14 strafaangiften, meer dan 100 dode dieren: Ticinese rechtbank weigert procespartijstatus

Volgens haar eigen documentatie heeft IG Wild beim Wild sinds oktober 2025 in Ticino 14 strafaangiften ingediend. Ze betreffen zaken met in totaal meer dan 100 gedode niet-menselijke dieren, die volgens haar stierven omdat hun houders hen niet beschermden. De Corte dei reclami penali in Lugano heeft nu op 6 november 2026 de klacht van IG Wild beim Wild en haar oprichter afgewezen. De rechtbank ontkent bij beiden een rechtstreekse schending van eigen rechten. Daarom krijgen zij geen status van benadeelde partij en geen daarop gebaseerde inzage in het dossier. Over de aangegeven schendingen van de dierenwelzijnswetgeving zelf heeft de rechtbank niet beslist. De proceskosten van 700 frank heeft zij aan de oprichter van IG Wild beim Wild opgelegd.

Waar het om ging

Uitgangspunt is de eerste strafaangifte van IG Wild beim Wild in Ticino. In de nacht van 16 op 17 oktober 2025 werden in Bironico elf damherten gedood, vermoedelijk door een wolf. Op 22 oktober 2025 deed IG Wild beim Wild aangifte tegen de houder wegens onvoldoende bescherming van de damherten, en ook tegen de kantonale veterinaire dienst wegens de verleende vergunning. Het openbaar ministerie registreerde de aangifte als procedure wegens dierenmishandeling en overtreding van de Dierenwelzijnswet (art. 26 en 28 TSchG).

Tot juni 2026 volgden nog zes aangiftes over onbeschermde schapen en geiten. Op 3 juni 2026 vroegen de IG Wild beim Wild en haar oprichter als particuliere partij inzage in de dossiers van alle procedures die voortkomen uit hun aangiftes. Het openbaar ministerie wees dit op 11 juni af: de IG Wild beim Wild zou niet rechtstreeks gedupeerd zijn en daarom geen partij. De aangifte volgt haar voorgeschreven loop, het politieonderzoek loopt nog. Daartegen dienden de IG Wild beim Wild en haar oprichter op 18 juni beroep in.

De achtergrond is de statistiek van het kanton zelf. Van januari tot oktober 2026 schrijft hij 131 gedode landbouwhuisdieren toe aan de wolf. Zes daarvan waren adequaat beschermd. Bij 48 dieren stelt het kanton uitdrukkelijk vast dat de bescherming onvoldoende was. De cijfers hebben we in het artikel «Wolfsaanvallen in Ticino: slechts 6 van 131 dieren waren beschermd».

Wat de rechtbank heeft beslist

Het besluit ging uitsluitend over de vraag of de IG Wild beim Wild en haar oprichter recht hebben op de status van procespartij en op dossierinzage. Of de damherten voldoende beschermd waren en of het openbaar ministerie voldoende onderzoek doet, heeft de rechtbank niet beoordeeld. Zij baseert zich op het Wetboek van Strafvordering en de rechtspraak van het Bundesgericht. De belangrijkste punten van het tien pagina's tellende besluit:

• Alleen wie door het strafbare feit rechtstreeks en persoonlijk in zijn eigen rechten wordt geschaad, is gedupeerd (art. 115 StPO). De klagers zijn niet de eigenaar van de gedode damherten en zijn ook anderszins niet persoonlijk getroffen.
• De strafbepalingen van de Tierschutzgesetz beschermen volgens de rechtbank geen persoonlijke rechten, maar de waardigheid en het welzijn van de dieren. Drager van deze rechtsbelangen zijn de klagers kennelijk niet.
• De IG Wild beim Wild en haar oprichter zijn slechts aangevers. Als zodanig hebben zij volgens art. 301 StPO alleen het recht te vernemen of een procedure is gestart en hoe die wordt afgehandeld. Verdere procesrechten komen hun niet toe.
• De strafvordering wordt door het openbaar ministerie uitgeoefend.
• Volgens art. 104 lid 2 StPO kunnen de Bund en de kantons aan andere instanties partijrechten toekennen ter behartiging van openbare belangen. Het begrip instantie moet eng worden uitgelegd. De IG Wild beim Wild voldoet niet aan de voorwaarden en heeft zich ook niet op deze bepaling beroepen.
• De procestaal is Italiaans. Het verzoek om correspondentie in het Duits werd niet ingewilligd.

