Wereld Olifantendag: bijenhekken in plaats van kogels

Verlies van leefgebied, concurrentie om natuurlijke hulpbronnen, conflicten tussen mens en dier, de klimaatcrisis, stroperij en trofeejacht bedreigen het voortbestaan van olifanten wereldwijd.

Alle drie de bestaande olifantensoorten – de Aziatische olifant, de Afrikaanse savanneolifant en de Afrikaanse bosolifant – worden met uitsterven bedreigd: naar schatting leven er in het wild nog maar 50.000 Aziatische en 415.000 Afrikaanse olifanten.

Deze cijfers weerspiegelen een dramatische afname van de populatie: de populatie Aziatische olifanten is sinds 1945 met minstens 50% afgenomen, die van de Afrikaanse bosolifanten met minstens 90% en die van de Afrikaanse savanneolifanten met 70%.

De eenvoudigste manier om de soorten te onderscheiden, is aan hun oren. Afrikaanse olifanten hebben grotere oren, die toepasselijk de vorm hebben van het Afrikaanse continent. Afrikaanse olifanten hebben bovendien twee vingerachtige grijpuitsteeksels aan het uiteinde van hun slurf waarmee ze dingen kunnen vastpakken, terwijl Aziatische olifanten er maar één hebben.

De Afrikaanse savanneolifant is de grootste van de drie soorten en het grootste landdier ter wereld. Volwassen mannetjes wegen ongeveer 5.000 tot 6.000 kilogram.

De slurf van een olifant bestaat uit ongeveer 150.000 spieren, wat hem volgens Sean Hensman, olifantenspecialist in het beschermde gebied “Adventures with Elephants” in Zuid-Afrika, tot een “ongelooflijk werktuig” maakt. Omdat hun slurven geen botten hebben, kunnen olifanten ze in allerlei richtingen buigen of verdraaien en zelfs korter of langer maken. Ze gebruiken hem om water op te zuigen en in hun mond te blazen, om voedsel op te nemen, of voor bijna alles wat ze verder moeten doen.

Een van de meest populaire aannames is dat olifanten een ongelooflijk geheugen hebben. Dat klopt, zegt Hensman. Ze hebben een enorme temporale kwab – het deel van het brein dat het geheugen aanstuurt. Olifanten hebben een goed geheugen nodig voor de locaties van talrijke voedsel- en waterbronnen om te overleven in enkele van de meest onherbergzame klimaten.

Wereld Olifantendag, die op 12 augustus wordt gevierd, is een gelegenheid om de vooruitgang te evalueren van de positieve inspanningen om olifanten te beschermen. Humane World for Animals (voorheen Humane Society International) zet zich al lang in voor innovatieve immunocontraceptie- en coëxistentiecampagnes die helpen om voor dit iconische dier iets te betekenen.

Dr. Audrey Delsink, senior directeur wilde dieren bij Humane World for Animals South Africa, die haar leven aan deze initiatieven heeft gewijd, ziet dit als een gelegenheid om olifanten te vieren, maar ook om de aannames in vraag te stellen die aan hun beheer ten grondslag liggen:

Wij zien het als een oproep om verder te gaan dan traditionele, dodelijke eenheidsmodellen, verouderde paradigma's van dominantie en nut, en natuurbeschermingsconcepten die het welzijn van de dieren en de principes van rechtvaardigheid en coëxistentie negeren. Wetenschappelijk onderbouwde, humane interventies bij olifantenpopulaties stellen ons in staat om met zorg te handelen en het leven van de gemeenschap en de olifanten te veranderen.

Immunocontraceptie, een voor dieren ontwikkelde vorm van vruchtbaarheidsbeheersing, is een bewezen, humaan alternatief voor Jacht op olifanten, die veel wetenschappers, waaronder ook Delsink, beschouwen als een misplaatste poging om wilde populaties te beheersen. Zij en haar collega's zijn ervan overtuigd dat immunocontraceptie een betere manier biedt om de olifantenpopulatie te verminderen en dat er andere zeer effectieve instrumenten zijn om de gevolgen en conflicten tussen mens en olifant op lange termijn te verzachten. Het nut hiervan tonen zij aan in een lopend vaccinatieprogramma in tientallen reservaten in Zuid-Afrika.

Terwijl de olifantenpopulaties over het geheel genomen krimpen, worden ze door verlies van leefgebied en landgebruiksbeleid vaak beperkt tot afgebakende gebieden door fysieke barrières zoals hekken of onbeschermde zones. Dit leidt tot concurrentie om hulpbronnen en conflicten met mensen. Aangezien de mogelijkheden voor herplaatsing beperkt zijn, biedt immunocontraceptie een humane manier om deze problemen aan te pakken. Het vaccin wordt op afstand toegediend, zonder de dieren te immobiliseren, en voorkomt bevruchting.

Dankzij een baanbrekend immunocontraceptieprogramma van Humane World for Animals, partners van het Onderstepoort Veterinary Population Management Laboratory, ingezette specialisten en partnerreservaten konden meer dan 1.700 wilde olifantenkoeien in 50 reservaten in heel Zuid-Afrika veilig worden gevaccineerd, om overbevolking te voorkomen en conflicten met mensen op lange termijn te verminderen. Tot nu toe is 70% van de olifantenkoeien buiten het Krugerpark – waar deze anticonceptiemethode niet wordt toegepast – behandeld. Een enkel vrouwtje kan in haar leven 8 tot 10 kalveren ter wereld brengen, dus het exponentiële effect van het immunocontraceptieprogramma is overduidelijk.

Hoewel de internationale handel in ivoor volgens CITES, het Verdrag inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten, verboden is, draagt de illegale handel in olifantenslagtanden nog steeds bij aan het doden en decimeren van olifanten. Naast de verwoestende gevolgen van stroperij heeft ook de trofeejacht rampzalige gevolgen. Daarbij worden vergunningen aangeschaft om olifanten te doden, om lichaamsdelen als wrede souvenirs mee naar huis te nemen – een activiteit die mogelijk wordt gemaakt door een maas in het ivoorhandelsverbod. Zuid-Afrika is de belangrijkste exporteur van CITES-gelisteerde jachttrofeeën van zoogdieren in Afrika – waaronder ook olifanten – en een van de grootste ter wereld. Tussen 2019 en 2023 werden meer dan 23’000 individuele dieren als trofee geëxporteerd.  

De VS en de  Europese Unie zijn wereldwijd de grootste importeurs van jachttrofeeën. 

De Trofeejacht heeft bijzonder negatieve gevolgen voor het ecosysteem van Greater Amboseli-Kilimanjaro West in Oost-Afrika en bedreigt daar het voortbestaan van de super-tusker-olifanten. Super-tuskers zijn doorgaans oudere mannetjes met minstens één slagtand die meer dan 45 kilogram weegt. Zij spelen een cruciale rol in het evenwicht van hun ecosystemen en in het sociale gedrag van de bullen. Helaas telt het hele Afrikaanse continent minder dan 50 van deze iconische bullen.

Trophäenjagd bedroht Elefanten mit Superstosszähnen

Voor olifantenactivisten over de hele wereld is Wereldolifantendag geen reden voor wanhoop of berusting. Het is juist een oproep tot nieuwe inzet en nieuwe inspanningen om een wereldwijd publiek voor te lichten over olifanten, het bewustzijn voor hun behoeften te vergroten en hun benarde situatie op praktische wijze aan te pakken – met innovatieve en effectieve programma's die wetenschappelijk onderbouwd zijn en met zorgvuldige aandacht voor de belangen van zowel mens als olifant worden uitgevoerd.