Czym jest Konwencja Berneńska i czy chroni wilka?

Konwencja berneńska wymienia wilka jako gatunek chroniony i zakazuje jego celowego zabijania, z wyjątkiem ściśle określonych przypadków, jednak Szwajcaria podważa tę ochronę poprzez coraz bardziej wrogie wilkom ustawodawstwo krajowe.

Czym jest Konwencja berneńska?

Konwencja berneńska, oficjalnie Konwencja o ochronie europejskiej dzikiej flory i fauny oraz ich siedlisk przyrodniczych, została podpisana w Bernie w 1979 roku i weszła w życie w 1982 roku. Jest umową prawa międzynarodowego zawartą w ramach Rady Europy i zobowiązuje państwa-sygnatariuszy do ochrony dziko żyjących gatunków zwierząt i roślin oraz ich siedlisk.

Konwencja rozróżnia trzy załączniki: załącznik I dla ściśle chronionych gatunków roślin, załącznik II dla ściśle chronionych gatunków zwierząt oraz załącznik III dla chronionych gatunków zwierząt. Dla wilka istotne są załączniki II i III: załącznik II obejmuje ściśle chronione gatunki zwierząt, których celowe zabijanie, chwytanie lub niepokojenie jest zabronione. Załącznik III wymienia gatunki chronione, w odniesieniu do których możliwe jest uregulowane użytkowanie. Do grudnia 2024 roku wilk figurował w załączniku II, czyli w najsurowszej kategorii ochrony. W grudniu 2024 roku Stały Komitet na wniosek UE zdecydował o obniżeniu jego statusu do załącznika III („chroniony”).

Kiedy Szwajcaria ratyfikowała Konwencję berneńską?

Szwajcaria ratyfikowała Konwencję berneńską w 1981 roku i jest tym samym zobowiązana na gruncie prawa międzynarodowego do przestrzegania jej postanowień. Oznacza to konkretnie: Szwajcaria nie może celowo zabijać wilka, z wyjątkiem jasno określonych przypadków. Te wyjątki są określone w samej konwencji i uwarunkowane surowymi wymogami: nie może istnieć zadowalające rozwiązanie alternatywne, musi występować rzeczywiste zagrożenie bezpieczeństwa publicznego lub poważne szkody w zwierzętach gospodarskich, a działanie nie może zagrażać stanowi ochrony gatunku.

Jak pokazuje Dossier: Wilk w Szwajcarii wyjaśnia, Biuro Konwencji Berneńskiej wyraźnie stwierdziło w październiku 2024 roku: prewencyjne, proaktywne odstrzały wilków bez udowodnionych konkretnych szkód są niezgodne z konwencją.

Dlaczego Szwajcaria jest objęta dochodzeniem Rady Europy?

5 grudnia 2024 roku Stały Komitet Konwencji Berneńskiej jednogłośnie wszczął formalne dochodzenie przeciwko Szwajcarii z powodu regulacji populacji wilka niezgodnej z konwencją. Skarga organizacji CH-Wolf i Avenir Loup Lynx Jura (ALLJ) została uwzględniona. Tłem jest praktyka „proaktywnej regulacji”, dzięki której Szwajcaria od rewizji prawa łowieckiego (JSG) z 2022 roku umożliwiła prewencyjne odstrzały całych watah, czyli odstrzały bez uprzedniego udowodnienia rzeczywistych szkód.

Formalne dochodzenie Rady Europy jest wyraźnym sygnałem, że środki krajowe przekraczają granice tego, co dozwolone. Szwajcaria ryzykuje w ten sposób międzynarodową utratę reputacji jako kraj, który podważa międzynarodowe porozumienia o ochronie przyrody. Dossier Jagdrecht Schweiz oraz dossier Prawo łowieckie i kontrola naświetlają strukturalne problemy szwajcarskiej polityki wobec wilka.

Jak Szwajcaria uregulowała ochronę wilka na poziomie krajowym?

Szwajcarska ustawa o łowiectwie i ochronie (JSG) wymienia wilka jako gatunek chroniony. Od 2012 roku odstrzały pojedynczych osobników są możliwe pod pewnymi warunkami. Koncepcja Wolf Schweiz z 2008 roku ustaliła wartości progowe: 25 zabitych zwierząt gospodarskich w ciągu miesiąca lub 35 zwierząt gospodarskich w ciągu czterech miesięcy, i to tylko wtedy, gdy wdrożono wszystkie racjonalne środki ochronne.

Rewizja JSG z 2022 roku, której przepisy wykonawcze weszły w życie w grudniu 2023 roku, systematycznie obniżyła te progi. Zrewidowane rozporządzenie łowieckie (JSV) pozwala odtąd także na „proaktywną regulację”, czyli odstrzały w pobliżu osiedli, nawet jeśli nie ma konkretnych szkód. Jest to sprzeczne z duchem i literą Konwencji Berneńskiej. Jak pokazuje Dossier: mity łowieckie, te zmiany prawne uzasadnia się argumentami, które nie wytrzymują naukowej weryfikacji.

Co konkretnie oznacza status „gatunku chronionego”?

Również po przeniesieniu do załącznika III gatunku chronionego nie wolno zabijać bez dalszych ograniczeń. Wyjątki są dopuszczalne tylko w wąskich warunkach i muszą być wykazane w każdym indywidualnym przypadku. Korzystny stan ochrony populacji musi pozostać zachowany.