Eén weg laat de rechtbank open: de IG Wild beim Wild en haar oprichter zouden als derde inzage in het dossier kunnen vragen, als zij een wetenschappelijk of een ander beschermwaardig belang aanvoeren en er geen zwaarder wegende belangen tegenover staan (art. 101 lid 3 StPO). Een dergelijke inzage is daarmee niet toegekend. De uitspraak van de rechtbank betreft formeel de procedure Bironico. Volgens het standpunt van het openbaar ministerie van 30 juni 2026 geldt de bestreden beschikking voor alle procedures waarin de IG Wild beim Wild aangever is. Tegen de uitspraak kan binnen 30 dagen na bezorging beroep worden ingesteld bij het Bundesgericht.

Waar de rechtbank niet op ingaat

Twee punten uit de procedure behandelt de uitspraak niet uitdrukkelijk.

Ten eerste het verhoor. Volgens de IG Wild beim Wild werd haar oprichter telefonisch naar de politiepost Biasca ontboden en daar ondervraagd over drie aangegeven zaken, waaronder Bironico. In een aanvullend schrijven van 26 juni 2026 voerde de IG Wild beim Wild aan dat deze handelwijze in strijd is met de latere weigering van de status van procespartij, en verzocht zij om bijvoeging van het verhoorproces-verbaal. De uitspraak gaat op dit argument niet uitdrukkelijk in. Zij stelt slechts vast dat de rechtbank kennis heeft genomen van de overige stukken.

Ten tweede de stand van het onderzoek. In haar standpunt van 30 juni 2026 schreef het openbaar ministerie dat een verzoek om inzage als derde pas kan worden beoordeeld zodra het rapport van de gerechtelijke politie beschikbaar is. Op dit moment zijn nog geen verdachten of andere partijen geïdentificeerd («non essendo al momento ancora identificati imputati e/o altre parti»), een dergelijk verzoek is dus voorbarig. Dat was ruim acht maanden na de eerste aangifte. De uitspraak geeft deze verklaring niet weer. Zij vermeldt alleen de verklaring van het openbaar ministerie van 11 juni dat het politieonderzoek nog loopt. Een resultaat is de IG Wild beim Wild tot op heden in geen van de aangegeven zaken bekend.

Wie nu aan zet is

De rechtbank heeft vastgesteld wie niet mag meepraten. Wie moet handelen, staat in de wet. De verplichtingen zijn duidelijk verdeeld:

• De houders. Wie dieren houdt of verzorgt, is verantwoordelijk voor hun welzijn (art. 6 TSchG). Dat geldt ook op de weide en op de alp.
• Het kantonale veterinaire bureau. De uitvoering van de Dierenwelzijnswet is een taak van de kantons (art. 32 TSchG). Als de bevoegde autoriteit vaststelt dat dieren worden verwaarloosd of onder volstrekt ongeschikte omstandigheden worden gehouden, moet zij onmiddellijk ingrijpen. Constateert zij strafbare overtredingen, dan moet zij in beginsel zelf aangifte doen. Alleen in lichte gevallen mag zij hiervan afzien (art. 24 TSchG).
• Het openbaar ministerie. Dierenmishandeling wordt ambtshalve vervolgd. De strafvervolgingsautoriteiten zijn verplicht een procedure in te leiden en uit te voeren zodra hun strafbare feiten bekend worden (art. 7 StPO).
• De Staatsraad en het bevoegde departement. Zij houden toezicht op de dienst Veterinaire Zaken. Het openbaar ministerie wijst daar in zijn standpunt zelf op: een eventuele controle van de werkzaamheden van de dienst Veterinaire Zaken is een zaak van het bevoegde departement.
• De Bondsstaat. Het hoogste toezicht op de uitvoering van de Dierenwelzijnswet door de kantons berust bij het Federale Departement van Binnenlandse Zaken (art. 40 TSchG).
• De Grote Raad. Hij kan de uitvoering politiek afdwingen. En hij zou een kantonale autoriteit partijrechten kunnen toekennen in strafprocedures rond dierenwelzijn, zoals het federale recht toestaat.

In de zaak Bironico komt daar nog bij dat de autoriteit die het dierenwelzijn moet handhaven zelf is aangeklaagd. Hoe de dienst Veterinaire Zaken omgaat met onbeschermde kuddes, hebben we beschreven in het artikel “Veterinaire dienst van Ticino kijkt weg, dieren sterven”.

