Wszystko o tajemniczej kozicy alpejskiej

Kozica alpejska to tajemnicze zwierzę na naszej cudownej planecie.

I jak się okazuje, historia ochrony tego kopytnego gatunku jest pouczającym przykładem regeneracji i odnowy.

Dziś zajmiemy się podstawowymi informacjami o koziorożcach Capra, ich powrotem po niemal całkowitym wytępieniu oraz miejscami, w których można spróbować samemu je zobaczyć. Ta historia jest przestrogą dotyczącą naszego własnego zachowania. Ale jest też przykładem nadziei, wyrażonej przez ten gatunek, który udało się nam uratować dzięki szybkim, odważnym działaniom, uwrażliwianiu społeczności oraz pewnemu, konsekwentnemu przywództwu.

Podstawowe informacje o Capra ibex

Capra ibex to naukowa nazwa tego uwielbianego «kozła górskiego» funkcjonującego pod wieloma innymi nazwami. Kilka przykładów to koziorożec, bouquetin, po prostu ibex, a nawet Capra ibex ibex. Jeśli ta ostatnia nazwa wydaje się Państwu zbędnie powtórzona, mają Państwo całkowitą rację. Jest to cecha charakterystyczna gatunków botanicznych posiadających różne podgatunki. Podwójna nazwa pomaga nam rozpoznawać różnice, a jednocześnie uznawać pokrewieństwo ewolucyjne. Do gatunków dzikich kóz, które (niegdyś) uważano za podgatunki kozicy alpejskiej, należą koziorożec nubijski, koziorożec walijski oraz koziorożec syberyjski.

Jest to tajemnicza, dzika koza żyjąca w europejskich Alpach. Endemiczny zasięg tego gatunku obejmuje Włochy, Szwajcarię, Austrię, Francję, a nawet Słowenię. Biolodzy ewolucyjni i archeolodzy odnaleźli skamieniałości przodka tego zwierzęcia w Kenii, Chinach i Słowenii.

Kozica alpejska ma krótką, szeroką głowę. Jej sierść jest brązowawo-szara z jaśniejszym podbrzuszem. Te ssaki linieją dwa razy w roku – do września wyrasta im gęstsza sierść, przygotowująca je na późną jesień i zimowe miesiące.

Kozice te są roślinożercami i zwierzętami wspinającymi się, poruszającymi się w Alpach Szwajcarskich na granicy wiecznego śniegu, gdzie krajobraz jest surowy, poszarpany i kamienisty. Zaliczane są do rzędu Artiodactyla, co oznacza «zwierzęta parzystokopytne». Jest to osobna kategoria, do której należą również owce, antylopy, wielbłądy, świnie, krowy i żyrafy. Zwierzęta te są przystosowane do życia na otwartych obszarach trawiastych, gdzie występują najliczniej. Kozica alpejska jest oczywiście wyjątkiem – żyje w monumentalnych i wzniosłych wysokościach Alp.

Najbardziej charakterystyczną cechą, przynajmniej u samców kozic, są bardzo długie i ostro zakończone rogi. To nie jest cecha, w którą chciałoby się wpaść.

Te łukowate rogi nie tylko są niezwykle ostre, ale stanowią również świetny przykład dymorfizmu płciowego w naturze. Pojęcie dymorfizmu płciowego jest w zoologii definiowane jako «wyraźna różnica w wielkości lub wyglądzie między płciami zwierzęcia, dodatkowo do różnicy między samymi organami płciowymi».

Samce kozic mają nie tylko rogi, lecz również masywniejszą budowę ciała niż samice.

Zachowania rozrodcze i cykl życiowy

Przez większą część roku samce i samice kozic żyją oddzielnie. Zmienia się to naturalnie w okresie godowym, kiedy te dzikie zwierzęta są w rykowisku – zazwyczaj w grudniu każdego roku. Okres godowy trwa sześć tygodni.

Dorosłe samce walczą o samice, używając swoich rogów. Czasami agresja samców może przybierać również pośrednią formę, w postaci zagrożeń i zachowań demonstracyjnych. Naukowcy stwierdzają istnienie «linearnej hierarchii dominacji» wśród samców, która zazwyczaj zależy od wielkości rogów i spójności grupy.

Proces godowy jest determinowany przez tę dynamikę władzy i obejmuje skomplikowane etapy i przebiegi – co wskazuje, że te zwierzęta są istotami społecznymi, mającymi zwyczaje, preferencje i pamięć wcześniejszych spotkań. Po tym, jak samiec i samica dokonają kopulacji, ciąża trwa około 167 dni. Około 20% urodzeń kozic to bliźniaki. Podobnie jak u innych gatunków kóz, potomstwo to nazywane jest «koźlętami» aż do dorośnięcia.

Kiedy nie rozmnażają się, płcie ponownie rozdzielają się na różne grupy: grupy dorosłych samców, stada samic z młodymi oraz grupy młodych osobników.

Osobniki osiągają dojrzałość płciową w wieku 18 miesięcy, ale przez kolejne lata nadal rosną. Samice zazwyczaj osiągają pełny rozmiar w wieku pięciu do sześciu lat. Samce natomiast potrzebują trochę więcej czasu i osiągają pełny rozmiar w wieku od dziewięciu do jedenastu lat.

