuwerik, het paapje, de kievit en de grauwe gors. Het probleem is systemisch en rechtstreeks verbonden met het EU-landbouwbeleid en het Zwitserse landbouwbeleid.

«De landbouw kan zich de vereiste maatregelen niet veroorloven.» De EU geeft ongeveer een derde van haar begroting uit aan landbouwsubsidies. Zwitserland betaalt miljarden aan rechtstreekse betalingen. Het ontbreekt niet aan geld, maar aan politieke wil om biodiversiteitsdoelen serieus te nemen. 10 procent biodiversiteitsbevorderingsvlakken en vermindering van pesticiden zijn geen luxe eisen, maar overlevingsvoorwaarden voor honderden soorten.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild

Gerelateerde dossiers:

Bronvermeldingen

Schweizerische Vogelwarte Sempach (2020): Rebhuhn: eine weitere Kulturlandart verschwunden. Zustandsbericht
BAFU / Schweizerische Vogelwarte (2021): Rote Liste der Brutvögel (Rebhuhn: CR) (bafu.admin.ch)
BAFU, Eidgenössische Jagdstatistik: Abschuss und Aussetzung Rebhuhn 1933–2025, abgefragt am 21.10.2026 (jagdstatistik.ch)
Kanton Schaffhausen / Schweizerische Vogelwarte (2007): Marschhalt bei der Wiederansiedlung des Rebhuhns im Klettgau. Medienmitteilung vom 3. Juli 2007
Regierungsrat des Kantons Schaffhausen (2009): Kleine Anfrage 14/2009 betreffend Widen/Rebhuhnprojekt
Hallmann, C. A. et al. (2017): More than 75 percent decline over 27 years in total flying insect biomass in protected areas. PLOS ONE
NABU (2025): Laat je stem horen voor de patrijs! Campagne rond de Vogel van het Jaar 2026
NABU: EU-klacht tegen Duitsland wegens de Vogelrichtlijn (patrijs)
Rigal, S., Devictor, V. et al. (2023): Farmland practices are driving bird population decline across Europe. Proceedings of the National Academy of Sciences
Deutsche Wildtier Stiftung: Hoe kan de patrijs gered worden? PARTRIDGE-project
Umweltinstitut München (2025): Vogel van het jaar 2026. Waarom de patrijs een symbool is voor het uitsterven van soorten
Schweizerische Vogelwarte: Broedstandindex patrijs vanaf 1990, herintroductieprojecten Klettgau SH en Champagne genevoise
Bundesgesetz über die Jagd und den Schutz wildlebender Säugetiere und Vögel (JSG, SR 922.0), Art. 5 Abs. 1 Bst. l

Onze aanspraak

De patrijs is niet van ouderdom gestorven. Hij is uitgeroeid door een landbouwbeleid dat productievolume belangrijker vond dan soortenrijkdom. 10.000 patrijzen verdwenen omdat pesticiden goedkoper waren dan biodiversiteit. Wat in Zwitserland al is gebeurd, dreigt ook in Duitsland en in heel Europa: het systematische verlies van akkervogels. De patrijs staat symbool voor de veldleeuwerik, het paapje, de kievit en de grauwe gors. Zijn verdwijning is een waarschuwingssignaal dat niemand mag negeren. Dat bedreigde soorten zoals de houtsnip, het alpensneeuwhoen en de veldhaas in Zwitserland nog steeds bejaagd mogen worden, laat zien dat de politiek niets heeft geleerd van de patrijzenramp. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.