Kantonaal volksinitiatief – kanton Zürich

«Voor professionele bescherming van wilde dieren»

Grondwetsinitiatief in de vorm van een uitgewerkt ontwerp

Op grond van art. 26 van de grondwet van het kanton Zürich van 27 februari 2005 en van de wet inzake de politieke rechten (GPR)

Ingediend door het initiatiefcomité [datum van indiening]

Initiatieftekst

De ondergetekende, in het kanton Zürich stemgerechtigde personen dienen het volgende grondwetsinitiatief in:

De grondwet van het kanton Zürich van 27 februari 2005 wordt aangevuld met de volgende artikelen:

Art. [nieuw] Professionele bescherming van wilde dieren

1 De uitoefening van de jacht door particulieren (revierjacht, hobbyjacht) is op het volledige grondgebied van het kanton Zürich verboden. Bestaande jachtpachtovereenkomsten worden niet vernieuwd.

2 De bescherming, de verzorging en, voor zover noodzakelijk, de regulering van in het wild levende dieren berusten uitsluitend bij vakkundig opgeleide beheerders van wilde dieren in dienst van het kanton.

3 Het afschieten van wilde dieren is enkel als laatste maatregel toegestaan, wanneer alle andere geschikte maatregelen ter voorkoming van schade of afwending van gevaar zijn uitgeput of ontoereikend zijn. Het vereist de voorafgaande goedkeuring van de commissie voor wilde dieren.

4 Het kanton stelt een onafhankelijke commissie voor wilde dieren in, die is samengesteld uit vertegenwoordigers van de dieren- en natuurbeschermingsorganisaties, de wetenschap en de betrokken overheden. De commissie houdt toezicht op het beheer van wilde dieren en beslist over reguleringsmaatregelen.

5 Het kanton bevordert de natuurlijke regulering van de populaties wilde dieren, de verbinding van leefgebieden en de coëxistentie van mens en wild dier.

6 Het kanton vergoedt de betrokken gemeenten op passende wijze voor het wegvallen van de inkomsten uit jachtpacht gedurende een overgangstermijn van vijf jaar.

7 Het nadere wordt bij wet geregeld.

Art. [nieuw] Bescherming van bedreigde en beschermde soorten wilde dieren

1 Het kanton ziet af van verzoeken tot preventieve populatieregulering van beschermde soorten wilde dieren overeenkomstig de federale wet inzake de jacht en de bescherming van in het wild levende zoogdieren en vogels, in het bijzonder wolf, lynx, beer, bever, otter, goudjakhals, steenarend, grote zaagbek en andere volgens het federale recht beschermde soorten.

2 Het zet in op het bevorderen van de coëxistentie van mens en wild dier, passieve schadepreventie, de ecologische opwaardering van leefgebieden en de wetenschappelijke begeleiding van de aanwezigheid van wilde dieren.

3 Maatregelen tegen individuele wilde dieren die een onmiddellijke en aanzienlijke bedreiging voor mensen vormen, blijven voorbehouden. Zij dienen tot het minimum te worden beperkt en door de bevoegde vakdienst van het kanton te worden uitgevoerd.

4 Het kanton zet zich in het kader van de interkantonale samenwerking en tegenover de bondsstaat actief in voor de bescherming en het behoud van bedreigde soorten wilde dieren.

Overgangsbepaling

1 De Regeringsraad vaardigt de noodzakelijke uitvoeringsbepalingen uit binnen twee jaar na aanname van deze grondwetswijziging.

2 Bestaande jachtpachtovereenkomsten lopen uiterlijk vijf jaar na inwerkingtreding van de uitvoeringswetgeving af. Gemeenten die jachtpachtinkomsten verliezen, worden gedurende de overgangsperiode passend gecompenseerd.

