Oliwki uprawiano po raz pierwszy 7000 lat temu

Ponieważ oliwka nie rośnie w Dolinie Jordanu w sposób naturalny, mieszkańcy musieli celowo posadzić te drzewa około 7000 lat temu - twierdzą naukowcy.

Analiza zbioru zwęglonego drewna ze stanowiska archeologicznego Tel Tsaf w izraelskiej Dolinie Jordanu wykazała obecność spalonego drewna z 16 różnych gatunków drzew, w tym drzew oliwnych (Olea europea) i figowych (Ficus carica). Naukowcy przypuszczają, że drzewa oliwne w Dolinie Jordanu nie wyrosły w sposób naturalny, lecz musiały zostać celowo posadzone przez mieszkańców około 7000 lat temu. Byłby to najwcześniejszy przykład udomowienia drzew oliwnych w regionie Morza Śródziemnego i na całym świecie.

Przełomowe badanie zostało przeprowadzone pod kierunkiem dr Dafny Langgut z Wydziału Archeologii i Starożytnych Kultur Bliskiego Wschodu im. Jacoba M. Alkowa oraz Muzeum Historii Naturalnej im. Steinhardta na Uniwersytecie Tel Awiwskim. Pozostałości węgla drzewnego zostały znalezione podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych pod kierunkiem prof. Josefa Garfinkela z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego. Wyniki opublikowano w czasopiśmie Scientific Reports.

Tel Tsaf leży w środkowej Dolinie Jordanu, 32,5 km na południe od Jeziora Galilejskiego, na zachodnim brzegu Jordanu. Chronologia pokazuje, że osadnictwo rozpoczęło się w ostatniej ćwierci VIII tysiąclecia p.n.e. i zakończyło w pierwszej ćwierci VII tysiąclecia p.n.e. Do pozostałości kamiennych osad należą gospodarstwa, domy mieszkalne oraz duże silosy, w których można było przechowywać 20-30 ton zboża. Duża pojemność tych silosów przekraczałaby potrzeby mieszkańców i wskazuje na dobrze rozwinięte rolnictwo oraz złożony system gospodarczy oparty na gromadzeniu nadwyżek i bogactwa.

Do znalezisk siemienia w tym miejscu należą ziarna roślin użytkowych, takich jak jęczmień, pszenica, soczewica i groch. Szczególnym zainteresowaniem badaczy wzbudziła jednak obecność zwęglonych kawałków drewna, znalezionych w różnych miejscach stanowiska. W sumie przeanalizowano 662 zwęglone próbki drewna, z których większość okazała się pochodzić z Quercus ithaburensis (dąb tabor, 39,8 procent) oraz z Tamarix spp. (22,3 procent). Badacze zidentyfikowali gatunki na podstawie mikroskopowego badania cech anatomicznych drewna (np. naczynia i ich ułożenie, wielkość i rozmieszczenie promieni rdzeniowych oraz wzory miękiszu i włókien).

W zbiorach znalazło się również drewno drzew oliwnych (6,4 procent) i drzew figowych (6,5 procent). «Na podstawie badań archeobotanicznych powszechnie przyjmuje się, że obecność drewna i/lub resztek węgla drzewnego z drzew owocowych w danym miejscu świadczy o ich uprawie w okolicy«, piszą autorzy badania.

W Tel Tsaf zebrano również kilka egzemplarzy pestek oliwek, co wskazuje na obecność w okolicy stanowiska gajów oliwnych. Co interesujące, centralna dolina Jordanu znajduje się poza naturalnym obszarem występowania dziko rosnących oliwek, i wydaje się, że tak było już w VII tysiącleciu przed naszą erą. Oliwki musiały więc zostać tam posadzone przez mieszkańców.

Drzewa, nawet gdy zostaną spalone na węgiel drzewny, można zidentyfikować na podstawie ich struktury anatomicznej. Drewno było «plastikiem» starożytnego świata. Wykorzystywano je do budowy, wytwarzania narzędzi i mebli oraz jako źródło energii. Dlatego identyfikacja resztek drzew znalezionych na stanowiskach archeologicznych, takich jak węgiel drzewny z ognisk, jest kluczem do zrozumienia, jakie gatunki drzew rosły wówczas w naturalnym środowisku i kiedy ludzie zaczęli uprawiać drzewa owocowe.

