Kantonaal volksinitiatief: kanton Zürich

«Voor professionele wildbescherming»

Grondwetsinitiatief in de vorm van een uitgewerkt ontwerp

Op grond van art. 23 e.v. van de Grondwet van het Kanton Zürich van 27 februari 2005 en van de Wet op de politieke rechten (GPR)

Ingediend door het initiatiefcomité [datum van indiening]

Initiatieftekst

De ondertekenende, in het Kanton Zürich stemgerechtigde personen dienen het volgende grondwetinitiatief in:

De Grondwet van het Kanton Zürich van 27 februari 2005 wordt aangevuld met de volgende artikelen:

Art. [nieuw] Professionele wildbescherming

1 Het uitoefenen van de jacht door particulieren (jachtgebiedenstelsel, recreatieve jacht) is op het gehele grondgebied van het Kanton Zürich verboden. Bestaande jachtpachtovereenkomsten worden niet verlengd.

2 De bescherming, de verzorging en, voor zover nodig, de regulering van in het wild levende dieren is uitsluitend voorbehouden aan vakkundig opgeleide wildbeheerders in dienst van het kanton.

3 Het afschieten van wilde dieren is alleen toegestaan als laatste maatregel, wanneer alle andere geschikte maatregelen ter voorkoming van schade of afwending van gevaar zijn uitgeput of ontoereikend zijn. Hiervoor is voorafgaande goedkeuring van de wildcommissie vereist.

4 Het kanton richt een onafhankelijke wildcommissie op, bestaande uit vertegenwoordigers van dier- en natuurbeschermingsorganisaties, de wetenschap en de betrokken autoriteiten. De commissie houdt toezicht op het wildbeheer en beslist over reguleringsmaatregelen.

5 Het kanton bevordert de natuurlijke regulering van de wildpopulaties, de verbinding van leefgebieden en de coëxistentie van mens en wild dier.

6 Het kanton vergoedt de betrokken gemeenten passend voor het wegvallen van de inkomsten uit jachtpacht gedurende een overgangsperiode van vijf jaar.

7 De verdere details worden geregeld bij wet.

Art. [nieuw] Bescherming van bedreigde en beschermde wildsoorten

1 Het kanton ziet af van de regulering van bestanden van beschermde diersoorten overeenkomstig art. 7a van de federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels, en verleent geen afschotvergunningen voor individuele dieren van beschermde soorten overeenkomstig art. 12 lid 2 van deze wet, in het bijzonder niet voor wolf, lynx, beer, bever, otter, goudjakhals, steenarend, grote zaagbek en andere volgens federaal recht beschermde soorten. Lid 3 blijft voorbehouden.

2 Het zet in op de bevordering van de coëxistentie van mens en wild dier, passieve schadepreventie, de ecologische opwaardering van leefgebieden en de wetenschappelijke begeleiding van de aanwezigheid van wilde dieren.

3 Maatregelen tegen individuele wilde dieren die een onmiddellijk en aanzienlijk gevaar voor mensen vormen, blijven voorbehouden. Deze moeten tot het minimum worden beperkt en door de bevoegde vakinstantie van het kanton worden uitgevoerd.

4 Het kanton zet zich in het kader van de interkantonale samenwerking en tegenover de Bond actief in voor de bescherming en het behoud van bedreigde wildediersoorten.

Overgangsbepaling

1 De regeringsraad vaardigt de vereiste uitvoeringsbepalingen uit binnen twee jaar na aanvaarding van deze grondwetswijziging.

2 Bestaande jachtpachtovereenkomsten lopen uiterlijk vijf jaar na inwerkingtreding van de uitvoeringswetgeving af. Gemeenten die inkomsten uit jachtpacht verliezen, worden tijdens de overgangsperiode passend vergoed.

