Rekord u orłosępów: ołów z łowiectwa rekreacyjnego pozostaje niebezpieczny

W 2026 roku z gniazd w Alpach Szwajcarskich wyfrunęło 30 młodych orłosępów – tak wiele jeszcze nigdy. Ta dobra wiadomość ma jednak lukę: ołów z amunicji myśliwych rekreacyjnych nadal może trafiać do pożywienia tych padlinożerców. Rząd federalny i kantony pozostawiają tę lukę otwartą do 2030 roku, a częściowo nawet dłużej. Valais wręcz osłabił zapowiedziany zakaz ołowiu.

Rekordowy rok w Alpach

Fundacja Pro Bartgeier donosi, powołując się na agencję Keystone-SDA z 1 października 2026 roku, o rekordowym roku: w Szwajcarii opierzyło się 30 młodych orłosępów. W Szwajcarii zarejestrowano 29 lęgów dzikich. Największe skupiska znajdują się w Gryzonii (18) i Valais (7 młodych ptaków), kolejne wyfrunęły w innych regionach. W ramach międzynarodowego projektu alpejskiego, obejmującego Francję, Włochy i Austrię, specjaliści naliczyli 72 lęgi dzikie. Od rozpoczęcia reintrodukcji w 1991 roku w Szwajcarii wyfrunęło 299 młodych orłosępów, z czego około 80 procent pochodziło z lęgów dzikich.

To sukces ochrony gatunkowej. Na początku XX wieku orłosęp został wytępiony w Alpach, ponieważ niesłusznie był prześladowany jako rzekomy „złodziej jagniąt”. Daniel Hegglin, dyrektor zarządzający Pro Bartgeier, ostrzega jednak: „Ryzyko chowu wsobnego niestety rośnie”. W przypadku populacji wywodzącej się od zaledwie kilku zwierząt założycielskich liczy się każdy przypadek śmierci, któremu można zapobiec. Jedno z takich możliwych do uniknięcia zagrożeń nie pojawia się w tej dobrej wiadomości: ołów.

Dlaczego ołów jest tak niebezpieczny dla orłosępów

Orłosęp żywi się przede wszystkim kośćmi i padliną. Zjada więc również to, co pozostaje w terenie po łowiectwie rekreacyjnym: wypatrzone, nieodnalezione zwierzęta lub takie, które padły po nieudanym strzale. Pociski ołowiane mogą przy uderzeniu rozpryskiwać się na liczne fragmenty, które rozprzestrzeniają się w tkankach.

Fundacja Pro Bartgeier zwraca uwagę, że orłosępy mają szczególnie kwaśne soki żołądkowe, a pokarm pozostaje w żołądku przez długi czas. W silnie kwaśnym środowisku żołądka ołów może się rozpuszczać, być wchłaniany przez organizm i przedostawać się do krwi. Według fundacji w rejonie Alp znaleziono osiem orłosępów z zatruciem ołowiem (stan na podstawie publikacji z 2022 roku). Jednym z nich był młody osobnik Ikarus wypuszczony na wolność, którego pół roku po uwolnieniu znaleziono apatycznego i mocno osłabionego wskutek zatrucia ołowiem.

Europejskie badanie (Green, Pain i Krone, 2022, Science of the Total Environment) modelowało skutki dla dziesięciu europejskich gatunków ptaków drapieżnych. Według niego populacje dorosłych osobników tych gatunków są średnio o 6 procent mniejsze z powodu zatrucia ołowiem pochodzącym z amunicji, niż byłyby bez tego obciążenia.

Szwajcaria: zakaz z odroczeniem do 2030 roku

Od 1 lutego 2025 roku federalne rozporządzenie o łowiectwie zakazuje "amunicji kulowej zawierającej ołów od kalibru 6 mm" (art. 2 ust. 1 lit. n JSV). Przepis przejściowy odracza jednak ten zakaz: "Do 31 grudnia 2029 roku amunicja kulowa zawierająca ołów o kalibrze od 6 mm pozostaje dozwolona." Śrut ołowiany jest w całej Szwajcarii zakazany wyłącznie "przy polowaniu na ptactwo wodne" (art. 2 ust. 1 lit. l JSV). Prawo federalne nie zawiera obecnie ani ogólnego zakazu śrutu ołowianego, ani terminu wycofania amunicji kulowej zawierającej ołów poniżej 6 mm.