Na wolności te zwierzęta dożywają nawet 19 lat.

Zagrożone wyginięciem

Kozice alpejskie (koziorożce) są znane z zapisów kopalnych od plejstocenu. W tym czasie koziorożec alpejski i koziorożec iberyjski wyodrębniły się i wyewoluowały z wygasłego plejstoceńskiego gatunku Capra camburgensis.

Jak to często bywa w przypadku wzrostu populacji ludzkiej i postępu technicznego, już w XVI wieku zaczęliśmy poważnie zakłócać naturalny krajobraz zamieszkiwany przez te alpejskie kozy. Z powodu polowań i nadmiernej eksploatacji populacja stale się zmniejszała.

Wytępienie to termin oznaczający coś w rodzaju «wyrwać z korzeniami i całkowicie zniszczyć«. Używamy tego słowa, aby opisać zwierzę, które całkowicie zniknęło z określonego obszaru, ale nie z całego globu. Oczywiście wytępienie prowadzi do wyginięcia.

I właśnie to stało się w przypadku koziorożców alpejskich: w XVIII wieku te ostrorogie kozy zniknęły z Niemiec i Szwajcarii. W XIX wieku zniknęły również z Austrii i północno-wschodnich Włoch.

Sytuacja się zaostrzyła: w pewnym momencie jedynym obszarem, na którym koziorożce alpejskie sięgały granicy wiecznego śniegu, był masyw Gran Paradiso i masyw Vanoise. Żyło tam mniej niż 100 osobników. Obszar ten (znajdujący się w zachodnich Alpach włoskich i w dolinie Maurienne) został wtedy ogłoszony parkiem, aby uratować ten gatunek. W tamtym czasie Wiktor Emanuel II, pierwszy król zjednoczonych Włoch, ogłosił go «Królewskim Rezerwatem Łowieckim Gran Paradiso». W 1922 roku został formalnie ogłoszony parkiem narodowym. Dzięki tym działaniom liczba zwierząt wzrosła z niemal całkowitego wyginięcia do ponad 3’000.

Historia sukcesu z przeszkodami

W niektórych przypadkach ta odradzająca się populacja rozprzestrzeniła się w naturalny sposób na sąsiednie tereny. Jednak reintroducja jest ważną częścią tej historii sukcesu. Dziś istnieje ponad 30’000 kozic alpejskich. I choć wciąż stanowią dla nas zagadkę, ich stan ochrony znacznie się poprawił. Wędrują po włoskich Alpach, w okresie godowym, walczą, szukają pożywienia. IUCN klasyfikuje je jako jeden z gatunków najmniej zagrożonych. W świecie, coraz bardziej zdominowanym przez kryzys klimatyczny, tego rodzaju historia sukcesu jest rzadkim błogosławieństwem.

Jednak działania na rzecz ochrony i reintroducji nie da się zrealizować z dnia na dzień. Choć wielkość stad i odbudowane wzajemne powiązania w ekosystemach są powodem do radości, te odbudowane populacje charakteryzują się bardzo niską różnorodnością genetyczną. Ponieważ odrodziły się z tak niewielkiej liczby osobników, gatunek jest teraz wsobny i szczególnie podatny na choroby. To może w przyszłości stanowić problem.

Również działania na rzecz ochrony gatunków spokrewnionych z kozicą alpejską nie są tak optymistyczne. Dwa gatunki koziorożca iberyjskiego, zamieszkujące Półwysep Iberyjski, już wyginęły. I mimo szeroko zakrojonych prób klonowania, żaden egzemplarz tych gatunków nie przeżył dłużej niż kilka minut.

Gdzie można je dziś zobaczyć

Europejskie Alpy są niesamowitym miejscem do odwiedzenia z wielu powodów. A dzięki wysiłkom na rzecz ochrony przyrody macie może szansę zobaczyć na własne oczy tajemnicze kozice alpejskie – nawet jeśli musicie w tym celu wspiąć się dość wysoko w góry. Zapakujcie buty trekkingowe!

Park Narodowy Gran Paradiso wciąż jest popularnym celem podróży dla tych, którzy chcą pogrążyć się w cudach ekologii, jednocześnie przeszukując linię śniegu w poszukiwaniu dzikich kóz. Wśród towarzyszy kozicy alpejskiej w tym regionie świata znajduje się także kozica – kolejny ssak, na którego warto zwrócić uwagę.

Historia kozic alpejskich trwa dalej. Doświadczamy ich w naturalnym środowisku życia i czujemy się zobowiązani do ochrony ich samych oraz delikatnych systemów, w których wspinają się, pasą i żerują. Poruszając się przez nasze życie, powinniśmy traktować te inne czujące istoty – organizmy, które przyczyniają się do zdrowego środowiska – jako sąsiadów i krewnych. I choć istoty takie jak kozica alpejska nie mają obecnie w naszym społeczeństwie prawa głosu, naszym zadaniem jest głosować i działać w ich imieniu.

Dzikie gatunki kóz są ważnym ogniwem w łańcuchu połączeń krajobrazu. Przypominają nam, że jako gatunek ludzki powinniśmy starać się naprawić negatywne skutki, które sami wywołaliśmy.