Wat is de Berner Conventie en beschermt zij de wolf?

Het Verdrag van Bern vermeldt de wolf als beschermde soort en verbiedt het gericht doden ervan, op een strak omschreven aantal uitzonderingen na. Zwitserland ondermijnt deze bescherming echter met een steeds wolfvijandiger nationale wetgeving.

Wat is het Verdrag van Bern?

Het Verdrag van Bern, officieel het Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten en hun natuurlijke leefomgeving in Europa, werd in 1979 in Bern ondertekend en trad in 1982 in werking. Het is een volkenrechtelijk verdrag van de Raad van Europa en verplicht de ondertekenende staten tot de bescherming van wilde dier- en plantensoorten en hun leefgebieden.

Het verdrag onderscheidt drie bijlagen: bijlage I voor strikt beschermde plantensoorten, bijlage II voor strikt beschermde diersoorten en bijlage III voor beschermde diersoorten. Voor de wolf zijn bijlage II en III relevant: bijlage II omvat strikt beschermde diersoorten, waarvan het opzettelijk doden, vangen of verstoren verboden is. Bijlage III vermeldt beschermde soorten waarvoor een gereguleerd gebruik mogelijk is. Tot december 2024 stond de wolf in bijlage II, de strengste beschermingscategorie. In december 2024 besloot het Permanent Comité op verzoek van de EU tot de verlaging naar bijlage III ("beschermd").

Wanneer heeft Zwitserland het Verdrag van Bern geratificeerd?

Zwitserland heeft het Verdrag van Bern in 1981 geratificeerd en is daarmee volkenrechtelijk verplicht de bepalingen ervan na te leven. Concreet betekent dit: Zwitserland mag de wolf niet opzettelijk doden, behalve in duidelijk omschreven uitzonderingsgevallen. Deze uitzonderingen zijn in het verdrag zelf vastgelegd en aan strenge voorwaarden gebonden: er mag geen bevredigend alternatief bestaan, er moet sprake zijn van een daadwerkelijke bedreiging van de openbare veiligheid of van ernstige schade aan landbouwhuisdieren, en de maatregel mag de staat van instandhouding van de soort niet in gevaar brengen.

Zoals het Dossier Wolf in Zwitserland uiteenzet, heeft het bureau van de Conventie van Bern in oktober 2024 uitdrukkelijk vastgesteld: preventieve, proactieve wolvenafschotten zonder aangetoonde concrete schade zijn niet verenigbaar met het verdrag.

Waarom staat Zwitserland onder onderzoek van de Raad van Europa?

Op 5 december 2024 opende het Permanent Comité van de Conventie van Bern unaniem een formeel onderzoek tegen Zwitserland wegens een wolvenbeheer dat niet in overeenstemming is met het verdrag. De klacht van de organisaties CH-Wolf en Avenir Loup Lynx Jura (ALLJ) werd toegewezen. Aanleiding is de praktijk van de “proactieve regulering”, waarmee Zwitserland sinds de herziening van de jachtwet (JSG) in 2022 preventieve afschotten van hele roedels mogelijk heeft gemaakt, dus afschotten zonder dat er eerst daadwerkelijke schade is aangetoond.

Een formeel onderzoek door de Raad van Europa is een duidelijk signaal dat de nationale maatregelen de grenzen van het toelaatbare overschrijden. Zwitserland riskeert daarmee internationale reputatieschade als land dat internationale beschermingsverdragen ondermijnt. Het Dossier Jachtrecht Zwitserland en het dossier Jachtwetten en controle belichten de structurele problemen van het Zwitserse wolvenbeleid.

Hoe heeft Zwitserland de bescherming van de wolf nationaal geregeld?

De Zwitserse jacht- en beschermingswet (JSG) vermeldt de wolf als beschermde soort. Sinds 2012 zijn individuele afschotten onder bepaalde voorwaarden mogelijk. Het Concept Wolf Zwitserland uit 2008 stelde drempelwaarden vast: 25 gedode landbouwhuisdieren in één maand of 35 landbouwhuisdieren in vier maanden, en alleen als alle redelijke beschermingsmaatregelen waren uitgevoerd.

De herziening van de JSG van 2022, waarvan de uitvoeringsbepalingen in december 2023 in werking traden, heeft deze drempels stelselmatig verlaagd. De herziene jachtverordening (JSV) staat sindsdien ook “proactieve regulering” toe, dus afschotten in de buurt van woonkernen, zelfs wanneer er geen concrete schade is. Dat is in strijd met de geest en de letter van de Conventie van Bern. Zoals het Dossier jachtmythen laat zien, worden deze wetswijzigingen onderbouwd met argumenten die een wetenschappelijke toetsing niet doorstaan.

Wat betekent de status “beschermde soort” concreet?

Ook na de terugplaatsing naar bijlage III mag een beschermde soort niet zomaar worden gedood. Uitzonderingen zijn alleen onder strikte voorwaarden toegestaan en moeten per geval worden aangetoond. De gunstige staat van instandhouding van de populatie moet gewaarborgd blijven.

