Speciale jacht in Graubünden

Elk jaar in november en december kondigt het kanton Graubünden de speciale jacht aan. Officieel is het een maatregel voor bosverjonging en populatieregulering. Wat bij nadere beschouwing zichtbaar wordt, is een correctiemodus die tot een geïnstitutionaliseerde routine is verworden: de hoogjacht in september haalt de afschotdoelstellingen niet, de speciale jacht compenseert dat, en deze cyclus herhaalt zich sinds de invoering van de kantonnale jachtwet in 1989. Wat als uitzonderingsinstrument was bedoeld, is een structureel signaal dat de jachtplanning zelf in twijfel trekt.

Graubünden is een kanton met vergunningsjacht. Jaarlijks worden er enkele duizenden vergunningen verstrekt, die de houders van de recreatieve jacht toegang geven tot het hele kantonsgebied – zonder permanent toegewezen leefgebied, zonder institutioneel verankerde verantwoordelijkheid voor de oppervlakten, zonder langdurige zorgplicht voor wilde dieren of biotopen. De speciale jacht is het zichtbare symptoom van een systeem dat zijn eigen planningslogica niet kan naleven – en waarvan het mechanisme juist daarom al jaren jachtpolitiek omstreden is.

Dit dossier stelt de speciale jacht in Graubünden systematisch ter discussie. Centraal staan niet morele oordelen, maar verifieerbare feiten: cijfers, afschotdoelen, uitvoeringsrealiteit, biologische werking en politiek verzet. Aanvullend bieden onze kantonale analyses een diepgaande duiding: Psychologie van de jacht in het kanton Graubünden, Bern, Wallis en Genève enz.

Wat je hier te wachten staat

Hoogjacht en speciale jacht: het systeem van het bijschaven. Waarom Graubünden al decennialang afhankelijk is van de speciale jacht, wat de hoogjacht in september zou moeten leveren en regelmatig niet levert, en wat dat structureel zegt over het Bündner vergunningsjachtsysteem.
Wat op de speciale jacht toegestaan is – en wat dat betekent. Welke afschoten op de speciale jacht zijn toegestaan die op de hoogjacht verboden zouden zijn, waarom drachtige hindes, reegeiten en hun jongen legaal geschoten worden, en wat dat betekent op het gebied van dierenwelzijnsrecht en jachtethiek.
Afschotcijfers 2025: wat het afschotplan werkelijk laat zien. Concrete cijfers uit het Bündner afschotplan 2025, vergelijking met voorgaande jaren, ontwikkeling van de hertenpopulatie en wat de cijfers zeggen over het beweerde reguleringssucces.
Het volksinitiatief 2019 en zijn opvolging. Hoe een initiatief met meer dan 10’000 handtekeningen de speciale jacht wilde afschaffen, waarom de Grote Raad het met 96 tegen 1 verwierp, welke informatie het parlement werd onthouden en waarom het politieke verzet van de Wildtierschutz Schweiz doorgaat.
Het Zwitsers Nationaal Park: wilde dieren zonder jacht in het kanton zelf. Wat het jachtvrije Nationaal Park al meer dan honderd jaar laat zien, waarom stabiele hoefdierpopulaties zonder recreatieve jacht geen uitzondering zijn, en wat ex-directeur van het Nationaal Park Heinrich Haller daarover zegt.
Wolf, kuddebescherming en institutioneel falen. Wat de Calanda-roedel empirisch aantoont over wolvenregulering, waarom wolvenafschot in Graubünden wetenschappelijk niet houdbaar onderbouwd is, en wat de zaak Val Fex zegt over de uitvoering door de kantonnale jachtadministratie.
Wat er zou moeten veranderen. Concrete eisen: afschaffing van de speciale jacht, herinrichting van de hoogjacht, structuren voor wildhoeders, consequente kuddebescherming, transparante totale kostenberekening en een federaal wettelijk kader.
Argumentatie: Antwoorden op de meest voorkomende rechtvaardigingen van de speciale jacht in Graubünden.
Quicklinks: Alle relevante bijdragen, studies en dossiers in één oogopslag.