3 De Regeringsraad waarborgt de continuïteit van het wildbeheer gedurende de overgangsfase.

Toelichting

1. Uitgangssituatie

In het kanton Zürich, het dichtstbevolkte kanton van Zwitserland met ongeveer 1’580’000 inwoners op een oppervlakte van 1’729 km², is de huidige hobbyjacht een systeem dat noch de soortenbescherming noch een eigentijds wildbeheer dient. Het is de uitoefening van een bloederig vrijetijdsplezier ten koste van levende wezens met gevoel, gelegitimeerd door verouderde verhalen die geen wetenschappelijke toets doorstaan. De bewering dat zonder hobbyjacht het ecologische evenwicht ineenstort, wordt door het Geneefse model sinds meer dan 50 jaar empirisch weerlegd (vgl. het uitgebreide dossier over het Geneefse jachtverbod op wildbeimwild.com).

Zürich is een revierjacht-kanton. De jachtrevieren worden door de politieke gemeenten aan particuliere jachtverenigingen verpacht. De pachters betalen een pachtvergoeding en jagen op eigen rekening als vrijetijdsbesteding. In 2018 werd in het kanton Zürich het initiatief «Wildhoeders in plaats van jagers» met 84 procent nee verworpen. Dit resultaat was geen bewijs dat de zaak verkeerd was. Het was een bewijs dat de strategie verkeerd was. Het voorliggende initiatief trekt lering uit 2018 en doet alles anders: positieve titel, concrete budgetberekening, soortenbeschermingsparagraaf als verbreding van de coalitie, en vroegtijdige partijsteun (vgl. de psychologie van de jacht in het kanton Zürich alsook het jagersdossier op wildbeimwild.com).

Parallel daaraan komen op federaal niveau steeds meer beschermde wilde diersoorten onder druk te staan. Met de herziening van de jachtwet in december 2022 werd de preventieve regulering van de wolf ingevoerd. De bever mag sinds februari 2025 op kantonaal verzoek worden afgeschoten. De politieke druk op verdere soorten zoals lynx, otter en grote zaagbek neemt gestaag toe. In het kanton Zürich zijn de bever (aan de Limmat, Sihl, Glatt en hun zijrivieren), de lynx (aan de Albis en in het Zürcher Oberland) en talrijke beschermde vogelsoorten gedocumenteerd (vgl. de Analyse van de hobbyjacht in Zwitserland en het Wolvendossier op wildbeimwild.com).

Het kanton Zürich heeft de mogelijkheid om hier een duidelijk signaal af te geven: niet alleen voor professionele wildbescherming in plaats van hobbyjacht, maar ook voor de consequente bescherming van bedreigde wilde diersoorten op kantonaal niveau.

2. Het voorbeeld: kanton Genève

Op 19 mei 1974 stemde ongeveer tweederde van de kiezers in het kanton Genève voor de afschaffing van de hobbyjacht door milities. Vóór het verbod was het grofwild in het kanton praktisch uitgeroeid: herten en wilde zwijnen waren al decennialang verdwenen, van de reeën leefden nog slechts enkele tientallen exemplaren. Ongeveer 300 hobbyjagers zetten massaal fazanten, patrijzen en hazen uit voor de hobbyjacht.

De ervaringen sinds het verbod op hobbyjacht zijn ondubbelzinnig:

– De biodiversiteit is aanzienlijk toegenomen. Het aantal overwinterende watervogels is van enkele honderden tot ongeveer 30’000 vermenigvuldigd. Genève herbergt vandaag de grootste haaspopulatie en een van de laatste patrijzenpopulaties van Zwitserland.

– De reeënpopulatie heeft zich op een gezond niveau gestabiliseerd, met een jaarlijks speciaal afschot door professionele wildhoeders van slechts 20 tot 36 dieren. De populatie blijft binnen een voor de bosoppervlakte aanvaardbare dichtheid.

– In 2005 sprak in een hernieuwde volksstemming 90 procent van de Geneefse kiezers zich uit voor het behoud van het verbod op hobbyjacht. In 2009 werd in het kantonparlement een voorstel tot herinvoering met 70 tegen 7 stemmen verworpen.

