Zijn katten echt gedomesticeerd?

Katachtigen hebben een wilde reis door de tijd achter de rug. Eén levende soort is gedomesticeerd, alle andere niet. Sommige soorten zijn allang uitgestorven, terwijl andere vandaag de dag op onze planeet leven en bescherming nodig hebben tegen de menselijke ontwikkeling. Ze tuimelen op het internet, op vensterbanken en in de wilde landschappen van Afrika, Europa tot in Azië en Amerika. Ze jagen in de jungle of tussen kamerplanten. Ze vormen een grote groep fascinerende schepsels die, afhankelijk van hun grootte en wildheid, betoveren, verwarren en angst aanjagen.

Het populairste huisdier ter wereld is de huiskat. Bekend om hun ondoorgrondelijke persoonlijkheid, leven wereldwijd meer dan 600 miljoen katten onder mensen. Volgens Cornell University bezit bijna driekwart van de Amerikaanse huishoudens huisdieren. Terwijl sommige soorten, zoals de Noord-Amerikaanse lynx, nauwelijks te ontdekken zijn, is het bijna onmogelijk om huiskatten (of verwilderde katten) te vermijden als je in een bebouwd gebied woont.

Vandaag gaan we deze categorieën – van wilde katten, gestreepte en verwilderde katten tot huiskatten – onderzoeken om de verschillen tussen de afzonderlijke groepen te begrijpen en het evolutionaire proces van domesticatie beter te doorgronden, dat zich voltrekt wanneer bepaalde soorten generaties lang in de buurt van de Homo sapiens komen.

Deze verhalen en biologische voorbeelden strekken zich uit over de hele wereld – van de vruchtbare halve maan uit de oudheid tot de hoogbouwwoningen van New York City zijn katten een niezend, miauwend, spinnend dier dat wijdverspreid is in onze samenleving en ons mogelijk net zo heeft gevormd als wij hen, schrijft earth.com.

De evolutie van katten

De evolutie van katten op planeet Aarde is een verhaal dat wordt verteld in fossiele overblijfselen en door onze eigen overgeërfde verbeelding – en het speelt zich vandaag af in onze eigen huizen en in ecosystemen over de hele wereld.

Felidae is een familie van zoogdieren binnen de orde Carnivora – dat zijn de katachtigen, groot en klein. De leden van deze familie staan ook bekend als feliden, en mensen gebruiken ook de term kat om deze wezens te beschrijven. Het zijn terrestrische vleeseters met uiteenlopende vachtpatronen, gespierde lichaamsvormen en verschillende klauw- en tandgroottes.

De vroegste archeologisch aangetoonde katten dateren van tussen de 30 miljoen en 28,5 miljoen jaar geleden. Proailurus is de oudste bekende kat die we kennen. Deze zwierf rond op de landmassa die we tegenwoordig Eurazië noemen, en we hebben fossiele resten van deze soort gevonden in Frankrijk en Mongolië. Vandaag de dag bestaan er 36 soorten wilde katten. Hiertoe behoren de Afrikaanse wilde kat (Felis silvestris lybica), de Europese wilde kat, de lynx, de leeuw en de tijger. Een verdere onderverdeling in ondersoorten is op zijn best omstreden. Op deze wildlevende soorten zullen we later nog nader ingaan. In elk geval staan ze ver af van de huiskatten (felis catus) bij uw grootmoeder thuis. Wat is er dus in de tussentijd gebeurd, en hoe kwam het dat één kattensoort werd gedomesticeerd?

Definitie van domesticatie

Domesticatie is de «aanhoudende, over meerdere generaties voortdurende relatie waarin een groep organismen aanzienlijke invloed uitoefent op de voortplanting en verzorging van een andere groep, om zich zo een beter voorspelbare toevoer van hulpbronnen via die tweede groep te verzekeren.» Het gaat hierbij om een innovatieproces dat onze samenlevingen heeft gevormd en dat van vergelijkbaar belang is als het maken van vuur en de ontwikkeling van taal.

Weliswaar kunnen individuen van een diersoort in die zin «gehalve domesticeerd» zijn, dat iemand heeft geprobeerd een bepaald individu te temmen (bijvoorbeeld een luipaard als huisdier), maar dit is iets anders dan huisdieren binnen de menselijke samenleving – een evolutionair proces dat we tot in de DNA-sequencing van soorten en ondersoorten kunnen volgen.