Hoogjacht en speciale jacht: het systeem van bijsturing

De hoogjacht in Graubünden duurt 21 dagen in september. Het is het centrale jachtevenement van het kanton – en tegelijk het meest ingrijpende in zijn structurele zwakte: jaarlijks worden er ongeveer 1’000 boetes en aangiften tegen recreatieve jagers en hobbyjaagsters uitgevaardigd, meer dan in enig ander kanton van Zwitserland. Toch is de hoogjacht officieel het instrument waarmee het kanton zijn afschotdoelstellingen moet behalen.

Al tientallen jaren lukt dat niet. In het referentiejaar voor het initiatief 2019 voorzag het afschotplan in het schieten van 5’430 herten in september. In werkelijkheid werden er 3’404 dieren geschoten – ongeveer 2’000 minder dan gepland. Dat verschil moest tijdens de speciale jacht in november en december worden ingehaald. Dat patroon herhaalt zich sindsdien jaarlijks: tijdens de hoogjacht 2025 werden 3’432 edelherten en 2’502 reeën geschoten, een resultaat licht boven het 20-jarig gemiddelde, en toch schrijft het kanton voor november en december opnieuw een speciale jacht uit.

De jachtstructuur bevoordeelt daarbij mannelijke trofeedragers, terwijl vrouwtjes en jonge dieren tijdens de hoogjacht vaak worden ontzien. Daardoor ontstaat een selectiefout, die tijdens de speciale jacht door het gericht afschieten van vrouwtjes en jonge dieren ontstaat. Wat als «speciale» jacht wordt aangeduid, is al lang een geïnstitutionaliseerde routine geworden: een bijsturing die de regel is geworden en een structureel signaal vormt dat de jachtplanning zelf in twijfel trekt.

Meer hierover: Psychologie van de jacht in het kanton Graubünden en Speciale jachten 2025: meer afschot – in plaats van naar de wolf te luisteren

Wat tijdens de speciale jacht is toegestaan – en wat dat betekent

De speciale jacht in Graubünden staat praktijken toe die bij de reguliere hoogjacht verboden zouden zijn: het afschieten van drachtige en zogende hertenkoeien evenals reegeiten met hun jongen, hele familieverbanden en sociale groepen. Met het afschieten van drachtige hertenkoeien sterven foetussen in de baarmoeder. De initiatiefnemers van het volksinitiatief 2019 noemden deze taferelen «moreel, ethisch en jachttechnisch verwerpelijk» en zij zijn naar eigen zeggen zelf recreatieve jagers en dierenvrienden.

Deze praktijk heeft ook biologische gevolgen. Wilde dieren waarvan de sociale structuren door het gericht wegnemen van leidende dieren en zogende vrouwtjes worden opengebroken, verliezen oriëntatie, territoriumordening en communicatiestructuur. Recreatieve Jagers, zoals zij bij de speciale jacht worden ingezet, jagen dieren in paniek door hun toevluchtsgebieden, wat tot verhoogde vraatschade aan bosbomen leidt, niet tot minder. De speciale jacht veroorzaakt daarmee juist die vraatdruk die zij volgens de officiële motivering zou moeten bestrijden.

Daar komt nog bij: de speciale jacht valt in de tijd van de winterrust van wilde dieren, een fase van verminderde voedselopname, de energiebesparingsmodus en beginnende dracht. Ingrepen in dit bijzonder kwetsbare tijdvenster veroorzaken volgens stressstudies bijzonder hoge cortisolbelastingen. De speciale jacht is daarmee vanuit dierenwelzijnsperspectief het tegenovergestelde van een gecontroleerde reguleringsingreep.

Meer hierover: Wilde dieren, doodsangst en het ontbreken van verdoving en Studies over de impact van de jacht op wilde dieren

Afschotcijfers 2025: wat het afschotplan werkelijk toont

Voor de speciale jacht 2025 plant de jachtautoriteit van Graubünden het afschieten van 1’711 vrouwelijke edelherten en hun kalveren, 281 reeën en 10 gemzen. De afschotcijfers voor herten liggen lager dan vorig jaar, omdat de hertenpopulatie sinds 2020 licht afneemt. Bij de reeën moet daarentegen meer geschoten worden dan in 2024, omdat tijdens de hoogjacht te veel bokken en te weinig vrouwtjes werden geschoten. Dat toont op paradigmatische wijze hoe de planningslogica werkt: selectiefouten van de hoogjacht worden tijdens de speciale jacht gecorrigeerd door het afschieten van vrouwtjes en jonge dieren.