– De totale kosten van het professionele wildbeheer in Genève bedragen ongeveer 1,2 miljoen frank per jaar, opgesplitst in ongeveer 600’000 frank voor personeel (ca. drie voltijdse functies, verdeeld over ongeveer een dozijn milieubeambten), 250’000 frank voor preventie en 350’000 frank voor schadevergoeding. Dat komt overeen met ongeveer 2.40 frank per inwoner per jaar.

De Geneefse fauna-inspecteur Gottlieb Dandliker, sinds 2001 verantwoordelijk voor het wildbeheer, omschrijft het verbod op hobbyjacht als het financieel voordeligste alternatief voor het kanton. Een uitgebreide beschrijving is te vinden in het Dossier «Genève en het jachtverbod» op wildbeimwild.com.

De efficiëntie van het Geneefse model blijkt uit de directe vergelijking: een professionele wildhoeder in Genève heeft voor een sanitair afschot van een wild zwijn gemiddeld 8 uur en maximaal 2 patronen nodig. Een hobbyjager in het kanton Zürich heeft daarvoor 60 tot 80 uur en tot 15 patronen. De veldhazendichtheid in Genève bedraagt 17,7 dieren per 100 hectare (de hoogste van Zwitserland), in het kanton Zürich slechts 1,0 per 100 hectare (vgl. Feitencheck Regeringsraad Zürich).

3. Het concept: professionele wildhoede in plaats van hobbyjacht

Het initiatief vervangt de hobbyjacht niet door een vacuüm, maar door een professioneel wildbeheer volgens het wildhoeder-model. Dit model berust op de volgende beginselen:

Vakkundigheid in plaats van vrijetijdsplezier. Professionele wildbeheerders handelen op wetenschappelijke grondslag, met een biologische opleiding en in het kader van een kantonnale opdracht. Hun doel is het behoud van gezonde wildpopulaties, niet het maximaliseren van de afschotcijfers (vgl. het Jagers-dossier op wildbeimwild.com).

Ultima-ratio-beginsel. Een afschot is alleen toegestaan wanneer alle niet-dodelijke maatregelen zijn uitgeput. Daartoe behoren elektrische omheiningen, verjaging, leefgebiedinrichting, herplaatsing, smaakafweermiddelen en bouwkundige beschermingsmaatregelen.

Democratische controle door een wildcommissie. De onafhankelijke commissie voorkomt dat politieke druk het wildbeheer verwatert. Het initiatief verankert de vergunningsplicht grondwettelijk.

Natuurlijke zelfregulatie als leidend beginsel. De ervaring uit Genève, uit beschermde gebieden en uit talrijke wetenschappelijke studies toont aan: wildpopulaties reguleren zich in de meeste gevallen vanzelf. De hobbyjacht verstoort dit natuurlijke proces door sociale structuren te vernietigen, voortplantingscijfers kunstmatig te verhogen en trekbewegingen te veranderen.

4. Waarom Zürich – en waarom nu?

Zürich leent zich ondanks het mislukken in 2018 voor een nieuwe poging, omdat de omstandigheden fundamenteel zijn veranderd:

Wegvallende inkomsten

Met de afschaffing van de hobbyjacht vervallen de pachtinkomsten uit de revierjacht van geschat 800’000 tot 1’200’000 frank per jaar. Daar staan echter de nooit becijferde externe kosten van de militiejacht tegenover – wildongevallen, jachtgerelateerde vraatschade in het beschermingsbos, administratieve lasten, politie- en gerechtelijke inzet – die een veelvoud van deze inkomsten bedragen. In het kanton Genève vervallen deze inkomsten sinds 1974 – zonder financiële problemen: vóór het jachtverbod waren meer dan 400 hobbyjagers actief, vandaag doen drie voltijdfuncties hetzelfde werk beter. Sanitaire en therapeutische afschoten door professionele wildhoeders zijn niet hetzelfde als een regulerende bejaging op basis van jagerslatijn of een verkeerd begrepen «natuurbeleving» van de hobbyjagers. Een integrale kostenberekening laat zien: de militiejacht kost de belastingbetaler duidelijk meer dan ze opbrengt (vgl. «Wat de hobbyjacht Zwitserland werkelijk kost» op wildbeimwild.com).