In de Zwitserse praktijk worden deze eisen regelmatig omzeild. Het Dossier Wolf in Zwitserland documenteert meerdere foutieve afschotten: In 2022 werd onder meer het alfadier van de Marchairuz-roedel in het Zwitserse kanton Waadt doodgeschoten in plaats van een jong dier, in Graubünden werd de alfateef van de Moesola-roedel gedood en in Wallis werd een niet-vergunde wolf geschoten. Deze fouten zijn geen op zichzelf staand falen, maar een symptoom van een systeem dat quota belangrijker vindt dan precisie.

Wat is er veranderd met de versoepeling van de beschermingsstatus?

Op 3 december 2024 besloot het Permanent Comité van het Verdrag van Bern met een tweederdemeerderheid de wolf van bijlage II (strikt beschermd) naar bijlage III (beschermd) te verplaatsen. De versoepeling van de beschermingsstatus trad op 7 maart 2025 in werking. Dit besluit werd door talrijke wetenschappers en de Large Carnivore Initiative for Europe (LCIE), de expertgroep voor roofdieren in Europa, bekritiseerd als voorbarig.

Zwitserland is geen EU-lid, maar het Verdrag van Bern blijft van kracht. Ook na de versoepeling geldt: er moet een gunstige staat van instandhouding van de wolvenpopulatie gewaarborgd zijn. In het seizoen 2024/25 werden in Zwitserland ongeveer 90 wolven geschoten, een omvang die de staat van instandhouding in gevaar kan brengen.

Wie profiteert van de afzwakking van de wolvenbescherming?

De politieke druk voor minder wolvenbescherming komt uit kantons met een sterke traditie van recreatieve jacht en uit de landbouwlobby. Zoals het dossier over de lobby van de recreatieve jacht in Zwitserland laat zien, zijn meer dan 30.000 recreatieve jagers en jaagsters georganiseerd in JagdSchweiz en beschikken zij over een parlementaire groep in het Bundeshaus. De wolf concurreert met recreatieve jagers en jaagsters om edelhert en ree; dat is het eigenlijke belangenconflict achter het debat over bescherming.

Welke instellingen houden toezicht op de naleving van het Verdrag van Bern?

Het Permanent Comité van het Verdrag van Bern komt regelmatig bijeen en kan schendingen van het verdrag vaststellen. Het heeft Zwitserland al meermaals aanbevelingen gedaan om de wolvenbescherming te versterken. Het formele onderzoek van december 2024 is een escalatie van het langdurige conflict tussen het Zwitserse wolvenbeleid en de internationale verplichtingen.

Naast de Raad van Europa houden ook ngo's als Pro Natura, WWF Zwitserland en de Gruppe Wolf Schweiz (GWS) de situatie in de gaten. Deze organisaties hebben klachten ingediend en documenteren schendingen van de beschermingsbepalingen, met groeiend succes voor de rechter.

Wat eisen beschermingsorganisaties concreet?

Milieu- en natuurbeschermingsorganisaties eisen onder meer: volledige bescherming voor jonge dieren onder de 12 maanden, het bewijs van uitgevoerde kuddebeschermingsmaatregelen als voorwaarde voor elk afschot, onafhankelijke wetenschappelijke monitoring zonder betrokkenheid van de jachtverenigingen en transparantie bij afschotbesluiten. Daartoe behoort ook de afschaffing van de proactieve roedelregulering, die onverenigbaar is met het Verdrag van Bern.

Het dossier Jachtwetten en controle beschrijft uitgebreid hoe het huidige systeem structurele belangenconflicten veroorzaakt: kantonale autoriteiten die door mensen uit de jachtwereld worden bemand, keuren afschotplannen goed op basis van schademeldingen die afkomstig zijn uit diezelfde jachtkringen.

Conclusie

Het Verdrag van Bern beschermt de wolf, althans op papier. In de Zwitserse praktijk is de nationale wetgeving stelselmatig van deze verplichtingen afgeweken. Het formele onderzoek van de Raad van Europa van december 2024 is een duidelijk signaal: Zwitserland kan internationale beschermingsverdragen niet straffeloos uithollen. Wie de bescherming van de wolf serieus neemt, moet eisen dat het Verdrag van Bern niet als vrijblijvende aanbeveling wordt behandeld, maar wordt uitgevoerd als wat het is: geldend volkenrecht.

Bronnen

• Verdrag van Bern (Verdrag inzake het behoud van wilde dieren en planten in Europa en van hun natuurlijke leefomgeving, SR 0.455)
• JSG (SR 922.0): Bundesgesetz über die Jagd (federale jachtwet)
• JSV (SR 922.01): Jagdverordnung (jachtverordening)
• Konzept Wolf Schweiz (Wolvenconcept Zwitserland), BAFU 2008
• Besluit van het Permanent Comité van 3 december 2024 (verlaging van de wolf naar Bijlage III)
• Besluit van het Permanent Comité van 5 december 2024 (opening van een onderzoeksprocedure tegen Zwitserland)
• Klacht van CH-Wolf en Avenir Loup Lynx Jura (ALLJ), 2024
• Pro Natura, WWF Zwitserland, BirdLife Zwitserland: gezamenlijk persbericht van 3 december 2024

Verdere inhoud

• De wolf in Zwitserland: feiten, politiek en recreatieve jacht
• Jachtrecht Zwitserland
• Jachtwetten en controle
• Jachtmythen
• Lobby van de recreatieve jacht in Zwitserland
• Kuddebescherming in Zwitserland