Voor wilde zwijnen bestaan er geen enkele bovengrenzen; ze mogen in Graubünden het hele jaar door worden bejaagd, gerechtvaardigd met vermeende schade aan landbouw en bos. Dat is ecologisch paradoxaal: wilde zwijnen zijn de landschapstuiniers van het bos. Worden ze daar intensief bejaagd, dan wijken ze uit naar landbouwgronden, juist die zones waar schade ontstaat. Ook hier creëert het jachtsysteem problemen die het beweert op te lossen.

De eigenlijke betekenis van de afschotcijfers ligt in de trend: ondanks jarenlange hoge jacht met meer dan 3’000 geschoten edelherten per seizoen steeg de hertenpopulatie in Graubünden tussentijds tot 16’500 dieren. Als afschot echte regulering was, zou deze stijging niet mogelijk zijn. In plaats daarvan toont hij de compenserende populatiedynamiek in realtime: hoe intensiever de bejaging, hoe hoger de reproductiegraad en hoe groter de correctiebehoefte op de volgende speciale jacht.

Meer hierover: Waarom de recreatieve jacht als populatiecontrole faalt en Jachtmythes: 12 beweringen die je kritisch zou moeten toetsen

Het volksinitiatief 2019 en zijn opvolging

In het voorjaar van 2019 diende een comité een volksinitiatief in voor de afschaffing van de speciale jacht in Graubünden – met meer dan 10’000 handtekeningen, een recorddeelname voor een kantonaal jachtverzoek. Het initiatief eiste niet het einde van de jacht, maar een zakelijke herinrichting: verlenging van de hoge jacht met vier tot 25 dagen, vervulling van de afschotplannen uiterlijk eind oktober, en versterkte bejaging in wildbeschermingsgebieden in dit tijdvenster. De basis leverde de studie «Edelhert in de Rätikon» (2015), die aantoont dat de allermeeste herten in oktober al terug in het kanton zijn.

De Grote Raad verwierp het initiatief met 96 tegen 1 stem – waarbij het parlement essentiële informatie was onthouden. Regeringsraad Mario Cavigelli (CVP) had niet bekendgemaakt dat het BAFU tot de conclusie was gekomen dat het initiatief niet in strijd was met hogere wetgeving en dat er wel degelijk alternatieven voor de status quo bestonden. De IG Wild beim Wild diende daarop een strafklacht in tegen Cavigelli; de initiatiefnemers moesten de kostbare rechtsgang tot aan het Federale Hooggerechtshof afleggen om de stemming überhaupt te laten plaatsvinden. Het volksinitiatief sneuvelde op 19 mei 2019 nipt bij de stembus. Initiatiefnemer Christian Mathis eiste van het kanton ongeveer 113’000 frank schadevergoeding voor de gemaakte proceskosten; het kanton betaalde niet, de zaak werd doorverwezen naar het Administratief Gerechtshof.

Het politieke verzet is daarmee niet afgesloten. De Wildtierschutz Schweiz lanceerde een vervolginitiatief tegen de bijzondere jacht. De democratische strijd om de bijzondere jacht in Graubünden gaat verder en zal onder betere informatievoorwaarden gevoerd moeten worden dan in 2019.

Meer hierover: Graubünden: Ja, tegen de afschaffing van de bijzondere jacht en Jacht in Zwitserland: Feitencheck, jachtvormen, kritiek

Het Zwitserse Nationaal Park: wilde dieren zonder jacht in het kanton zelf

Wie de stelling wil toetsen dat wilde dieren zonder recreatieve jacht onvermijdelijk «uit de hand lopen», hoeft niet naar Genève te kijken. Het sterkste tegenvoorbeeld ligt midden in Graubünden zelf: het Zwitserse Nationaal Park. Daar is de recreatieve jacht al meer dan honderd jaar verboden. Hoefdierpopulaties schommelen binnen natuurlijke bandbreedtes – gestuurd door klimaat, voedselbeschikbaarheid, ziektes en predatoren, niet door afschotquota.