3 De regeringsraad waarborgt de continuïteit van het wildbeheer tijdens de overgangsfase.

Toelichtingen

1. Uitgangspositie

In het Kanton Zürich, het dichtstbevolkte kanton van Zwitserland met circa 1,6 miljoen inwoners op een oppervlakte van 1.729 km², is de huidige recreatieve jacht een systeem dat noch het soortenbehoud, noch een eigentijds wildbeheer dient. Het is de uitoefening van een bloederig vrijetijdsvermaak ten koste van gevoelige wezens, gelegitimeerd door verouderde verhalen die een wetenschappelijke toetsing niet doorstaan. De bewering dat zonder recreatieve jacht het ecologisch evenwicht zou instorten, wordt al meer dan 50 jaar empirisch weerlegd door het Genève-model (zie het uitgebreide Dossier over het Geneefse jachtverbod op wildbeimwild.com).

Zürich is een kanton met een jachtgebiedenstelsel. De jachtgebieden worden door de politieke gemeenten verpacht aan particuliere jachtgezelschappen. De pachters betalen een pachtvergoeding en jagen voor eigen rekening als vrijetijdsbesteding. In 2018 werd in het Kanton Zürich het initiatief «Wildbeheerder in plaats van jager» met 84 procent nee verworpen. Dat resultaat was geen bewijs dat de zaak zelf verkeerd was. Het was een bewijs dat de strategie verkeerd was. Dit initiatief trekt de lessen uit 2018 en doet alles anders: een positieve titel, een concrete begrotingsberekening, een paragraaf over soortenbehoud als verbreding van de coalitie, en vroegtijdige steun van partijen (zie de Psychologie van de jacht in het Kanton Zürich alsook het jagersdossier op wildbeimwild.com).

Tegelijkertijd staan op federaal niveau steeds meer beschermde wilde diersoorten onder druk. Met de herziening van de jachtwet in december 2022 werd de preventieve regulering van de wolf ingevoerd. Sinds februari 2025 kunnen de kantons toestemming geven voor het afschieten van individuele bevers die aanzienlijke schade veroorzaken (art. 9d JSV). De politieke druk op andere soorten zoals de lynx, de otter en de grote zaagbek neemt gestaag toe. In het kanton Zürich zijn de bever (langs de Limmat, de Sihl, de Glatt en hun zijrivieren), de lynx (op de Albis en in het Zürcher Oberland) en talrijke beschermde vogelsoorten gedocumenteerd (zie de analyse van de recreatieve jacht in Zwitserland en het Wolf-dossier op wildbeimwild.com).

Het kanton Zürich heeft de kans om hier een duidelijk signaal af te geven: niet alleen voor professionele bescherming van wilde dieren in plaats van recreatieve jacht, maar ook voor consequente bescherming van bedreigde wilde diersoorten op kantonaal niveau.

2. Het voorbeeld: kanton Genève

Op 19 mei 1974 stemde ruim 70 procent van de stemmers in het kanton Genève voor de afschaffing van de recreatieve jacht door het milities systeem. Vóór het verbod was het grofwild in het kanton praktisch uitgeroeid: herten en wilde zwijnen waren al decennia verdwenen, en van het ree leefden nog slechts enkele tientallen exemplaren. Meer dan 400 recreatieve jagers zetten massaal fazanten, patrijzen en hazen uit voor de recreatieve jacht.

De ervaringen sinds het verbod op recreatieve jacht zijn eenduidig:

De biodiversiteit is aanzienlijk toegenomen. Het aantal overwinterende watervogels is vervijfvoudigd van enkele honderden tot ongeveer 30’000. Genève herbergt tegenwoordig de grootste populatie veldhazen en een van de laatste patrijzenpopulaties van Zwitserland.
De reeënstand heeft zich gestabiliseerd op een gezond niveau, met een jaarlijkse speciale afschot door professionele wildbeheerders van slechts 20 tot 36 dieren. De populatie beweegt zich op een dichtheid die verenigbaar is met de bosoppervlakte.
Het verbod geldt al meer dan 50 jaar ononderbroken. Genève heeft het nooit opgeheven.
De totale kosten van het professionele wildbeheer in Genève bedragen jaarlijks ongeveer 1,2 miljoen frank, verdeeld in ongeveer 600.000 frank voor personeel (circa drie voltijdbanen, verdeeld over ongeveer een dozijn milieufunctionarissen), 250.000 frank voor preventie en 350.000 frank voor schadevergoeding. Dat komt neer op ongeveer 2,40 frank per inwoner per jaar.