Hobbyjagers in de politiek stemmen tegen natuurbescherming. De hobbyjachtlobby bestrijdt systematisch biodiversiteits- en soortenbeschermingskwesties. In 2024 bestreed ze het biodiversiteitsinitiatief (63 procent tegen). In 2020 sneuvelde de mede door haar vormgegeven jachtwet bij de stembus (51,9 procent tegen). In 2016 torpedeerde de Tessiner jagersvereniging het nationaal park Parc Adula. In de legislatuurperiode 2015 tot 2019 politiseerden hobbyjagers in het parlement overwegend tegen milieubelangen. Wie beweert dat hobbyjagers natuurbeschermers zijn, negeert hun stemgedrag (vgl. Tessiner jagersvereniging: 30 jaar onzin en Kostendossier).

Laagste kosten per hoofd van de bevolking van alle kantons. Zürich heeft met 1’580’000 inwoners de grootste bevolking van alle kantons. De netto meerkosten bedragen 0.45 tot 0.85 frank per inwoner en per jaar. Dat is een derde van het Genève-niveau (2.40 frank) en maakt het kostenargument, dat in 2018 dodelijk was, machteloos. De vermeende 20 miljoen frank meerkosten die de Zürcher regering in 2018 beweerde, werden nooit aangetoond. De Zürcher jachtadministratie bleef op verzoeken volgens de openbaarheidswet een verklarend antwoord schuldig. De concreet berekende cijfers liggen nu voor.

Veranderde politieke omgeving. In 2018 bestond de tweede paragraaf over soortenbescherming niet. Vandaag is de bedreiging van beschermde soorten door het federale beleid realiteit: de wolf wordt preventief gereguleerd, de bever mag sinds februari 2025 worden afgeschoten, het grote zaagbekje staat onder druk. Dat mobiliseert natuurbeschermingsorganisaties die in 2018 aan de zijlijn stonden.

Nieuwe titel, nieuwe strategie. «Wildhoeders in plaats van jagers» was een confronterende titel die zich via de tegenstander definieerde. «Voor professionele wildbescherming» is positief geformuleerd en dwingt de tegenstanders zich te positioneren tegen «professionele wildbescherming», wat communicatief lastig is.

Kanton met de grootste bevolking. Een succes in Zürich zou van alle kantons de grootste signaalwerking hebben. Zürich is het kanton dat het nationale debat het sterkst beïnvloedt.

6’000 handtekeningen in 6 maanden. De drempel is absoluut gezien hoog, maar bij 1’580’000 inwoners proportioneel laag (0,4 procent). In Zürich, Winterthur, Uster, Dübendorf, Dietikon en Wetzikon kan efficiënt worden ingezameld (vgl. wildbeimwild.com over wilde dieren).

Bever aan Limmat, Sihl en Glatt. De bever is bij meerdere Zürichse wateren gedocumenteerd. Het initiatief beschermt de bever in het kanton (vgl. wildbeimwild.com over wilde dieren en predatoren).

Lynx aan de Albis en in het Oberland. De lynx is in het Zürichse Oberland en aan de Albis gedocumenteerd. Professioneel wildbeheer beschermt de lynx en benut zijn ecologische functie als natuurlijke regulator van de reeënpopulatie.

5. Over de eerste paragraaf: Professionele wildbescherming

Lid 1 – Verbod op de hobbyjacht en aflopen van de pachtcontracten

Het verbod op de revierjacht door particulieren is de kern van het initiatief. Het komt overeen met het Geneefse model. De kantonale bevoegdheid hiervoor is onbetwist: de federale jachtwet (JSG) laat de organisatie van het jachtbedrijf uitdrukkelijk aan de kantons over (art. 3 lid 1 JSG). De drie jachtsystemen van Zwitserland – patentjacht, revierjacht en staats- respectievelijk regiejacht – zijn gelijkwaardig. Het kanton Genève beoefent de regiejacht sinds 1974 in overeenstemming met het federale recht. De toevoeging «Bestaande jachtpachtcontracten worden niet vernieuwd» waarborgt dat de systeemwijziging ordelijk verloopt en bestaande contractuele verplichtingen worden gerespecteerd.

