Veldhaas: symbool van vruchtbaarheid

Of ze nu van stof, chocolade of biscuitdeeg zijn: paashazen zijn momenteel alomtegenwoordig.

Het origineel, de veldhaas, wordt echter steeds zeldzamer. Sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen de haas in landbouwgebieden nog paradijselijke leefomstandigheden aantrof, nemen de aantallen sterk af. In de jaren negentig leefden er gemiddeld 4,5 per 100 ha, in 2010 nog maar 2,3. Dat blijkt uit de tellingen die in opdracht van het Bundesamt für Umwelt (BAFU) zijn uitgevoerd. Schokkend zijn de resultaten uit Centraal-Zwitserland: in vier van de zes onderzochte gebieden in de regio Luzern is de veldhaas de afgelopen jaren vrijwel verdwenen. Toch wordt de veldhaas nog steeds bejaagd.

De hoogste dichtheid aan veldhazen werd in 2016 vastgesteld in het jachtvrije kanton Genève, namelijk 17,7 per 100 ha. Daar waar professionele wildbeheerders zich bezighouden met het beheer van wilde dieren. Dit is de eerste dichtheid boven de 17 veldhazen per 100 ha sinds 2006 in heel Zwitserland. Mediane dichtheid volgens de monitoring van 2020 (ca. 2,5 veldhazen per 100 ha, zeer lage aantallen). Recentere studies tonen zelfs aan dat temperaturen in het voorjaar een groot deel van de jaarlijkse schommelingen in het voortplantingssucces verklaren.

Nu is de nakomeling er; jonge hazen wegen net geen 100 gram en zijn daarmee ongeveer zo groot als een verrassingsei. Om haar jongen te zogen wacht de hazin tot het donker is. Ze wil niet de aandacht van vossen, wilde zwijnen en roofvogels trekken, zodat de jongen veilig zijn voor hun natuurlijke vijanden. De kleintjes drukken zich tegen de akkergrond aan en zijn zo perfect gecamoufleerd. «Het stabiele hogedrukgebied en het droge weer dat we nu hebben, helpen hen te overleven», zegt dr. Andreas Kinser. De expert van de Deutsche Wildtier Stiftung is gepromoveerd op de veldhaas en weet heel goed dat jonge hazen gevoelig zijn voor het weer. «Als het voorjaar te nat is, nemen de overlevingskansen af.»

Na een draagtijd van 42 dagen brengt de hazin tussen januari en oktober drie tot vier keer tot vijf jongen ter wereld, die in tegenstelling tot konijnen behaard zijn en met open ogen worden geboren. Omdat hazen geen oogleden hebben, slapen ze met open ogen en schuiven ze hun pupillen omhoog om te slapen. Pas na drie tot vier weken zijn ze zelfstandig.

Anders dan konijnen kunnen hazen dubbel bevrucht worden. Deze zogenaamde superfoetatie is een in het dierenrijk uitzonderlijk voorkomende geniale evolutionaire truc. Omdat de draagtijd van de veldhaas relatief lang duurt, kan de hazin opnieuw drachtig worden terwijl ze nog een worp in haar buik draagt.

Anders dan konijnen kunnen hazen niet in kleine, getraliede kooien worden gefokt, waardoor ook de naam «stalhaas» een «contradictio in terminis» is – een innerlijke tegenspraak.

De start in het leven is hard. In het voorjaar worden veel jonge hazen bij het bewerken van de akkers door landbouwmachines omgeploegd of bij het walsen van de weilanden doodgedrukt. In de zomer is de begroeiing vaak zo dicht dat ze zich alleen in de rijsporen van de machines kunnen bewegen. Het graan groeit hen als het ware boven het hoofd. Ook het menu is in de intensieve landbouw niet meer zo rijk als vroeger. Het voedsel beperkt zich in wezen tot tarwehalmen, koolzaad en andere gewassen. Maar een perfect veldhazendiner ziet er anders uit. «Veldhazen eten het liefst vetrijke kruiden«, zegt dr. Andreas Kinser. Hij geeft de voorkeur aan klaver en de stengels van de klaproos. Maar het aanbod aan wilde kruiden is in een monotoon agrarisch landschap schaars. Bovendien wordt het steeds dichter wordende wegennet de haas vaak noodlottig.

De veldhaas heeft het in Zwitserland niet makkelijk. De jacht, de intensieve landbouw en leefgebieden zonder voldoende structuren zoals heggen of ongemaaide weiden maken het hem moeilijk. Zijn populaties staan in veel regio's onder druk. Daarom staat hij op de Rode Lijst van bedreigde soorten.

De haas is een eeuwenoud symboldier. In de oudheid gold hij als het toonbeeld van vruchtbaarheid, levenskracht, geluk en seksueel verlangen. Zijn enorme voortplantingssnelheid maakte hem tot het jachtdier bij uitstek, dat alleen dankzij zijn talrijke nakomelingen kon overleven. De Griekse godin van de liefde, Aphrodite, werd net zo vaak met een haas afgebeeld als in de christelijke kunst de moeder van God, Maria. In de iconografie van de Oosterse kerk en bij de Milanese bisschop en kerkleraar Ambrosius (339–397) is de haas een symbool voor de verrezen Christus, die in de dood leven heeft gebracht.