Zwitserland zou zichzelf kunnen voeden, zegt studie

Maar wie beter kijkt, merkt al snel: dit scenario is geen pleidooi voor afzondering, maar een rekenoefening met een duidelijke voorwaarde.

De hefboom ligt niet in meer mest of meer intensivering, maar in een ander gebruik van de landbouwgrond. Vandaag concurreren akkerlanden in Zwitserland sterk met elkaar: ofwel produceren ze rechtstreeks voedsel voor mensen, ofwel produceren ze veevoer voor dieren. En precies die concurrentie staat centraal in de studie.

Het knelpunt: akkerland voor veevoer of akkerland voor mensen?

FiBL-onderzoeker Raphaël Charles beschrijft in de SRF-bijdrage een «bekende constatering»: veeteelt en de productie van vlees en zuivel verbruiken veel hulpbronnen. Daaruit volgt de kernvraag hoe grond primair kan worden ingezet voor de voeding van mensen.

Dat klinkt abstract, maar heeft een heel concreet gevolg: een aanzienlijk deel van de landbouwgrond wordt tegenwoordig gebruikt voor de productie van veevoer, bijvoorbeeld voor runderen, varkens of pluimvee. Als deze grond meer zou worden omgeschakeld naar gewassen die rechtstreeks in de menselijke voeding terechtkomen, zou Zwitserland volgens de studie zijn bevolking kunnen voeden. De prijs zou echter een lagere consumptie van vlees en zuivelproducten zijn.

Belangrijk hierbij is wat de studie uitdrukkelijk niet zegt: ze stelt het houden van runderen op weilanden niet fundamenteel ter discussie. Charles benadrukt in de SRF-bijdrage dat Zwitserland een «land van weiden» is, waar runderen hun plek hebben. Kritisch wordt het daar waar op akkerland veevoer wordt geteeld in plaats van voedsel voor mensen.

Zelfvoorziening: wat de cijfers laten zien en wat ze verhullen

In het politieke debat wordt vaak geargumenteerd met de "zelfvoorzieningsgraad". Officieel wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen bruto en netto. Netto betekent: er wordt gecorrigeerd voor de mate waarin de Zwitserse productie gebaseerd is op geïmporteerde veevoeders.

In het landbouwrapport wordt bijvoorbeeld voor 2022 een bruto-zelfvoorzieningsgraad van 53 procent en een netto-waarde van 46 procent vermeld. Dat toont aan: een deel van de dierlijke productie is indirect gekoppeld aan import, omdat krachtvoer en eiwitbronnen moeten worden aangekocht.

Hoe importafhankelijk het systeem is wat eiwitten betreft, illustreert een studie van de ZHAW: ongeveer 70 procent van het eiwit in krachtvoer zou afkomstig zijn uit import, vooral soja. Precies hier grijpt de logica van het nieuwe autarkiescenario aan: wanneer minder dieren met geïmporteerd eiwit worden gevoed en akkerland minder voer en meer voedsel produceert, verschuift de balans.

Directe betalingen als systeemsignaal: wie wordt beloond?

De studie raakt daarmee een gevoelig punt, dat Charles in de SRF-bijdrage openlijk aankaart: het huidige systeem van directe betalingen bevordert de dierlijke productie sterker dan de plantaardige productie.

Dat is politiek gevoelig, omdat directe betalingen niet alleen inkomen zeker stellen, maar ook een signaal geven over wat als "gewenste" productie geldt. Als politiek en markt de veestapel hoog houden, ontstaan vervolgvragen die verder reiken dan de landbouw: meer gier, meer stikstofuitstoot, meer druk op de biodiversiteit, meer conflictpotentieel met wilde dieren en beschermde gebieden. De studie is daarmee minder een kookrecept dan een spiegel: ze laat zien welke landbouw we met onze prikkels feitelijk organiseren.

Markus Ritter, der Volksvergifter

Wat zou er veranderen? Drie verschuivingen die pijn kunnen doen

1) Minder dierlijke producten, meer directe consumptie
De centrale voorwaarde is een aanpassing van het voedingspatroon: minder vlees en zuivelproducten, meer granen en peulvruchten. Volgens de SRF-bijdrage noemt de studie precies dit soort verschuivingen als snel haalbaar en tegelijk voordelig voor klimaat en biodiversiteit.

2) Grond opnieuw prioriteren
Niet elk stuk grond is gelijk. Weiland kan niet zomaar worden omgezet in akkerland. Daarom is het scenario geen "alles-plantaardig"-model, maar een "akker eerst voor mensen"-model. De vraag luidt: waarvoor gebruiken we de schaarse akkerbaar geschikte bodems in het Zwitserse middenland?

3) Landbouwbeleid heroriënteren
Als directe betalingen en programma's meer nadruk leggen op plantaardige voedselzekerheid, bodemvruchtbaarheid, biodiversiteit en echte hulpbronnenefficiëntie, verschuift de productie op middellange termijn. Dat zou niet alleen een technische omvorming zijn, maar ook een culturele.

De ongemakkelijke conclusie: zelfvoorziening is geen natuurwet, maar een keuze

De SRF-reportage maakt duidelijk: de studie wil geen oplossing dicteren. Ze levert feiten om «het landbouwbeleid van morgen vorm te geven». Dat is precies de eigenlijke boodschap. «Zouden we het kunnen?» is in dit geval minder een vraag van opbrengsten dan een vraag van prioriteiten.

Want het huidige systeem produceert niet zomaar voedsel, het produceert ook veestapels, importstromen, milieugevolgen en politieke afhankelijkheden. Als een studie nu aantoont dat volledige zelfvoorziening rekenkundig mogelijk zou zijn, verschuift het debat: weg van de angstige vraag «Is het genoeg?» naar de sturende vraag «Waarvoor gebruiken we onze grond, ons geld en onze dieren?»

En misschien is dat het belangrijkste inzicht: voedselzekerheid is niet alleen een cijfer, maar een ethiek. Een die bepaalt of landbouw vooral dieren voedt of mensen voedt.

U kunt met barmhartigheid alle dieren en onze planeet helpen. Kies mededogen op uw bord en in uw glas. Go vegan.