De langdurige Geneefse fauna-inspecteur Gottlieb Dandliker (2001 tot 2025) noemde het verbod op recreatieve jacht het financieel voordeligste alternatief voor het kanton. Een uitgebreide uiteenzetting is te vinden in de Dossier «Genève en het jachtverbod» op wildbeimwild.com.

De efficiëntie van het Geneefse model blijkt uit een directe vergelijking: een professionele wildbeheerder in Genève heeft voor een sanitair afschot van een wild zwijn gemiddeld 8 uur en maximaal 2 patronen nodig. Een recreatieve jager in het kanton Zürich heeft daarvoor 60 tot 80 uur en tot 15 patronen nodig. De dichtheid van veldhazen in Genève bedraagt 17,7 dieren per 100 hectare (de hoogste van Zwitserland), in het kanton Zürich slechts 1,0 per 100 hectare (vgl. Feitencheck kantonsregering Zürich).

3. Het concept: professioneel wildbeheer in plaats van recreatieve jacht

Het initiatief vervangt de recreatieve jacht niet door een vacuüm, maar door professioneel wildbeheer volgens het wildbeheerdersmodel. Dit model is gebaseerd op de volgende uitgangspunten:

Vakkennis in plaats van vrijetijdsvermaak. Professionele wildbeheerders handelen op wetenschappelijke basis, met een biologische opleiding en binnen het kader van een kantonale prestatieopdracht. Hun doel is het behoud van gezonde populaties wilde dieren, niet het maximaliseren van het aantal afschoten dieren (zie het jagersdossier op wildbeimwild.com).

Ultima-ratioprincipe. Afschot is alleen toegestaan als alle niet-dodelijke maatregelen zijn uitgeput. Daartoe behoren elektrische afrasteringen, verjaging, habitatinrichting, verplaatsing, smaakafstotende middelen en bouwkundige beschermingsmaatregelen.

Democratische controle door een wildbeheercommissie. De onafhankelijke commissie voorkomt dat politieke druk het wildbeheer verwatert. Het initiatief verankert de vergunningsplicht constitutioneel.

Natuurlijke zelfregulatie als leidend principe. De ervaring uit Genève, uit beschermde gebieden en uit talrijke wetenschappelijke Studies toont aan: populaties wilde dieren reguleren zichzelf in de meeste gevallen. De recreatieve jacht verstoort dit natuurlijke proces doordat zij sociale structuren vernietigt, de voortplantingscijfers kunstmatig verhoogt en trekbewegingen verandert.

4. Waarom Zürich, en waarom nu?

Ondanks de mislukking van 2018 leent Zürich zich voor een nieuwe poging, omdat de omstandigheden fundamenteel zijn veranderd:

Recreatieve jagers in de politiek stemmen tegen natuurbescherming. De lobby van de recreatieve jacht bestrijdt systematisch initiatieven voor biodiversiteit en soortenbescherming. In 2024 bestreed zij het biodiversiteitsinitiatief (63 procent nee). In 2020 sneuvelde de jachtwet, waaraan zij had meegewerkt, bij het referendum (51,9 procent nee). In 2016 torpedeerde de Tessijnse jagersvereniging het Nationaal Park Parc Adula. In de zittingsperiode 2015 tot 2019 stemden recreatieve jagers in het parlement grotendeels tegen milieubelangen. Wie beweert dat recreatieve jagers natuurbeschermers zijn, negeert hun stemgedrag (vgl. Tessijnse jagersvereniging: 30 jaar onzin en Kostendossier).

Laagste kosten per inwoner van de reeks. Zürich heeft met 1,6 miljoen inwoners de grootste bevolking van alle kantons. Bruto liggen de kosten tussen 0,60 en 0,85 Zwitserse frank per inwoner per jaar, netto tussen 0,25 en 0,45 Zwitserse frank. Dat is een derde tot een tiende van het niveau in Genève (2,40 Zwitserse frank) en maakt het kostenargument, dat in 2018 fataal was, krachteloos. De vermeende 20 miljoen Zwitserse frank aan meerkosten, die de Zürichse regering in 2018 beweerde, zijn nooit onderbouwd. De Zürichse jachtadministratie bleef op verzoeken op grond van de openbaarheidswet een verklarend antwoord schuldig. De concreet berekende cijfers liggen nu voor.

