Olifantenjacht verandert de genenpoel

De ivoorstroperij in Afrika heeft ertoe geleid dat in sommige regio's olifanten zich hebben ontwikkeld zonder slagtanden.

Het goede nieuws is echter dat de dikhuiden dankzij de verbeterde bescherming tegen jagers hun slagtanden weer terugkrijgen.

Slagtandloosheid als overlevingsvoordeel

«Bij Afrikaanse olifanten komt het ontbreken van slagtanden zeer zelden voor», zegt Brian Arnold, biomedisch datawetenschapper aan de Princeton University. «Maar als je naar bepaalde gebieden kijkt, is het percentage slagtandloosheid veel hoger dan gemiddeld.»

Om erachter te komen waarom dat zo is, reisden Arnold en zijn medeauteur Shane Campbell-Staton, een bioloog aan de University of California, Los Angeles, naar het Gorongosa National Park in Mozambique.

Van 1977 tot 1992 woedde er in Mozambique een burgeroorlog. Beide partijen financierden hun wapens en andere uitrusting via de illegale ivoorhandel en dus via de illegale jacht op olifanten. Hierdoor daalde het aantal olifanten in het Gorongosa National Park van naar schatting meer dan 2.500 dieren in 1972 tot minder dan 250 (in 2000). Aan de hand van foto's schatten Arnold en zijn team dat in die tijd bij ongeveer 18% van de populatie beide slagtanden ontbraken, terwijl 9% slechts één slagtand had.

Vóór de oorlog had vier van de vijf vrouwelijke olifanten slagtanden. Daarna was dat minder dan de helft. Mannetjes zonder slagtanden kwamen daarentegen zowel ervoor als erna vrijwel niet voor. Ook in andere regio's van Afrika is het aantal vrouwelijke olifanten zonder slagtanden de laatste decennia overal aanzienlijk toegenomen waar stropers illegaal ivoor buitmaken en daarvoor olifanten afslachten.

Alleen vrouwtjes getroffen

«Er was duidelijk een overlevingsvoordeel voor olifanten zonder slagtanden», zei Arnold. Slagtanden zijn doorgaans belangrijk voor het overleven van olifanten, omdat ze hen helpen om naar ondergrondse waterbronnen te graven en de schors van bomen te verwijderen. Maar wanneer olifanten vanwege hun slagtanden worden bejaagd, wordt deze nuttige eigenschap een doodvonnis.

Bij het bestuderen van de gegevens viel de onderzoekers een interessant patroon op: alle olifanten zonder slagtanden zijn vrouwelijk. Ze ontdekten dat gemiddeld 50% van de dochters van een moeder zonder slagtanden, net als zij, zonder slagtanden wordt geboren, maar dat alle mannelijke kalveren wél slagtanden hebben.

Volgens Arnold wijst dit patroon erop dat het gen dat de slagtandloosheid veroorzaakt op het X-chromosoom ligt, wat betekent dat het om een X-gebonden dominante eigenschap gaat. Aangezien mannelijke embryo's naast het Y-chromosoom slechts één X-chromosoom van de moeder krijgen, betekent het erven van het X-chromosoom met het gemuteerde gen een doodvonnis. De helft van de mannelijke embryo's sterft dus vóór de geboorte.

Lichtpuntje: slagtanden komen terug

«Er is een lichtpuntje in dit verhaal», zei Arnold. «Sinds 1994 zitten de olifantenpopulaties in Mozambique in de lift. Tegelijkertijd neemt de slagtandloosheid af, wat waarschijnlijk te wijten is aan het feit dat slagtandloze moeders minder vruchtbaar zijn. Dit wijst erop dat de olifanten in het Gorongosa-nationaal park goed op weg zijn om hun vroegere slagtandpracht terug te krijgen.»

Duidelijk is dat zelfs een evolutionair gezien zeer korte periode zoals 15 jaar ivoorjacht een duidelijke en onmiddellijk zichtbare selectiedruk betekent. Bovendien hebben de veranderingen in de genenpool langdurige gevolgen voor de olifantenpopulatie. Nog altijd loopt meer dan een derde van de vrouwtjes rond zonder de karakteristieke en door stropers zo begeerde tanden.