Dr Dafna Langgut

Próbki zwęglonego drzewa figowego dotyczyły w szczególności młodych gałązek, części, która normalnie nie jest wykorzystywana jako materiał budowlany lub opałowy. Gałązki datowano na okres między 6960 a 6860 rokiem przed naszą erą. Badacze podejrzewają, że obecność tych młodych gałązek wynika z faktu, że zostały odcięte z większych drzew w celu zwiększenia produkcji owoców. Byłoby to również dowodem na praktyki ogrodnicze związane z plantacjami fig. Zarówno figi, jak i oliwki mogą być konserwowane i transportowane, a więc byłyby użytecznym towarem handlowym.

Według dr Langgut drzewa oliwne rosną w naturze w Ziemi Izraela, ale nie w Dolinie Jordanu. «To oznacza, że ktoś celowo je tam przywiózł – wiedza i sama roślina zostały przeniesione do miejsca znajdującego się poza jej naturalnym środowiskiem. W archeobotanice uważa się to za niepodważalny dowód domestykacji, co znaczy, że mamy tu do czynienia z najwcześniejszym dowodem na domestykację drzewa oliwnego na całym świecie.«

«Znalazłam również wiele pozostałości młodych gałązek figowych. Drzewo figowe rosło wprawdzie w naturalny sposób w Dolinie Jordanu, ale jego gałązki nie miały żadnej wartości ani jako drewno opałowe, ani jako surowiec do wyrobu narzędzi czy mebli, więc ludzie nie mieli powodu, aby zbierać ich duże ilości i przynosić do wioski. Te gałązki figowe pochodzą wyraźnie z przycinania, metody stosowanej do dziś w celu zwiększenia wydajności drzew owocowych.»

Dowody na uprawę drzew owocowych, a także duże silosy i budowle w Tel Tsaf wskazują, że mieszkańcy byli zamożni i dysponowali znacznymi środkami materialnymi. Obecność innych egzotycznych przedmiotów, takich jak obsydian, koraliki z rzadkich minerałów, skomplikowana ceramika oraz miedziane szydło, potwierdza interpretację, że społeczność ta była bogata i najprawdopodobnie prowadziła handel.

«Możliwości przechowywania [w Tel Tsaf] były nawet 20 razy większe niż zapotrzebowanie kaloryczne jednej rodziny, były to więc jednoznacznie magazyny wielkiego bogactwa«, powiedział profesor Yosef Garfinkel, który kierował wykopaliskami archeologicznymi. «Bogactwo wioski przejawiało się w wytwarzaniu kunsztownej ceramiki, malowanej z niezwykłą precyzją. Ponadto znaleźliśmy przedmioty przywiezione z daleka: ceramikę kultury Ubaid z Mezopotamii, obsydian z Anatolii, miedziane szydło z Kaukazu i wiele innych.«

Dr Langgut i profesor Garfinkel nie byli zaskoczeni, gdy odkryli, że mieszkańcy Tel Tsaf byli pierwszymi na świecie, którzy celowo zakładali gaje oliwne i figowe, ponieważ uprawa drzew owocowych jest oznaką luksusu, a to stanowisko było znane jako wyjątkowo zamożne.

«Udomowienie drzew owocowych to proces, który trwa wiele lat, dlatego bardziej pasuje do społeczeństwa dobrobytu niż do społeczeństwa walczącego o przetrwanie«, mówi dr Langgut. «Drzewa zaczynają owocować dopiero 3-4 lata po posadzeniu. Ponieważ gaje owocowe wymagają znacznej początkowej inwestycji, a następnie trwają przez długi czas, mają ogromne znaczenie gospodarcze i społeczne w kontekście posiadania ziemi i przekazywania jej przyszłym pokoleniom – procesy, które wskazują na początki złożonego społeczeństwa.«

Co więcej, całkiem możliwe, że mieszkańcy Tel Tsaf handlowali produktami z drzew owocowych, takimi jak oliwki, oliwa z oliwek i suszone figi, które mają długą trwałość. Takie produkty mogły umożliwić handel dalekosiężny, prowadzący do gromadzenia bogactwa materialnego, a być może nawet do opodatkowania – pierwsze kroki na drodze do społeczeństwa o hierarchii społeczno-ekonomicznej, wspieranej przez system administracyjny.

Do Włoch drzewo oliwne dotarło około 3’400 lat temu, na Półwysep Iberyjski około 2’500 lat temu.