Osły zostały udomowione w Afryce ponad 7’000 lat temu

Osły domowe (Equus asinus) mają od tysięcy lat ogromne znaczenie dla człowieka, ponieważ w wielu kulturach stanowiły niezawodne źródło siły roboczej zwierząt oraz transportu na duże odległości.

Pierwotnie osły były wykorzystywane również jako zwierzęta wierzchowe i do ciągnięcia wozów. Później zastąpiono je zazwyczaj końmi, które były szybsze i silniejsze. Od tego czasu osły niemal zniknęły z przekazów dawnych kultur. To, że osioł nadal był wykorzystywany przede wszystkim jako zwierzę juczne, wynika z jego wytrzymałości. Osioł potrafi obyć się bez wody i pożywienia znacznie dłużej niż koń. Osły chętnie trzymano także w młynach, gdzie służyły do noszenia worków ze zbożem i mąką. Ponieważ osły, w przeciwieństwie do koni, nie mają lęku wysokości, były i są chętnie wykorzystywane w stromych górach jako zwierzęta wierzchowe i juczne (osły juczne).

Oprócz czysto zewnętrznych różnic w stosunku do koni, osły posiadają pewne cechy szczególne, które nie są widoczne na pierwszy rzut oka. W przeciwieństwie do koni, osły mają pięć, a nie sześć kręgów lędźwiowych. Osły dysponują 31 parami chromosomów, konie mają 32. Temperatura ciała osłów jest nieco niższa i wynosi średnio 37 °C, zamiast typowych 37,5 do 38,2 °C u koni. Czas ciąży u osłów jest dłuższy niż u koni. Średnio wynosi on od 365 do 370 dni, w porównaniu do 330 dni u koni. Istotne są również różnice w zachowaniu: konie w sytuacjach stresowych mają skłonność do ucieczki, natomiast osły do zatrzymania się w miejscu. Klacze oślic często żyją samotnie ze swoimi źrebiętami w górach, dlatego natychmiastowa ucieczka nie zawsze jest możliwa bez narażenia źrebięcia na niebezpieczeństwo. Osły często zastygają w bezruchu, jakby wrosły w ziemię. Dodatkowy stres, na przykład spowodowany biciem lub krzykiem, tylko nasila to zastyganie, co przyczyniło się do reputacji osła jako zwierzęcia szczególnie upartego lub głupiego. Jest to jednak nieprawda. Osły pierwotnie żyły na skalistych nieużytkach i w kamienistych górach. Osły są bardzo uważne. Dokładnie sprawdzają, gdzie stawiają nogę. W przeciwieństwie do konia – mieszkańca otwartych stepów – bezmyślna ucieczka w stromym lub kamienistym terenie oznaczałaby dla tych zwierząt pewną śmierć. Osły zazwyczaj żyją dłużej niż konie i mogą dożyć ponad 40 lat.

Mimo kluczowej roli, jaką osły odgrywały w dawnych społecznościach pasterskich w Afryce, Europie i Azji, oraz funkcji, jakie nadal pełnią w społecznościach o niskich i średnich dochodach (zwłaszcza na obszarach półsuchych i wysokogórskich), stosunkowo niewiele wiadomo na temat ich pochodzenia, chronologii udomowienia oraz wpływu gospodarki człowieka na ich genomy.

Obecnie zespół badawczy pod kierownictwem Uniwersytetu Paula Sabatiera w Tuluzie we Francji przeprowadził obszerną analizę genetyczną zarówno współczesnych, jak i starożytnych osłów, która rzuca światło na ich pochodzenie, rozprzestrzenianie się oraz praktyki gospodarcze. Analizując 238 genomów współczesnych i starożytnych osłów – 207 współczesnych osłów, 31 starożytnych osłów oraz 15 dzikich koni – naukowcy znaleźli silne dowody filogeograficzne wskazujące na pojedyncze zdarzenie udomowienia w Afryce Wschodniej.

Po tym wydarzeniu nastąpił szereg migracji w całej Afryce oraz do Eurazji, gdzie kilka subpopulacji zostało ostatecznie odizolowanych i zaczęło się od siebie różnić, co prawdopodobnie wynikało z wysychania Sahary. Ostatecznie jednak warianty genetyczne z Europy i Bliskiego Wschodu znalazły drogę powrotną do zachodnioafrykańskich populacji osłów.

Ponadto analizy ujawniły dotąd nieznaną linię genetyczną w Lewancie sprzed około 2’200 lat, która prawdopodobnie przyczyniła się do zwiększonego przepływu genów do azjatyckich populacji osłów. Wreszcie hodowla osłów na przestrzeni historii wiązała się z krzyżowaniem i tworzeniem wielkich linii krwi, zwłaszcza w okresie, gdy zwierzęta te miały zasadnicze znaczenie dla rzymskiej gospodarki i wojska.

Za pomocą modeli komputerowych badacze oszacowali pokrewieństwo osłów na podstawie ich DNA i doszli do wniosku, że osioł został udomowiony tylko raz. Miało to miejsce ponad 7’000 lat temu, gdy pasterze w Kenii i na Rogu Afryki zaczęli oswajać dzikie osły afrykańskie.

5’000 lat temu udomowienie było już w pełnym toku. Pierwsze osły były sprzedawane na północ i zachód, do Egiptu i Sudanu. W ciągu 2’500 lat rozprzestrzeniły się w Europie i Azji, gdzie wykształciły się w różne populacje regionalne.

Greger Larson, biolog ewolucyjny z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który nie brał udziału w badaniu, uważa to nowe badanie i jego szczegóły za zdumiewające. Nowa praca nie tylko wyjaśnia, ile razy osły zostały oswojone, ale także pokazuje, że osły nigdy nie były hodowane w drodze chowu wsobnego, jak miało to miejsce w przypadku koni. Larson wyraża zadowolenie, że wreszcie osioł otrzymał należne mu uznanie.

Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie Science.