De domesticatie van de kat over de hele wereld

De vingerafdrukken van dit proces zijn tegenwoordig terug te zien in de gensequencing van katten. Volgens een in 2007 in Science gepubliceerde studie vertonen de gedomesticeerde katten van de wereld «vertonen patronen van sequentievariaties in hun genoom die een geschiedenis van domesticatie en rasontwikkeling weerspiegelen«, en verklaart dat katten «in het Midden-Oosten gedomesticeerd» werden. Volgens een theorie gebeurde dit in samenhang met de vroege vestiging van de mens in het Midden-Oosten, waar hij landbouw bedreef. De meeste hedendaagse katten, ongeacht waar ter wereld ze te vinden zijn, stammen af van 5 «stichters» uit deze regio.

De domesticatie van de kat was jarenlang een felbetwist onderwerp, maar dankzij de ontwikkeling van de wetenschap en ons vermogen om het kattengenoom te onderzoeken, weten we nu dat alle huiskatten afstammen van de Felis silvestris lybica.

Dit dateert de relatie tussen mensen en op zijn minst half gedomesticeerde katten van meer dan 10.000 jaar geleden. Behoorlijk opmerkelijk, als je bedenkt dat de huiskat zo weinig bijdraagt aan het overleven van de mens – een factor waar evolutiebiologen en sociologen zich al jaren het hoofd over breken.

Er zijn ook aanwijzingen dat er tegelijkertijd een kattensoort op het Aziatische continent werd gedomesticeerd. Kattenresten in China zouden kunnen wijzen op een gedomesticeerde luipaardsoort, die onafhankelijk van het domesticatieproces in de Vruchtbare Halve Maan ontstond en later in het Oude Egypte werd versneld. Wetenschappers vonden echter geen bewijs voor een verband tussen moderne huiskatten en luipaarden, zodat deze soort niet heeft overleefd.

Hebben katten zichzelf gedomesticeerd?

Hier volgt een amusant weetje dat kattenbezitters waarschijnlijk niet al te veel zal schokken: er zijn aanwijzingen dat katten zich in zekere zin zelf hebben gedomesticeerd.

Op basis van bepaalde vondsten stellen wetenschappers de theorie op dat katten zich 10.000 jaar geleden zelf uitnodigden in menselijke nederzettingen – en profiteerden van de muizen in de graanschuren en de etensresten die ze daar ongetwijfeld in de buurt vonden.

Wat natuurlijk de vraag oproept: hebben katten ons gedomesticeerd? Een amusante, tot nadenken stemmende gedachte. Hoe dan ook, mensen en katten leven al heel, heel lang samen als huisgenoten.

Wetenschappers zijn van mening dat de domesticatie van katten de afgelopen 200 jaar is verschoven – helaas ten nadele van de gezondheid van huiskatten. Tegenwoordig worden de meeste katten binnenshuis gehouden, gecastreerd en agressief geselecteerd op bepaalde eigenschappen. Uit een studie in Denemarken bleek dat « rasechte » katten aanzienlijk vaker ziek zijn. De studie toonde ook aan dat gecastreerde katten eerder gedragsproblemen vertonen. Al met al lijkt het erop dat onze huidige fokpraktijken katten niet langer ten goede komen, maar hun welzijn juist verslechteren.

Kattenverering

Lange tijd geloofden wetenschappers dat de oude Egyptenaren de eersten waren die katten domesticeerden en als huisdier hielden, totdat recentere studies een nog langere geschiedenis aan het licht brachten, die teruggaat tot neolithische boerengemeenschappen in de vruchtbare halvemaan in het Midden-Oosten.

Hoewel de tijdlijn van de domesticatie door de nieuwe informatie is verschoven, weten we dat het oude Egypte ongeveer 3.600 jaar geleden inderdaad een cultuur was die dol was op katten, zoals blijkt uit overgebleven Egyptische muurschilderingen en teksten – en zelfs gemummificeerde katten.

Egypte is echter niet de enige natiestaat met een geschiedenis van kattenverering en kattenbegrafenissen. Ook andere Middellandse Zeeregio's waren hierbij betrokken. In 2001 ontdekten archeologen op het eiland Cyprus het graf van een mens en zijn huiskat, die ongeveer 9.500 jaar geleden samen tijdens een ceremonie werden begraven.

In India is tegenwoordig het geloof in een kattengodheid genaamd Waghoba wijdverspreid. Het gaat om een godheid die geassocieerd wordt met beschermende kracht en verband houdt met tijgers en luipaarden. Er zijn niet veel studies over deze spiritualiteit en dit kader, of over andere die hierop lijken. Cultuurwetenschappers blijven ecologen echter aanmoedigen om deze spirituele filosofieën in overweging te nemen, met de verklaring dat deze mythologische opvattingen de basis zouden kunnen vormen voor een effectieve, duurzame samenwerking en gezamenlijke aanpassing met lokale inheemse gemeenschappen.