Veranderde politieke context. In 2018 bestond de tweede paragraaf over soortenbescherming nog niet. Vandaag is de bedreiging van beschermde soorten door het federale beleid realiteit: de wolf wordt preventief gereguleerd, individuele bevers mogen sinds februari 2025 met kantonale toestemming worden afgeschoten, de grote zaagbek staat onder druk. Dat mobiliseert natuurbeschermingsorganisaties die in 2018 aan de zijlijn stonden.

Nieuwe titel, nieuwe strategie. ‘Wildbeheerders in plaats van jagers’ was een confronterende titel, die zich definieerde via de tegenstander. ‘Voor professionele wildbescherming’ is positief geformuleerd en dwingt de tegenstanders om zich te positioneren tegen ‘professionele wildbescherming’, wat communicatief lastig is.

Kanton met de meeste inwoners. Een succes in Zürich zou van alle kantons de grootste signaalwerking hebben. Zürich is het kanton dat het nationale debat het sterkst beïnvloedt.

6.000 handtekeningen in 6 maanden. De drempel is in absolute zin hoog, maar bij 1,6 miljoen inwoners proportioneel laag (0,4 procent). In Zürich, Winterthur, Uster, Dübendorf, Dietikon en Wetzikon kan efficiënt worden ingezameld (vgl. wildbeimwild.com over wilde dieren).

Bevers langs de Limmat, de Sihl en de Glatt. De bever is gedocumenteerd bij meerdere Zürichse waterlopen. Het initiatief beschermt de bever in het kanton (vgl. wildbeimwild.com over wilde dieren en roofdieren).

Lynx bij de Albis en in het Oberland. De lynx is gedocumenteerd in het Zürichse Oberland en bij de Albis. Professioneel wildbeheer beschermt de lynx en benut zijn ecologische functie als natuurlijke regulator van de reeënpopulatie.

5. Over de eerste paragraaf: Professionele bescherming van wilde dieren

Lid 1: Verbod op de recreatieve jacht en aflopen van de pachtovereenkomsten

Het verbod op jacht in jachtgebieden door particulieren vormt de kern van het initiatief. Het komt overeen met het Geneefse model. De kantonale bevoegdheid hiervoor staat buiten kijf: de federale jachtwet (JSG) laat de organisatie van het jachtbedrijf uitdrukkelijk aan de kantons over (art. 3 lid 1 en 2 JSG). De drie jachtsystemen van Zwitserland (vergunningsjacht, jacht in jachtgebieden en staats- respectievelijk beheersjacht) zijn gelijkwaardig. Het kanton Genève past sinds 1974 de beheersjacht toe, conform het federale recht. De toevoeging 'Bestaande jachtpachtovereenkomsten worden niet verlengd' zorgt ervoor dat de systeemwijziging ordelijk verloopt en bestaande contractuele verplichtingen worden gerespecteerd.

Lid 2: Professioneel wildbeheer

In plaats van recreatieve jaagsters en recreatieve jagers nemen vakkundig opgeleide wildbeheerders in kantonale dienst alle taken over. In Genève heeft dit systeem zich al meer dan 50 jaar bewezen. De langjarige Geneefse fauna-inspecteur Gottlieb Dandliker wees erop dat de organisatie van een vergunningsjacht minstens twee voltijdse banen zou vergen, terwijl voor de regulering van wilde zwijnen in Genève ongeveer één voltijdse baan wordt besteed.

Lid 3: Afschot als ultimum remedium

Afschot is niet de regel, maar de uitzondering. Passieve maatregelen hebben voorrang. In Genève worden jaarlijks ongeveer 250 wilde zwijnen door wildbeheerders geschoten (volgens de BAFU-jachtstatistiek), voornamelijk jonge dieren, waarbij leiddieren expliciet worden ontzien.

