Universiteit Bern: populatiedichtheid van de lynx in Wallis onvoldoende

Uit een onderzoek van de Universiteit van Bern bleek dat de populatiedichtheid van de lynx in het kanton Wallis de afgelopen vijf winters uitzonderlijk laag was.

Dat geldt zowel in vergelijking met andere delen van de Zwitserse Alpen als met eerdere onderzoeken uit de jaren tachtig in het kanton Wallis. Nader onderzoek moet nu de oorzaken van deze bevinding aan het licht brengen. Als meest waarschijnlijke oorzaak vermoeden de onderzoekers stroperij.

Halverwege de 19e eeuw was de Lynx in Zwitserland uitgeroeid. Naast de toenemende ontbossing werd hem vooral de excessieve bejaging fataal, net als vrijwel overal in Europa. Alleen in afgelegen gebieden kon hij in kleine populaties overleven. Pas in 1971 werd hij hier, in opdracht van de Bondsraad, opnieuw uitgezet.

Sindsdien heeft de populatie zich opmerkelijk goed ontwikkeld. Volgens het Bundesamt für Umwelt (het Zwitserse Federale Bureau voor het Milieu) trekken er bijna 300 lynxen door de Zwitserse bossen. Vooral in de noordwestelijke Alpen en in de Jura (zie infographic) voelt de lynx zich thuis. De grootste wilde kat van Europa is beschermd en mag niet worden bejaagd.

Verspreidingsgebied van de Euraziatische lynx in Zwitserland, situatie 2018

Sinds een paar decennia keren roofdieren weer terug naar de Zwitserse Alpen, nadat ze daar eerder door menselijke vervolging waren uitgeroeid. Deze terugkeer bleef niet zonder gevolgen. Mede vanwege de bedreiging die lynx en wolf kunnen vormen voor landbouwhuisdieren zoals schapen, is de verhouding tot deze roofdieren verdeeld. De eerste terugkeerder was de lynx in de jaren zeventig. In 2012 startten onderzoekers van het Instituut voor Ecologie en Evolutie van de Universiteit van Bern een project om de ruimtelijk-temporele dynamiek van wolf en lynx in relatie tot hun prooidieren, zoals edelhert, gems of ree, te onderzoeken.

Universiteit van Bern: Systematische sporentelling en cameravallen

De terugkeer van wolf en lynx in de loop van de afgelopen eeuw was in de eerste plaats mogelijk door de gestage toename van hun natuurlijke prooidieren, de wilde hoefdieren. Tegenwoordig wordt vaak vergeten dat de populaties van gems en ree in Zwitserland zo'n honderd jaar geleden waren gekrompen tot zeer kleine restpopulaties, terwijl steenbok en edelhert zelfs volledig verdwenen waren. Pas in de tweede helft van de vorige eeuw veranderde deze situatie blijvend dankzij gerichte initiatieven vanuit het natuurbeschermingswerk. Met de sterk toegenomen wildstand werden de Alpen weer interessant als leefgebied voor roofdieren.

Om de invloed van roofdieren op hun natuurlijke prooidieren beter te begrijpen, startte de Universiteit van Bern in 2012 een omvangrijk onderzoeksproject in de Walliser Alpen. Dit project werd met name ondersteund door het Bundesamt für Umwelt (BAFU), het Zwitserse Federale Bureau voor het Milieu. De gegevens werden verzameld aan de hand van systematische sporentellingen van wilde dieren in de sneeuw in het winterhalfjaar (november tot maart), langs 218 transecten van elk 1 km lengte, verspreid over het hele kanton Wallis. Tegelijkertijd werden in hetzelfde gebied circa 100 cameravallen geplaatst, die aanvullende waarnemingen moesten opleveren.

Zeldzame waarnemingen van lynxen

Bij de analyse van het gegevensmateriaal van de afgelopen vijf winters kwam een verrassende bevinding naar voren: waarnemingen van lynxen waren in het onderzoeksgebied buitengewoon zeldzaam. De door de onderzoekers van de Universiteit van Bern vastgestelde gemiddelde populatiedichtheid bedroeg in het hele kanton slechts 0,32 lynxen per 100 km² potentieel bewoonbaar leefgebied. Dat is aanzienlijk minder dan in vergelijkbare regio's van de Zwitserse Alpen (1,4 tot 2 lynxen/100 km²) of de Jura (tot 3,6 lynxen/100 km²). Gedurende de hele onderzoeksperiode konden slechts 15 verschillende individuen worden vastgesteld.

Het merendeel daarvan werd waargenomen in het noordwesten van het kanton, in de buurt van de vitale lynxpopulaties van de westelijke Voralpen (de kantons Waadt en Fribourg). Ten zuiden van de Rhône, vooral in de Chablais ten zuiden van het Meer van Genève, maar ook in het Val d'Hérens, het Val d'Anniviers, het Turtmanntal en het Goms, is de lynx daarentegen een zeer zeldzame verschijning. "Dat is des te opmerkelijker omdat in de jaren tachtig van de vorige eeuw in het gebied tussen Nendaz en Brig nog een veel hogere lynxdichtheid kon worden vastgesteld", zegt prof. Raphael Arlettaz, leider van de studie. 58 procent van het Walliser grondgebied kan als potentieel geschikt leefgebied voor lynxen worden beschouwd. Als men de waarden uit de overige Zwitserse Alpenregio's naar Wallis doorrekent, zou men een populatie van 35 tot 53 lynxen mogen verwachten. "Van zo'n dichtheid zijn we op dit moment echter ver verwijderd", zegt Arlettaz. De studie is inmiddels gepubliceerd in het natuurwetenschappelijke tijdschrift "Bulletin de la Murithienne».

Universiteit van Bern: stroperij als oorzaak?

In de volgende stap willen de onderzoekers achterhalen waarom de lynxdichtheid in Wallis niet hoger is: is de monitoringopzet met cameravallen niet efficiënt genoeg voor een correcte populatieschatting? Of liggen de prooidierbestanden (reeën en gemzen) in Wallis aanzienlijk lager dan in de rest van de Alpen? Welke rol speelt ten slotte de stroperij, waarover in de lokale media regelmatig wordt bericht, als verklaring voor de aanhoudend lage lynxaantallen in het kanton Wallis?

Raphaël Arlettaz heeft al een vermoeden: "Hoewel voorzichtigheid met definitieve uitspraken voorlopig nog geboden is, wijzen onze nieuwste, nog niet gepubliceerde analyses erop dat stroperij, mogelijk al tientallen jaren beoefend, een doorslaggevende factor is. Helaas zijn dergelijke opschepperige uitspraken van bepaalde personen, die door sommige media graag werden overgenomen, pas sinds kort door de bevoegde autoriteiten serieus genomen..»

Inderdaad zorgden gevallen van stroperij – en de afgelopen jaren ook geruchten – in het grootste alpenkanton van West-Zwitserland steeds weer voor gespreksstof. Er waren zelfs jagers die zich publiekelijk beroemden op hun voornemen de lynx uit te roeien. De bekendste van hen was Lini Paccolat. Met het geweer in de aanslag verklaarde hij in 2013 trots aan «L’Illustré» dat hij in de bergen wurglussen had geplaatst en daarmee minstens tien lynxen had gedood. Inmiddels was hij niet meer actief, maar hij had vrienden, «die zich daarmee bezighielden», aldus de toen 90-jarige. Natuurbeschermingsorganisaties dienden een klacht tegen hem in; het openbaar ministerie seponeerde de zaak later.