Katten vandaag – wild of gedomesticeerd

Sommige katten zijn wild, andere zijn gedomesticeerd. Dat hangt af van de betreffende soort en de geschiedenis van die soort in relatie tot de mens.

Ook al dromen veel mensen ervan om een tijger of luipaard als huisdier te hebben, deze dieren zijn niet gedomesticeerd, en het houden van deze wilde katten in gevangenschap betekent in de meeste gevallen een wreed lot voor deze majestueuze schepsels. De documentaireserie «Tiger King», die in de eerste dagen van de coronapandemie de westerse wereld stormenderhand veroverde, is een uitstekend, fascinerend en soms verontrustend voorbeeld voor een discussie over dit onderwerp.

Daarnaast is er een grote keuze aan huiskatten, mocht u een kat in uw leven willen opnemen. Er zijn ongeveer 42 door dierenartsen erkende kattenrassen. Katteneigenaren genieten van verschillende persoonlijkheidskenmerken – een rustgevend gespin, de karakteristieke «M» op het voorhoofd van een cyperse kat of een voorliefde voor het vangen en doden van ongedierte, om er maar een paar te noemen.

En zoals blijkt, zijn huiskatten een grote business. Het duurste kattenras is de Ashera-kat. Dit ras is een genetische combinatie van wilde kattenrassen en huiskatten. De prijs voor deze kattenvriend kan oplopen tot 125’000 Zwitserse frank. En de uitgaven houden niet op zodra u een nieuwe harige vriend heeft aangeschaft – ook de verzorging van de dieren kost geld. De huisdierenbranche maakte tijdens de pandemie een bijzonder dramatische groei door, doordat welgestelde consumenten de hele dag thuis waren met hun huisdieren. Alleen al in 2020 zal deze branche maar liefst 100 miljard dollar omzetten. Daarin zijn uitgaven zoals voeding en dierenartsbezoeken inbegrepen. Voor particulieren stijgt het gemiddelde bedrag dat aan een kat wordt besteed naarmate de kat ouder wordt.

Er zijn ook veel gevallen van verwilderde katten – dit zijn gedomesticeerde katten die geen eigenaar hebben en contact met mensen vermijden. Ze kunnen alleen of in grote kolonies leven. Verwilderde katten kunnen een grote uitdaging vormen voor de stadsplanning. Hun aantal neemt in sommige delen van de wereld de overhand en kan door ziekteverwekkers ernstige problemen veroorzaken en ook een bedreiging vormen voor de vogelpopulaties in het gebied.

Bescherming voor wilde katten vandaag de dag

We hebben ons vandaag wat verdiept in wilde katten. De focus op huiskatten, die we als familieleden beschouwen, is weliswaar een vermakelijke en fascinerende blik op één bepaalde soort, maar de waarheid is dat wilde katten worden bedreigd door menselijke ontwikkeling en de klimaatcrisis. Huiskatten zorgen er misschien voor dat onze huizen aanvoelen als thuis, maar wilde katten zijn vaak sleutelsoorten binnen een ecosysteem, en zonder hen is een evenwichtige ecologie niet mogelijk. Zonder een functionerende voedselketen of beschikbare voedselbronnen worden onze interacties en overlappingen met wilde dieren gevaarlijk en onhoudbaar. Veel soorten staan op de rand van uitsterven. Voorbeelden zijn de tijger, de Iberische lynx, de Borneokat en de Andeskat.

Naarmate we meer te weten komen over de eigenaardigheden van onze huisdieren, moeten we ons ook inzetten voor het behoud en herstel van leefgebieden voor hun wilde verwanten en de landschappen die zij bewonen. We moeten beschermde ecosystemen en dierenreservaten koesteren in plaats van Tiger King-achtige gruwelvertoningen. De menselijke ontwikkeling versnelt in plaats van te vertragen – ook al schetst onze voorspellingswetenschap een somber beeld van ons lot, we zouden deze weg moeten blijven volgen.

De weg die katten en mensen samen hebben afgelegd, is lang, met veel hoofdstukken, wendingen en omwegen. In onze moderne tijd gaat het verhaal verder. Op weg naar de toekomst moeten we als soort beslissen wat we willen doen, en daarmee het lot bepalen van de wondermooie katten en het uitgestrekte rijk van andere levende wezens, wier levenscycli delicaat balanceren op de rand van ons menselijk vermogen tot verandering en herstel.