Lid 4: Wildtierencommissie

De onafhankelijke commissie voor wilde dieren is naar het model van Genève vormgegeven. Ze zorgt ervoor dat dierenwelzijns- en natuurbeschermingsorganisaties inspraak hebben en voorkomt dat de regering zelfstandig uitzonderingen goedkeurt. De betrokkenheid van de wetenschap waarborgt op bewijs gebaseerde beslissingen (zie het Dossier Jachtverbod Zwitserland op wildbeimwild.com).

Lid 5: Natuurlijke regulering en coëxistentie

Het bevorderen van samenleving omvat in Zürich met name het veiligstellen en verbinden van corridors voor wilde dieren (Limmat, Sihl, Glatt), de ecologische opwaardering van groene ruimten in bebouwd gebied en de voorlichting van de bevolking over het gedrag ten opzichte van wilde dieren (zie wildbeimwild.com over wilde dieren).

Paragraaf 6: Vergoeding voor gemeenten

Specifiek voor kantons met jachtrayons. De Zürichse gemeenten ontvangen pachtinkomsten, die gedurende vijf jaar worden gecompenseerd. De pachtinkomsten per gemeente zijn marginaal in verhouding tot de gemeentebegrotingen.

Overgangsbepalingen

Twee jaar voor de uitvoeringswetgeving, vijf jaar aflopende clausule voor pachtcontracten. Het bestaande Bureau voor Landschap en Natuur (ALN) met de visserij- en jachtadministratie kan als institutionele basis dienen.

6. Over de tweede paragraaf: bescherming van bedreigde en beschermde diersoorten

De tweede paragraaf is de centrale strategische vernieuwing ten opzichte van 2018. Die bestond toen nog niet. Tegenwoordig mobiliseert hij een bredere coalitie: niet alleen dierenwelzijnsorganisaties, maar ook natuurbeschermingsorganisaties, BirdLife, Pro Natura, WWF en bevergroepen worden door de soortenbeschermingsparagraaf aangesproken. De bever is gedocumenteerd aan de Limmat, de Sihl en de Glatt. De lynx is aanwezig in het Zürcher Oberland en bij de Albis. De formulering “insbesondere” (met name) is bedoeld als dynamische verwijzing naar het federale recht en beschermt ook toekomstige terugkeerders (zie het Wolf-dossier op wildbeimwild.com).

7. Kostengevolgen: Concreet budget voor Zürich

Het referentiebudget van Genève

In Genève bedragen de totale kosten jaarlijks ongeveer 1,2 miljoen Zwitserse frank: ongeveer 600’000 frank voor personeel, ongeveer 250’000 frank voor preventie en ongeveer 350’000 frank voor schadevergoeding.

Hochrekening voor Zürich

Voor Zürich met 1’729 km² oppervlakte en ongeveer 1,6 miljoen inwoners:

Personeelskosten: 720’000 tot 980’000 Zwitserse frank per jaar. Er zijn 6 tot 7 voltijdse banen nodig. Zürich is ongeveer zes keer groter dan Genève, maar overwegend Middelland en dichtbevolkt. Het aantal conflictgebieden is per oppervlakte-eenheid hoger dan in dunbevolkte kantons, maar de infrastructuur is beter.

Materiaalkosten: 140’000 tot 200’000 Zwitserse frank per jaar.

Schadevergoeding: 100’000 tot 200’000 Zwitserse frank per jaar.

Totale kosten: 960’000 tot 1’380’000 Zwitserse frank per jaar (bruto). Dat komt overeen met ongeveer 0,60 tot 0,85 Zwitserse frank per inwoner per jaar.

Besparingen

Daar staan aanzienlijke besparingen tegenover: geen jachtpachtcontracten meer beheren, geen jachtexamens, geen afschotplanning, geen jachttoezicht. De netto meerkosten zouden jaarlijks tussen 400.000 en 700.000 Zwitserse frank liggen bedragen, wat neerkomt op ongeveer 0,25 tot 0,45 Zwitserse frank per inwoner overeenkomt. Dat zijn de laagste kosten per hoofd van de bevolking van alle kantons in de reeks: een vijfde tot een tiende van het niveau van Genève.