Lid 2 – Professioneel wildbeheer

In plaats van hobbyjagers nemen vakkundig opgeleide wildbeheerders in kantonale dienst alle taken op zich. In Genève bewijst dit systeem zich al meer dan 50 jaar. De Geneefse fauna-inspecteur Dandliker wijst erop dat de organisatie van een patentjacht minstens twee voltijdse functies zou vergen, terwijl voor de regulering van zwartwild in Genève ongeveer één voltijdse functie wordt ingezet.

Lid 3 – Afschot als ultima ratio

Een afschot is niet de regel, maar de uitzondering. Passieve maatregelen hebben voorrang. In Genève worden jaarlijks ongeveer 250 wilde zwijnen door wildhoeders geschoten (volgens de jachtstatistiek van het BAFU), hoofdzakelijk jonge dieren, waarbij leidende dieren expliciet worden gespaard.

Lid 4 – Wildcommissie

De onafhankelijke wildcommissie is geïnspireerd op het Geneefse model. Zij zorgt ervoor dat dieren- en natuurbeschermingsorganisaties inspraak hebben en voorkomt dat de regering op eigen houtje uitzonderingen toestaat. De betrokkenheid van de wetenschap waarborgt onderbouwde beslissingen (vgl. het Dossier Jachtverbod Zwitserland op wildbeimwild.com).

Lid 5 – Natuurlijke regulering en co-existentie

De bevordering van co-existentie omvat in Zürich met name het veiligstellen en verbinden van wildcorridors (Limmat, Sihl, Glatt), de ecologische opwaardering van groenvoorzieningen in de bebouwde omgeving en de voorlichting van de bevolking over het gedrag ten opzichte van wilde dieren (vgl. wildbeimwild.com over wilde dieren).

Lid 6 – Vergoeding voor gemeenten

Specifiek voor revierjacht-kantons. De Zürichse gemeenten ontvangen pachtinkomsten, die gedurende vijf jaar worden gecompenseerd. De pachtinkomsten per gemeente zijn in verhouding tot de gemeentebudgetten marginaal.

Overgangsbepalingen

Twee jaar voor de uitvoeringswetgeving, vijf jaar afbouwclausule voor pachtcontracten. Het bestaande Bureau voor Landschap en Natuur (ALN) met de visserij- en jachtadministratie kan als institutionele basis dienen.

6. Over de tweede paragraaf: bescherming van bedreigde en beschermde wilde diersoorten

De tweede paragraaf is de centrale strategische vernieuwing ten opzichte van 2018. Toen bestond hij niet. Vandaag mobiliseert hij een bredere coalitie: niet alleen dierenbeschermingsorganisaties, maar ook natuurbeschermingsorganisaties, BirdLife, Pro Natura, WWF en bevergroepen worden door de soortenbeschermingsparagraaf aangesproken. De bever is gedocumenteerd aan de Limmat, Sihl en Glatt. De lynx is aanwezig in het Zürcher Oberland en aan de Albis. De formulering met «in het bijzonder» is bedoeld als dynamische verwijzing naar het federale recht en beschermt ook toekomstige terugkeerders (vgl. het Wolfdossier op wildbeimwild.com).

7. Kostengevolgen: concreet budget voor Zürich

Het Geneefse referentiebudget

In Genève bedragen de totale kosten ongeveer 1,2 miljoen frank per jaar: ongeveer 600’000 frank voor personeel, ongeveer 250’000 frank voor preventie en ongeveer 350’000 frank voor schadevergoeding.

Extrapolatie voor Zürich

Voor Zürich met een oppervlakte van 1’729 km² en ongeveer 1’580’000 inwoners:

Personeelskosten: 720’000 tot 980’000 frank per jaar. Er zijn 6 tot 7 voltijdse banen nodig. Zürich is zes keer groter dan Genève, maar overwegend Mittelland en dichtbevolkt. Het aantal conflictzones is per oppervlakte-eenheid hoger dan in dunbevolkte kantons, maar de infrastructuur is beter.

