Zając szarak: symbol płodności

Z materiału, z czekolady czy z ciasta biszkoptowego: zajączki wielkanocne są obecnie wszechobecne.

Oryginał jednak, czyli zając szarak, staje się coraz rzadszy. Od lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy zając znajdował na terenach użytkowanych rolniczo wręcz rajskie warunki życia, jego liczebność gwałtownie spada. W latach 90. na 100 ha żyło średnio 4,5 osobnika, w 2010 roku było to już tylko 2,3. Pokazują to liczenia przeprowadzone na zlecenie Federalnego Urzędu Środowiska (BAFU). Przerażające są wyniki ze Szwajcarii Centralnej: w czterech z sześciu badanych obszarów w rejonie Lucerny zając szarak w ostatnich latach praktycznie zniknął. Mimo to zając szarak wciąż jest obiektem polowań.

Najwyższe zagęszczenie zajęcy szaraków odnotowano w 2016 roku w kantonie Genewa, w którym nie ma łowiectwa: 17,7 osobnika na 100 ha. Tam, gdzie dzikimi zwierzętami zajmują się zawodowi strażnicy przyrody. Było to pierwsze zagęszczenie powyżej 17 zajęcy szaraków na 100 ha w całej Szwajcarii od 2006 roku. Mediana zagęszczenia według monitoringu z 2020 roku (ok. 2,5 zająca szaraka na 100 ha, bardzo niskie stany). Nowsze badania pokazują nawet, że temperatury wiosną wyjaśniają dużą część rocznych wahań sukcesu reprodukcyjnego.

Teraz na świat przyszło potomstwo; młode zające ważą niewiele poniżej 100 gramów, czyli są mniej więcej wielkości jajka niespodzianki. Aby nakarmić młode mlekiem, zajęczyca czeka do zmroku. Nie chce zwracać uwagi lisów, dzików i ptaków drapieżnych, aby jej potomstwo było bezpieczne przed wrogami. Maluchy przywierają do ziemi na polu i dzięki temu są doskonale zamaskowane. «Stabilny wyż i suche powietrze, które mamy teraz, pomagają im przetrwać», mówi dr Andreas Kinser. Ekspert Deutsche Wildtier Stiftung obronił doktorat z zająca szaraka i bardzo dobrze wie, że młode zające są wrażliwe na pogodę. «Jeśli wiosna jest zbyt mokra, szanse na przeżycie spadają.»

Po 42 dniach ciąży zajęczyca między styczniem a październikiem trzy do czterech razy rodzi do pięciu młodych, które w przeciwieństwie do królików są owłosione i przychodzą na świat z otwartymi oczami. Ponieważ zające nie mają powiek, śpią z otwartymi oczami i na czas snu przesuwają źrenice ku górze. Samodzielne stają się jednak dopiero po trzech do czterech tygodniach.

W przeciwieństwie do królików zające mogą zostać zapłodnione podwójnie. To tak zwana superfetacja, wyjątkowo rzadko spotykany w świecie zwierząt genialny trik ewolucji. Ponieważ ciąża zająca szaraka trwa stosunkowo długo, zajęczyca może ponownie zajść w ciążę, jeszcze zanim urodzi poprzedni miot.

W przeciwieństwie do królików zające nie mogą być hodowane w ciasnych, kratowanych klatkach, dlatego także nazwa «zając chlewny» (Stallhase) to «contradictio in adiecto» – sprzeczność sama w sobie.

Start w życie jest trudny. Wiosną wiele młodych zajęcy ginie podczas uprawy pól, przeoranych przez maszyny rolnicze, lub zostaje przygniecionych podczas walcowania łąk. Latem roślinność jest często tak gęsta, że mogą poruszać się tylko po koleinach po maszynach. Zboże dosłownie rośnie im ponad głowę. W intensywnym rolnictwie również jadłospis nie jest już tak bogaty jak dawniej. Dieta ogranicza się zasadniczo do źdźbeł pszenicy, rzepaku i innych roślin uprawnych. Tymczasem idealna kolacja zająca polnego wygląda zupełnie inaczej. «Zające szaraki najchętniej zjadają zioła o dużej zawartości tłuszczu«, mówi dr Andreas Kinser. Preferuje koniczynę i łodygi maku polnego. Jednak oferta dzikich ziół w monokulturowym krajobrazie rolniczym jest uboga. Ponadto coraz gęstsza sieć dróg często oznacza dla zająca śmierć.

Zając szarak nie ma w Szwajcarii łatwego życia. Łowiectwo, intensywne rolnictwo oraz siedliska pozbawione wystarczającej liczby struktur, takich jak żywopłoty czy nieskoszone łąki, utrudniają mu życie. Jego populacje są w wielu regionach kraju pod presją. Dlatego znajduje się na Czerwonej Liście gatunków zagrożonych.

Zając jest prastarym zwierzęciem symbolicznym. W starożytności uchodził za uosobienie płodności, siły życiowej, szczęścia i pożądania seksualnego. Jego ogromna zdolność rozmnażania sprawiła, że stał się zwierzęciem łownym par excellence, które mogło przetrwać tylko dzięki licznemu potomstwu. Grecka bogini miłości Afrodyta była przedstawiana z zającem tak samo jak Matka Boska w sztuce chrześcijańskiej. W ikonografii Kościoła wschodniego oraz u mediolańskiego biskupa i doktora Kościoła Ambrożego (339–397) zając jest symbolem zmartwychwstałego Chrystusa, który przez śmierć przyniósł życie.