Voormalig nationaalparkdirecteur en wildbioloog Heinrich Haller vat het kernachtig samen: «Het park is een stuk wildernis dat aan zichzelf is overgelaten en waar niemand op jacht gaat. Dat is geen probleem. Ook zonder jacht waren er niet plotseling te veel vossen, hazen of vogels. De ervaring laat zien dat men de natuur aan zichzelf kan overlaten.» Dat is geen romantische natuurbeschermingsgedachte, maar het empirische resultaat van meer dan honderd jaar observatie in het kanton Graubünden zelf.

Het nationaal park spreekt het centrale narratief van het kantonnale jachtbeleid rechtstreeks tegen: dat intensieve bejaging noodzakelijk zou zijn om ecologische evenwichten te behouden. Wanneer een jachtvrije ruimte in hetzelfde kanton die evenwichten zonder ingrijpen in stand houdt, volgen de ingrepen buiten het park niet uit wetenschappelijke noodzaak, maar uit institutie, traditie en politieke daadkracht.

Meer hierover: Alternatieven voor de jacht: wat echt helpt, zonder dieren te doden

Wolf, kuddebescherming en institutioneel falen

De wolf is in Graubünden de meest effectieve natuurlijke regulator van hoefdierpopulaties en tegelijk het meest bestreden dier van het kantonnale jachtbeleid. Het Calanda-massief levert hiervoor het sterkste lokaal verankerde gegevenspunt: sinds de herintroductie van de eerste wolvenroedel in Zwitserland in 2011 nam het aantal herten in het wolvengebied af met naar schatting een derde – terwijl de hertenpopulatie in het hele kanton Graubünden in dezelfde periode met 18 procent toenam. Dat is een trofische cascade in realtime: wolven veranderen het gedrag van de prooidieren, herten mijden risicozones, jonge bomen kunnen groeien. Een studie van de Universiteit van Leeds (2025) becijfert het indirecte CO₂-bindingseffect van één enkele wolf – door vermindering van vraatdruk en mogelijk gemaakte bosregeneratie – op ongeveer 6’080 ton per jaar, overeenkomend met een geldelijke waarde van zo'n 178’000 frank. De studie werd ontwikkeld voor de Schotse Hooglanden; het principe van de trofische cascade geldt echter ook voor alpiene bosecosystemen zoals die in Graubünden.

Een studie van meer dan 3’000 wolvenkeutels toont bovendien aan dat ruim 96 procent van de prooiresten afkomstig was van reeën, edelherten en wilde zwijnen. Vee maakte minder dan 1 procent uit. Toch werden in Graubünden in het seizoen 2024/25 alleen al 47 wolven gedood. Het kanton motiveert deze ingrepen tegelijkertijd met «schadepreventie», «schuwheid vergroten» en «sociale structuren behouden», een logische tegenstrijdigheid: wie sociale structuren wil beschermen, moet uitleggen waarom het herhaalde ingrijpen in roedels, inclusief jonge dieren, het risico op gedragsveranderingen en verkeerde aanpassingen niet vergroot.

In de zaak Val Fex (augustus 2025) spitste het institutionele geloofwaardigheidsprobleem zich toe: bij de wolfsaanval op een schapenalp in de gemeente Sils im Engadin werden 37 schapen gedood of uit nood afgemaakt. De kantonale communicatie beweerde dat de aanval had plaatsgevonden «ondanks getroffen kuddebeschermingsmaatregelen». Onderzoek toont echter aan: op het moment van de aanval waren er noch kuddebeschermingshonden noch wolfwerende afrasteringen aanwezig – de dieren graasden in een gebied dat volgens het individuele bedrijfskuddebeschermingsconcept uitdrukkelijk zonder beschermingsmaatregelen was voorzien. Diensthoofd Adrian Arquint staat daarom in het middelpunt van strafaangiftes wegens vermeende misleiding van het publiek. Wetenschappelijke overzichtsstudies stellen intussen vast dat niet-letale maatregelen gemiddeld overtuigender presteren tegen aanvallen op vee dan letale ingrepen – en dat de bewijsbasis voor «doden helpt» zwak en tegenstrijdig is.