Gryzonia: zakaz dla zwierzyny grubej, nie dla łowiectwa niskiego

Gryzonia zakazuje w artykule 5 swoich przepisów dotyczących wykonywania łowiectwa (stan na 1 sierpnia 2026 roku) "noszenia przy sobie i stosowania amunicji kulowej zawierającej ołów podczas polowania na zwierzynę wysoką, specjalną oraz kozice i koziorożce". Dla łowiectwa niskiego ten szczególny zakaz nie obowiązuje. Bezołowiowy śrut jest wymagany wyłącznie przy myśliwi rekreacyjnej polowaniu na ptactwo wodne (art. 90).

Istotny jest artykuł 14: upolowana zwierzyna niska i jej części, "które mogłyby być skażone śladami ołowiu", muszą być usuwane w taki sposób, by były "niedostępne dla ptaków drapieżnych i drapieżników". Tym obowiązkiem utylizacji rozporządzenie uznaje ryzyko, jakie pozostałości ołowiu stanowią dla ptaków drapieżnych i drapieżników.

Valais: zapowiedziany zakaz ołowiu został złagodzony

W czerwcu 2021 roku Walezja ogłosiła jako drugi kanton po Gryzonii zakaz amunicji zawierającej ołów. Według Keystone-SDA myśliwi rekreacyjni mieli przejść na amunicję bezołowiową do 2025 roku, a strażnicy przyrody już od 2022 roku. Rozporządzenie wykonawcze do prawa łowieckiego przewidywało w tym celu pięcioletni okres przejściowy dla ołowiowej amunicji kulowej.

Ten termin nigdy nie upłynął. Zmianą z 18 czerwca 2025 roku, obowiązującą od 1 lipca 2025 roku, Rada Stanu przeredagowała zasadę. Artykuł 30 zabrania od tej pory jedynie «ołowiowej amunicji kulowej od kalibru 6 milimetrów». A nowy przepis przejściowy stwierdza, że termin dla ołowiowej amunicji kulowej «zostaje przedłużony na podstawie znowelizowanego federalnego rozporządzenia łowieckiego»: «Zakaz wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2030 roku».

Walezja dostosowała więc swój własny, dalej idący zakaz do słabszej reguły federalnej. Dla polowania z nagonką na drobną zwierzynę drapieżną artykuł 30 wyraźnie zezwala na kalibry od .22 Hornet do 5,6×52, czyli poniżej granicy 6 milimetrów. Śrut ołowiowy jest w Walezji zakazany jedynie przy odstrzale ptactwa wodnego.

Luka w skrócie

W ten sposób ołów pozostaje dozwolony w dużej części praktyki łowiectwa rekreacyjnego: przy śrucie poza polowaniem na ptactwo wodne, przy amunicji kulowej poniżej 6 milimetrów oraz, poza Gryzonią, przy większych kalibrach do końca 2029 roku. Zwłaszcza podczas polowania na lisa jesienią i zimą nadal może być stosowana amunicja zawierająca ołów. Nieodnalezione zwierzęta, zwierzęta postrzelone i później padłe, a także pozostawione w terenie wypatrochy mogą zawierać fragmenty ołowiu, które są wchłaniane przez orłosępy, orły przednie i innych padlinożerców.

UE również posuwa się naprzód jedynie powoli

Komitet REACH Unii Europejskiej zatwierdził w czerwcu 2026 roku złagodzoną propozycję ograniczenia ołowiu w amunicji: dla śrutu ołowiowego przewidziano siedmioletni okres przejściowy, natomiast amunicję kulową usunięto z propozycji. Ograniczenie od tego czasu jest badane przez Parlament Europejski i Radę i nadal nie weszło w życie (stan na koniec września 2026 roku).

