Ezels werden ruim 7.000 jaar geleden in Afrika gedomesticeerd

Huisezels (Equus asinus) zijn al duizenden jaren van groot belang voor de mens, aangezien ze in veel culturen een betrouwbare bron vormen van dierlijke arbeidskracht en langeafstandstransport.

Oorspronkelijk werden ezels ook gebruikt als rijdier en om wagens te trekken. Later werden ze doorgaans vervangen door paarden, die sneller en krachtiger waren. Vanaf die tijd komen ezels in de overleveringen van oude culturen nauwelijks meer voor. Dat de ezel vooral als lastdier verder werd gebruikt, heeft te maken met zijn taaiheid. Een ezel kan veel langer dan een paard zonder water en voedsel toe. Ezels werden ook graag gehouden in molens, waar ze dienden als drager van zakken graan en meel. Omdat ezels, anders dan paarden, geen hoogtevrees hebben, waren en zijn ze in steile bergen een geliefd rij- en lastdier (lastezel).

Naast de puur uiterlijke verschillen met paarden hebben ezels enkele bijzonderheden die niet op het eerste gezicht herkenbaar zijn. In tegenstelling tot paarden hebben ezels vijf in plaats van zes lendenwervels. Ezels hebben 31 chromosomenparen, paarden hebben er 32. De lichaamstemperatuur is bij ezels iets lager: gemiddeld 37 °C in plaats van de gebruikelijke 37,5 tot 38,2 °C bij paarden. De draagtijd is bij ezels langer dan bij paarden. Gemiddeld bedraagt deze 365 tot 370 dagen tegenover 330 dagen bij het paard. Ook in gedrag zijn er belangrijke verschillen: paarden neigen in stresssituaties tot vluchten, ezels daarentegen tot stilstaan. Ezelinnen leven vaak alleen met hun veulens in het gebergte, en een onmiddellijke vlucht is daarom niet altijd mogelijk zonder het veulen in gevaar te brengen. Ezels blijven vaak als aan de grond genageld staan. Extra stress, bijvoorbeeld door slagen of geschreeuw, versterkt deze verstijving eerder, waardoor de ezel de reputatie kreeg een bijzonder koppig of dom dier te zijn. Dit is echter onjuist. Ezels leven van oorsprong in ruw braakland en rotsachtig gebergte. Ezels zijn zeer oplettend. Ze controleren precies waar ze hun voeten neerzetten. Anders dan bij het paard – een bewoner van open steppen – zou een koppige vlucht van de dieren in steil of rotsachtig terrein tot zekere dood leiden. Ezels worden doorgaans ouder dan paarden en kunnen meer dan 40 jaar oud worden.

Ondanks de sleutelrol die zij speelden in oude herdersgemeenschappen in Afrika, Europa en Azië, en de functies die zij ook tegenwoordig nog vervullen in gemeenschappen met een laag en gemiddeld inkomen (met name in semi-aride en hooggelegen gebieden), is er echter relatief weinig bekend over hun herkomst, het tijdstip van hun domesticatie en de gevolgen van menselijk beheer voor hun genoom.

Nu heeft een onderzoeksteam onder leiding van de Universiteit Paul Sabatier in Toulouse, Frankrijk, een uitgebreide genetische analyse uitgevoerd van zowel moderne als oude ezels, die inzicht geeft in hun herkomst, verspreiding en beheerpraktijken. Door de analyse van 238 genomen van moderne en oude ezels – 207 moderne ezels, 31 oude ezels en 15 wilde paarden – vonden de wetenschappers sterke fylogeografische aanwijzingen voor een enkele domesticatiegebeurtenis in Oost-Afrika.

Op deze gebeurtenis volgde een reeks verspreidingen door heel Afrika en naar Eurazië, waar meerdere subpopulaties uiteindelijk geïsoleerd raakten en van elkaar gingen verschillen, wat waarschijnlijk te wijten is aan het uitdrogen van de Sahara. Uiteindelijk vonden genetische varianten uit Europa en het Midden-Oosten echter hun weg terug naar de Westafrikaanse ezelpopulaties.

Bovendien onthulden de analyses een tot nu toe onbekende genetische lijn in de Levant van ongeveer 2'200 jaar geleden, die waarschijnlijk bijdroeg aan een versterkte genetische stroom naar Aziatische ezelpopulaties. Ten slotte ging het houden van ezels in de loop van de geschiedenis gepaard met kruisingen en het creëren van grote bloedlijnen, vooral in een tijd waarin deze dieren van essentieel belang waren voor de Romeinse economie en het leger.

Met behulp van computermodellen schatten de onderzoekers de verwantschap van ezels op basis van hun DNA en concludeerden dat de ezel slechts één keer werd gedomesticeerd. Dat was meer dan 7'000 jaar geleden, toen herders in Kenia en aan de Hoorn van Afrika begonnen wilde Afrikaanse ezels te temmen.

5'000 jaar geleden was de domesticatie in volle gang. De eerste ezels werden noordwaarts en westwaarts naar Egypte en Soedan verhandeld. Binnen 2'500 jaar verspreidden ze zich over Europa en Azië, waar ze zich ontwikkelden tot verschillende regionale populaties.

Greger Larson, een evolutiebioloog aan de Universiteit van Oxford die niet bij de studie betrokken was, vindt deze nieuwe studie en de details ervan verbazingwekkend. Het nieuwe werk verduidelijkt niet alleen hoe vaak ezels werden getemd, maar toont ook aan dat ezels nooit door inteelt zijn gefokt, zoals bij paarden het geval was. En Larson is blij dat de ezel nu eindelijk de erkenning krijgt die hem toekomt.

De studie werd gepubliceerd in het tijdschrift Wetenschap.