Materiële kosten: 140’000 tot 200’000 frank per jaar.

Schadevergoeding: 100’000 tot 200’000 frank per jaar.

Totale kosten: 960’000 tot 1’380’000 frank per jaar (bruto). Dat komt overeen met ongeveer 0,60 tot 0,85 frank per inwoner en per jaar.

Besparingen

Daar staan aanzienlijke besparingen tegenover: geen jachtpachtcontracten meer beheren, geen jachtexamens, geen afschotplanning, geen jachttoezicht. De netto meerkosten zullen waarschijnlijk tussen 400’000 en 700’000 frank per jaar liggen, wat overeenkomt met ongeveer 0,25 tot 0,45 frank per inwoner. Dat zijn de absoluut laagste kosten per hoofd van alle kantons in de reeks – een zesde van het Geneefse niveau.

De vermeende 20 miljoen frank meerkosten die de Zürcher regering in 2018 beweerde, zijn aantoonbaar onjuist. De Zürcher jachtadministratie bleef op verzoeken volgens de openbaarheidswet een verklarend antwoord schuldig. De concreet berekende cijfers liggen nu voor (vgl. Feitencheck Regeringsraad Zürich op wildbeimwild.com).

8. Over het initiatiefproces in het kanton Zürich

In het kanton Zürich is voor een volksinitiatief op grondwettelijk niveau het verzamelen van 6’000 handtekeningen binnen 6 maanden vereist (art. 26 lid 2 KV ZH). Het initiatiefcomité moet bij de staatskanselarij worden aangemeld. Bij indiening toetst de regeringsraad het initiatief op ontvankelijkheid. Bij goedkeuring wordt het aan de kantonsraad en vervolgens aan het volk ter stemming voorgelegd.

De 6’000 handtekeningen kunnen worden verzameld in Zürich, Winterthur, Uster, Dübendorf, Dietikon en Wetzikon. Dat zijn de grootste steden van het kanton Zürich. Met een professioneel verzamelsysteem is dat haalbaar.

9. Strategische inbedding

Het Zürcher initiatief maakt deel uit van een nationale strategie: in meerdere kantons worden gecoördineerd volksinitiatieven voor professionele bescherming van wilde dieren gelanceerd. Gecoördineerde maatregelen op nationaal niveau scheppen synergieën bij de argumentatie, het mediawerk en de politieke positionering. Het kanton Zürich leent zich als leidend kanton voor Duitstalig Zwitserland.

10. Verdere aanpak

Dit document is een modeltekst van IG Wild beim Wild. Het kan door activisten, organisaties of initiatiefcomités vrij worden gebruikt en aan de omstandigheden in het kanton Zürich worden aangepast.

De volgende stap is de vorming van een initiatiefcomité in het kanton Zürich, bestaande uit personen uit verschillende gemeenten van het kanton, met stemgerechtigde personen uit het kanton Zürich. Het comité waarborgt het draagvlak van het initiatief en geeft het politieke legitimiteit.

De juridische grondslag, de politieke argumentatie, het communicatieve kader en het budget zijn met dit document gelegd. Het initiatiefcomité kan direct met de uitvoering beginnen.

Kantonale volksinitiatieven – Overige kantons

Dit document is een modeltekst van IG Wild beim Wild. Het kan door activisten, organisaties of initiatiefcomités vrij worden gebruikt en aan de omstandigheden in het kanton Zürich worden aangepast.

Feiten over de hobbyjacht-lobby

De brochure «Die Jagd in der Schweiz schützt und nützt» van JagdSchweiz leest als een reclamefolder – maar de centrale beweringen houden geen stand bij een feitencheck. Tien narratieven onder de loep, van «overheidstaak» via «biodiversiteit» tot «80 % instemming»: Dossier: Feitencheck JagdSchweiz-brochure →