Wegvallende inkomsten

Met de afschaffing van de recreatieve jacht vervallen de pachtinkomsten uit de revierjacht van geschat 800.000 tot 1.200.000 Zwitserse frank per jaar. Daar staan echter de nooit verrekende externe kosten van de miliciaire jacht tegenover (wildongevallen, jachtgerelateerde verbijtschade in het beschermingsbos, bestuurlijke lasten, politie- en gerechtelijke interventies), die deze inkomsten vermoedelijk ruimschoots overtreffen. In het kanton Genève vervallen deze inkomsten al sinds 1974, zonder financiële problemen: vóór het jachtverbod waren meer dan 400 recreatieve jagers actief, tegenwoordig doen drie voltijdse functies hetzelfde werk beter. Sanitaire en therapeutische afschotten door professionele wildbeheerders zijn niet hetzelfde als een regulerende bejaging op basis van jagerslatijn of een verkeerd begrepen “natuurbeleving” van de recreatieve jagers. Een volledige kostenberekening toont aan: de miliciaire jacht kost de belastingbetaler aanzienlijk meer dan ze oplevert (vgl. «Wat de recreatieve jacht Zwitserland werkelijk kost» op wildbeimwild.com).

De vermeende 20 miljoen Zwitserse frank aan meerkosten, die de Zürichse regering in 2018 beweerde, werden nooit onderbouwd. De Zürichse jachtadministratie bleef bij verzoeken op grond van de openbaarheidswet een verklarend antwoord schuldig. De concreet berekende cijfers liggen nu voor (vgl. Faktencheck Regierungsrat Zürich op wildbeimwild.com).

8. Over het initiatiefproces in het kanton Zürich

In het kanton Zürich is voor een volksinitiatief op grondwettelijk niveau het verzamelen van 6.000 handtekeningen binnen 6 maanden na afronding van de vooronderzoeksfase vereist (art. 24 lit. a KV ZH, § 127 lid 1 lit. a GPR). De termijn begint met de publicatie in het officiële blad. Vervolgens wordt het initiatief aan de kantonsraad en het volk ter stemming voorgelegd.

De 6.000 handtekeningen kunnen worden verzameld in Zürich, Winterthur, Uster, Dübendorf, Dietikon en Wetzikon. Dit zijn dichtbevolkte steden in verschillende delen van het kanton. Met een professioneel verzamelsysteem is dat haalbaar.

9. Strategische inbedding

Het Zürichse initiatief maakt deel uit van een nationale strategie: in meerdere kantons worden gecoördineerd volksinitiatieven voor professionele wildbescherming gelanceerd. Gecoördineerde maatregelen op nationaal niveau zorgen voor synergie bij de argumentatie, de media-aanpak en de politieke positionering. Het kanton Zürich leent zich als gidskanton voor Duitstalig Zwitserland.

10. Verdere aanpak

Dit document is een modeltekst van IG Wild beim Wild. Het kan vrij worden gebruikt door activisten, organisaties of initiatiefcomités en aangepast worden aan de omstandigheden in het kanton Zürich.

De volgende stap is de vorming van een initiatiefcomité in het kanton Zürich, bestaande uit personen uit verschillende gemeenten van het kanton, met stemgerechtigde personen uit het kanton Zürich. Het comité waarborgt het draagvlak van het initiatief en geeft het politieke legitimiteit.

De juridische grondslag, de politieke argumentatie, het communicatiekader en het budget zijn met dit document vastgelegd. Het initiatiefcomité kan direct met de uitvoering beginnen.

Kantonale volksinitiatieven: andere kantons

Dit document is een modeltekst van IG Wild beim Wild. Het kan vrij worden gebruikt door activisten, organisaties of initiatiefcomités en aangepast worden aan de omstandigheden in het kanton Zürich.

Feiten over de lobby van de recreatieve jacht

De brochure “De jacht in Zwitserland beschermt en nut” van JagdSchweiz leest als een wervende folder, maar de centrale beweringen houden geen stand bij een feitencheck. Tien narratieven onder de loep, van “staatstaak” via “biodiversiteit” tot “80% instemming”: Dossier: Feitencheck JagdSchweiz-brochure →