Ołów trafia również na talerz

Ołów stanowi problem nie tylko dla padlinożerców. Federalny Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności i Weterynarii (BLV) zaleca, by “dziczyznę upolowaną amunicją ołowiową jeść tylko sporadycznie”, i stwierdza: “Dzieci do siódmego roku życia, kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz kobiety planujące ciążę powinny, zachowując ostrożność, zrezygnować z dziczyzny, ponieważ nie zawsze można ustalić, jaką amunicją upolowano zwierzę”.

Nasza ocena

Rekordowa liczba sępów kostolamów to zasługa dziesięcioleci pracy ochronnej, a nie łowiectwa rekreacyjnego. Stan prawny pokazuje natomiast, jak ociężale politycy i związki podchodzą do kwestii własnej amunicji. Walezja zapowiedziała zakaz ołowiu w 2021 roku, a cztery lata później przesunęła go na 2030 rok i ograniczyła jego zakres. Kompromis UE spełnia kluczowe żądania związków łowieckich: dłuższe terminy przejściowe dla śrutu, brak regulacji dla kul.

Bezołowiowe alternatywy są dostępne na rynku od lat. Nie ma żadnego merytorycznego powodu, by czekać do 2030 roku lub wyłączać śrut i małe kalibry. IG Wild beim Wild domaga się zatem:

• ogólnoszwajcarskiego zakazu amunicji ołowiowej dla wszystkich kalibrów, zarówno kul, jak i śrutu, bez okresu przejściowego do 2030 roku;
• w Gryzonii rozszerzenia zakazu na łowy na zwierzynę drobną, a w Walezji powrotu do zapowiedzianego w 2021 roku pełnego zakazu;
• systematycznych badań na obecność ołowiu u znalezionych martwych sępów kostolamów, orłów przednich i innych padlinożerców, wraz z publicznym raportowaniem wyników.

Sęp kostolamy, który umiera z powodu ołowiu z amunicji myśliwego rekreacyjnego, nie jest dla populacji o rosnącym ryzyku chowu wsobnego zwykłym pojedynczym przypadkiem. To strata, której można było uniknąć.

Piosenka na ten temat: “Ołów na wietrze”

To, co liczby pokazują na chłodno, opowiada nasza piosenka “Ołów na wietrze”: o śladach, jakie amunicja ołowiowa pozostawia w zwierzętach i środowisku.

Więcej piosenek znajdą Państwo na naszej stronie z piosenkami.

Czytaj dalej na Wild beim Wild

• Amunicja ołowiowa: toksyczne dziedzictwo łowiectwa rekreacyjnego (dossier)
• Ołów w łowiectwo rekreacyjne: trucizna, lobby i Szwajcaria
• UE odkłada zakaz ołowiu w amunicji o siedem lat
• Dziczyzna a zagrożenia zdrowotne: Co pokazują badania
• Orłosęp Lepontino II: uratowany, wyleczony, ponownie wolny

Źródła

• Keystone-SDA via bluewin: W tym roku w Szwajcarii opierzyło się 30 młodych sępów kostolamych, 1 października 2026
• Fundacja Pro Bartgeier: Badanie pokazuje: polowanie bez ołowiu ma duże znaczenie, 30 września 2022
• Green, R. E., Pain, D. J., Krone, O. (2022): The impact of lead poisoning from ammunition sources on raptor populations in Europe. Science of the Total Environment, t. 823
• Konfederacja: Rozporządzenie o łowiectwie (JSV, SR 922.01), art. 2 ust. 1 lit. l i n oraz przepis przejściowy do zmiany z 13 grudnia 2024 r. (AS 2025 12)
• Kanton Gryzonia: Przepisy dotyczące prowadzenia polowań (BR 740.025), art. 5, 14 i 90, stan na 1 sierpnia 2026
• Kanton Valais: Rozporządzenie wykonawcze do prawa łowieckiego (SGS 922.100), art. 30, art. 64 ust. 3 i art. T4-1 ust. 2 (zmiana z 18 czerwca 2025 r., AGS 2025-066), stan na 1 lipca 2026
• Keystone-SDA za pośrednictwem swissinfo: Amunicja ołowiana zostanie zakazana w Valais, 24 czerwca 2021
• FACE: Member States approve revised restriction on lead in gunshot, czerwiec 2026
• BLV: Ołów w mięsie zwierzyny łownej