W szwajcarskiej praktyce wymogi te są regularnie obchodzone. Dossier: Wilk w Szwajcarii dokumentuje kilka błędnych odstrzałów: w 2022 roku w kantonie Vaud zamiast młodego osobnika zastrzelono m.in. alfa watahy Marchairuz, w Gryzonii zabito alfa samicę watahy Moesola, a w Valais odstrzelono wilka, na którego nie wydano zezwolenia. Te błędy nie są pojedynczymi porażkami, lecz symptomem systemu, który przedkłada kwoty nad precyzję.

Co zmieniło się wraz z obniżeniem statusu ochrony?

3 grudnia 2024 roku Stały Komitet Konwencji Berneńskiej zdecydował większością dwóch trzecich głosów o przeniesieniu wilka z załącznika II (gatunki ściśle chronione) do załącznika III (gatunki chronione). Obniżenie statusu weszło w życie 7 marca 2025 roku. Decyzja ta została skrytykowana jako przedwczesna przez liczne grono naukowców oraz przez Grupę Ekspertów ds. Drapieżników w Europie (LCIE).

Szwajcaria nie jest członkiem UE, ale Konwencja Berneńska pozostaje w mocy. Również po obniżeniu statusu ochrony obowiązuje zasada: musi być zapewniony korzystny stan ochrony populacji wilka. W sezonie 2024/25 w Szwajcarii odstrzelono około 90 wilków, a taka skala może zagrażać stanowi ochrony gatunku.

Kto zyskuje na osłabieniu ochrony wilka?

Presja polityczna na zmniejszenie ochrony wilka pochodzi z kantonów o silnej tradycji łowiectwa rekreacyjnego oraz z lobby rolniczego. Jak pokazuje dossier o lobby łowiectwa rekreacyjnego w Szwajcarii, ponad 30 000 myśliwych rekreacyjnych jest zrzeszonych w JagdSchweiz i dysponuje grupą parlamentarną w Pałacu Federalnym. Wilk konkuruje z myśliwymi rekreacyjnymi o jelenie szlachetne i sarny — to właśnie jest prawdziwy konflikt interesów stojący za debatą o ochronie.

Które instytucje nadzorują przestrzeganie Konwencji Berneńskiej?

Stały Komitet Konwencji Berneńskiej zbiera się regularnie i może stwierdzać naruszenia konwencji. Wielokrotnie kierował już do Szwajcarii zalecenia, aby wzmocniła ochronę wilka. Formalne postępowanie wyjaśniające z grudnia 2024 roku jest eskalacją wieloletniego konfliktu między szwajcarską polityką wobec wilka a zobowiązaniami międzynarodowymi.

Oprócz Rady Europy sytuację obserwują również organizacje pozarządowe, takie jak Pro Natura, WWF Szwajcaria i Gruppe Wolf Schweiz (GWS). Organizacje te złożyły skargi i dokumentują naruszenia przepisów o ochronie, odnosząc coraz większe sukcesy przed sądami.

Czego konkretnie domagają się organizacje ochrony przyrody?

Organizacje ochrony środowiska i przyrody domagają się między innymi: pełnej ochrony młodych osobników poniżej 12. miesiąca życia, udokumentowania wdrożonych środków ochrony stad jako warunku każdego odstrzału, niezależnego monitoringu naukowego bez udziału związków łowieckich oraz przejrzystości decyzji o odstrzale. Należy do tego także zniesienie proaktywnej regulacji watah, która jest niezgodna z Konwencją berneńską.

dossier Prawo łowieckie i kontrola szczegółowo opisuje, jak obecny system wytwarza strukturalne konflikty interesów: kantonalne urzędy, w których zasiadają osoby związane z łowiectwem, zatwierdzają plany odstrzału na podstawie zgłoszeń szkód pochodzących od tych samych kręgów związanych z łowiectwem.

Podsumowanie

Konwencja berneńska chroni wilka, przynajmniej na papierze. W szwajcarskiej praktyce prawodawstwo krajowe systematycznie oddalało się od tych zobowiązań. Formalne dochodzenie Rady Europy z grudnia 2024 roku jest wyraźnym sygnałem: Szwajcaria nie może bezkarnie podważać międzynarodowych umów o ochronie. Kto poważnie traktuje ochronę wilka, musi domagać się, aby Konwencja berneńska nie była traktowana jak niewiążąca rekomendacja, lecz wdrażana jako to, czym jest: obowiązujące prawo międzynarodowe.

Źródła

• Konwencja berneńska (Konwencja o ochronie dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich siedlisk naturalnych, SR 0.455)
• JSG (SR 922.0): Ustawa federalna o łowiectwie
• JSV (SR 922.01): Rozporządzenie o łowiectwie
• Koncepcja wilka w Szwajcarii, BAFU 2008
• Decyzja Komitetu Stałego z 3 grudnia 2024 (obniżenie statusu ochrony wilka do załącznika III)
• Decyzja Komitetu Stałego z 5 grudnia 2024 (wszczęcie postępowania wyjaśniającego przeciwko Szwajcarii)
• Skarga CH-Wolf i Avenir Loup Lynx Jura (ALLJ), 2024
• Pro Natura, WWF Szwajcaria, BirdLife Szwajcaria: Wspólny komentarz medialny z 3 grudnia 2024

Dodatkowe tresci

• Wilk w Szwajcarii: fakty, polityka i łowiectwo rekreacyjne
• Prawo łowieckie w Szwajcarii
• Prawo łowieckie i kontrola
• Mity łowieckie
• Lobby łowiectwa rekreacyjnego w Szwajcarii
• Ochrona stad w Szwajcarii