Derkacz: od codziennego ptaka do gatunku zagrożonego

Derkacz jako ptak lęgowy jest w Szwajcarii wysoce zagrożony wyginięciem.

I jest tylko jednym z licznych ptaków łąkowych, które są dziś u nas silnie zagrożone. Tylko dzięki projektowi ochrony gatunków prowadzonemu przez BirdLife Schweiz przetrwał on w naszym kraju jako ptak lęgowy. Osoby, które usłyszą wołanie derkacza, proszone są o natychmiastowe zgłoszenie tego do BirdLife.

Derkacz wraca z południowej Afryki dopiero w maju i wtedy szuka odpowiedniego terenu lęgowego z dużymi, bogatymi w gatunki łąkami i najlepiej wilgotnymi miejscami. Aby mógł skutecznie wyprowadzić lęgi na łące, nie może być ona koszona przed 15 sierpnia – w przeciwnym razie gniazda zostają zniszczone, a młode ptaki zabite. Jednak w intensywnym rolnictwie tak późne terminy koszenia są rzadkością.

100 lat temu derkacz był tak liczny, że niektórzy ludzie odbierali jego nocne odgłosy jako uciążliwe. Jeszcze w połowie XX wieku regularnie gniazdował na szwajcarskim płaskowyżu, jednak od tego czasu, w wyniku coraz wcześniejszych terminów koszenia i intensywniejszego użytkowania rolniczego, został wyparty z nizin. Dziś uchodzi w Szwajcarii za typowego „ptaka górskiego”: od lat 90. XX wieku ponad 75% wszystkich stwierdzeń pochodzi z terenów powyżej 1000 m n.p.m. W Szwajcarii derkacze są dziś stwierdzane głównie w Prealpach Waadtu, wzdłuż łuku Jury oraz w pojedynczych obszarach chronionych. Kluczową rolę odgrywa tu Gryzonii: to tutaj znajduje się dziś najważniejszy obszar lęgowy w Szwajcarii – z około 50% wszystkich potencjalnych lęgów rocznie.

Poszukiwanie wołających ptaków

Między czerwcem a lipcem pracownicy BirdLife Schweiz noc w noc wyruszają na poszukiwanie wołających samców. Jeśli derkacz zostanie usłyszany trzy noce z rzędu w tym samym miejscu, wskazuje to na aktywny lęg. W takich przypadkach, w ścisłym porozumieniu z gospodarującymi, dąży się do przesunięcia terminu koszenia. Koszenie odbywa się wówczas najwcześniej od 15 sierpnia i jest nadzorowane przez fachowców ze straży łowieckiej lub z BirdLife Schweiz. Pracownicy terenowi idą wtedy bezpośrednio przed kosiarką, aby na czas rozpoznać i ochronić młode ptaki. Dodatkowo pozostawia się niekoszony pas ochronny, który daje schronienie i osłonę jeszcze nielotnym młodym ptakom. Za opóźnione koszenie gospodarujący otrzymują uregulowane kantonalnie odszkodowanie za utratę plonu.

Bez projektu ochrony gatunków derkacz w Szwajcarii ledwo mógłby jeszcze skutecznie się lęgnąć – gniazda z wysiadującymi samicami lub później młode ptaki byłyby po prostu skoszone, mówi Lucas Lombardo, kierownik projektu ochrony gatunków dotyczącego derkacza w BirdLife Schweiz.

Sukcesy widoczne, sytuacja pozostaje jednak niepewna

W 2024 roku w Gryzonii potwierdzono pięć udanych lęgów – przypadków, w których podczas nadzorowanego koszenia zaobserwowano lotne młode ptaki. To bezpośrednie sukcesy ukierunkowanej pracy ochronnej. Presja pozostaje jednak wysoka: siedlisko jest nadal zagrożone przez intensyfikację użytkowania i zmiany klimatu. Pojedyncze, rozdrobnione powierzchnie łąk nie wystarczają; gatunek potrzebuje rozległych, wzajemnie połączonych siedlisk o odpowiedniej strukturze: samce mogą mieć promień wołania sięgający nawet 250 m wokół gniazda. 

Król łąk jest głośnym wskaźnikiem

Niesparowane derkacze wołają zazwyczaj między godziną 22:00 a 5:00 – często godzinami, bez przerwy. Ich wołanie przypomina rytmiczny zgrzyt drewnianej kołatki. Szczególnie chętnie wołają w ciepłe, bezwietrzne noce. Sparowane samce natomiast w większości wołają już tylko w ciągu dnia – to strategia pozwalająca uniknąć drapieżników, jednocześnie oznaczając swoje terytoria.

Ptak ten uchodzi za wskaźnik przyjaznego naturze rolnictwa oraz funkcjonujących krajobrazów kulturowych. Obecność derkacza pokazuje, że ekstensywnie użytkowane, bogate w strukturę łąki o wysokiej różnorodności gatunkowej wciąż istnieją – ale stają się coraz rzadsze. I nie tylko derkacz stał się w Szwajcarii unikatowy: jest on przykładem licznych gatunków, których populacje mocno ucierpiały lub które jako ptaki lęgowe już wyginęły, na przykład kulika wielkiego, kszyka, skowronka polnego, pokląskwy i wielu innych.

Konieczne są rozległe działania na rzecz poprawy siedlisk

Przykładowe sukcesy w Gryzonii pokazują: ochrona gatunków działa – ale tylko wtedy, gdy władze, gospodarujący i organizacje ochrony przyrody ciągną w jednym kierunku. BirdLife Schweiz dziękuje wszystkim gospodarującym, którzy zachowują ostrożność i chronią siedliska. Jednak długoterminowa ochrona wymaga więcej niż pojedynczych działań. Aby derkacz mógł nadal wołać w Szwajcarii również w przyszłości, potrzebne są rozległe i specjalnie ukierunkowane na derkacza działania na rzecz poprawy siedlisk, łączność ekologiczna oraz wsparcie polityczne dla tych działań.

Głos derkacza:

RADAR MYŚLIWYCH HOBBYSTÓW

Tropisz ukryte przypadki znęcania się nad zwierzętami, kłusownictwa i/lub przestępczości? Zgłoś nam podejrzane przypadki! Pomóż w wielkim radarze myśliwych hobbystów.

> do formularza