Welke stappen IG Wild beim Wild voorbereidt

IG Wild beim Wild laat het niet bij de uitspraak zitten. De organisatie bereidt verzoeken voor aan de instanties die de wet in de verantwoordelijkheid neemt:

• Verzoek aan het openbaar ministerie. IG Wild beim Wild en haar oprichter verzoeken om inzage in het dossier als derden, om het proces-verbaal van het verhoor in Biasca en om informatie over de stand van elke procedure. Deze weg is door de rechtbank zelf genoemd.
• Melding aan de kantonale dienst Veterinaire Zaken. IG Wild beim Wild meldt de uitvoerende autoriteit de gevallen die het kanton zelf als onvoldoende beschermd heeft vastgelegd, en wil weten welk onderzoek en welke maatregelen daarop volgden. Een kopie gaat naar het bevoegde departement.
• Toezichtsklacht over de uitvoering. Deze is gericht aan het Federale Departement van Binnenlandse Zaken, dat het hoogste toezicht heeft op de uitvoering van de Dierenwelzijnswet. De basis is de statistiek van het kanton zelf.
• Aangifte bij het toezicht op de rechterlijke macht. IG Wild beim Wild onderzoekt of een klacht kan worden ingediend bij de Consiglio della magistratura, die toezicht houdt op de Ticinese magistraten. Onderwerp zou de duur van de procedures zijn.
• Meer aangiftes. Elk nieuw gedocumenteerd geval wordt aangegeven.

Of IG Wild beim Wild de beslissing bovendien voorlegt aan het Bundesgericht, is nog onzeker. Over de reacties van de autoriteiten brengen wij verslag uit.

Een lacune met een voorgeschiedenis

De beslissing uit Lugano past het geldende recht toe. Bij overtredingen van de dierenwelzijnswet is de houder van het dier vaak zelf de verdachte. Wie een overtreding aangeeft zonder daardoor rechtstreeks in eigen rechten te zijn geschaad, krijgt op grond van de aangifte alleen geen status van particuliere partij en kan een stopzetting van de vervolging niet met rechtsmiddelen aanvechten. Partijrechten ten behoeve van de betrokken dieren bestaan alleen waar een kanton ze aan een autoriteit heeft toegekend.

Deze lacune is al lang bekend. Het kanton Zürich kende van begin jaren negentig tot eind 2010 een dierenadvocaat met partijrechten in het strafproces; daarna nam de veterinaire dienst deze taak over. Een federaal volksinitiatief dat zulke dierenwelzijnsadvocaten in alle kantons eiste, werd op 7 maart 2010 met 70,5 procent tegenstemmen en in alle kantons verworpen. Het kanton Bern had aan de koepelorganisatie van Berner dierenwelzijnsorganisaties partijrechten toegekend. Het Bundesgericht verklaarde dit op 14 juni 2018 in strijd met het federale recht, omdat de koepelorganisatie geen autoriteit is in de zin van art. 104 lid 2 StPO (BGE 144 IV 240). Op dit arrest steunt ook de Ticinese rechtbank.

Commentaar: Wie aangifte doet, betaalt

Zes van de 131. Zoveel gedode landbouwdieren waren dit jaar in Ticino volgens de cijfers van het kanton adequaat beschermd. Bij 48 stelt het kanton zelf vast dat de bescherming onvoldoende was. Deze vaststellingen vragen om een antwoord: welke beschermingsmaatregelen waren redelijkerwijs haalbaar? Zijn er plichten van houders geschonden? En welke gevolgen hebben de bevoegde autoriteiten hieraan verbonden? IG Wild beim Wild is geen enkel resultaat van dergelijke onderzoeken bekend.

De IG Wild beim Wild heeft gedaan wat burgers in deze situatie rest. Zij heeft gedocumenteerd en aangifte gedaan, 14 keer in ruim een jaar. Toen zij en haar oprichter de geweigerde partijstatus en het geweigerde dossierinzage gerechtelijk lieten toetsen, werd hun beroep afgewezen. De kosten van 700 frank moet de oprichter persoonlijk dragen. Voor de beroepsprocedure was hij partij genoeg om de kosten te dragen. In de strafprocedure zelf is hij dat niet. Wie de misstand meldt en navraag doet, betaalt. Of de aangiftes gevolgen hadden voor degenen die verantwoordelijk zijn voor de bescherming van de dieren, is niet bekend.

Het gerecht treft daarvan geen blaam, het past de wet toe. Maar de uitspraak verschuift de vraag naar waar ze thuishoort. Als aangevers geen partij mogen zijn, dan moeten degenen leveren die ambtshalve bevoegd zijn. Het veterinaire bureau moet ingrijpen wanneer schapen en geiten jaar na jaar op dezelfde plek onbeschermd sterven. Het openbaar ministerie moet onderzoeken en beslissen. Het departement en de federale overheid moeten kijken wanneer de handhaving uitblijft. Heeft het openbaar ministerie de aangiftes althans doorgestuurd naar het departement of naar het veterinaire bureau? Ook dat is niet bekend.

Zolang niemand handelt, betalen anderen: de niet-menselijke dieren die onbeschermd sterven, en de wolven die daarvoor worden doodgeschoten. In de Ticinese Grote Raad eist intussen een motie dat afschot al na de eerste aanval mogelijk wordt. Meer bijdragen zijn te vinden in de rubriek dierenrechten.