Meer hierover: Psychologie van de jacht in het kanton Graubünden en Speciale jachten 2025: meer afschot – in plaats van naar de wolf te luisteren

Wat zou moeten veranderen

Afschaffing van de speciale jacht als geïnstitutionaliseerde routinecorrectie: Een jachtplanning die sinds de invoering van de jachtwet in 1989 telkens dezelfde behoefte aan bijsturing oproept, functioneert niet. De eerste stap is een eerlijke analyse: waarom mist de hoogjacht haar doelen systematisch? Zolang deze vraag politiek niet wordt gesteld, blijft de speciale jacht wat ze is – een symptoombeheerder zonder aanpak van de oorzaken.
Verlenging en ecologische herinrichting van de hoogjacht: Het volksinitiatief van 2019 deed een zakelijk onderbouwd voorstel: verlenging van de hoogjacht met vier dagen, benutting van de maand oktober, waarin de herten volgens onderzoek grotendeels zijn teruggekeerd. Deze benadering verdient een serieuze politieke herwaardering, los van de nederlaag bij de stemming.
Consequente, verplichte kuddebescherming vóór elk afschot van beschermde predators: Wolfsafschot zonder aangetoonde en gedocumenteerde uitputting van niet-letale maatregelen is juridisch twijfelachtig en wetenschappelijk niet gerechtvaardigd. Kuddebescherming moet gefinancierd, gecontroleerd en als voorwaarde verankerd worden – niet als achteraf aangebracht vijgenblad.
Onafhankelijke controle van het kantonale jachtbeheer: De institutionele nabijheid tussen jachtbeheer, jagers en landbouwbelangen in Graubünden maakt onafhankelijke controle structureel moeilijk. Er is een extern bemande wetenschappelijke controle-instantie nodig voor afschotvergunningen, bewijzen van kuddebescherming en de communicatie naar het publiek toe.
Pilotprojecten met jachtvrije zones naar het voorbeeld van het Nationaal Park: Het Zwitserse Nationaal Park toont wat er in de bergen van Graubünden mogelijk is zonder recreatieve jacht. Jachtvrije zones met systematische monitoring van wilde dieren zouden betrouwbare vergelijkingsgegevens opleveren en het politieke debat verschuiven van het narratief naar de empirie.
Transparante integrale kostenberekening van de speciale jacht: Wat kost de speciale jacht inclusief administratieve kosten, schadevergoedingen, uitvoeringskosten en juridische gevolgkosten? Wie de speciale jacht als «kostenneutraal reguleringsinstrument» verdedigt, moet een eerlijke totale berekening op tafel leggen. Voorbeeldinitiatieven: Voorbeeldteksten voor jachtkritische initiatieven en Graubünden: Ja, tegen de afschaffing van de speciale jacht

Argumentatie

«De speciale jacht is noodzakelijk, omdat de hoogjacht de populaties onvoldoende reguleert.» Dat is het sterkste argument vóór de speciale jacht en tegelijkertijd het sterkste argument tegen het hele systeem. Als de hoogjacht al meer dan 30 jaar systematisch haar doelen mist en de speciale jacht als jaarlijkse correctiemodus is geïnstitutionaliseerd, dan functioneert het systeem niet. Een regulering die haar eigen behoefte voortdurend reproduceert, is geen regulering.

«Zonder speciale jacht zou het bos lijden onder wildvraat.» Wildvraat is reëel – maar de oorzaak ervan is niet te veel wild, maar te weinig ongestoorde ruimte. Drijfjachten dwingen herten en reeën naar terugtrekgebieden, waar zij onder verhoogde stress de beschikbare vegetatie wegvreten. Het jachtvrije Nationaal Park in Graubünden toont aan dat stabiele bos-wildsystemen kunnen ontstaan zonder afschotquota, wanneer natuurlijke predatoren en ongestoorde gedragsruimten aanwezig zijn.

«De speciale jacht is dierenwelzijnsrechtelijk correct geregeld.» Drachtige en zogende vrouwtjes neerschieten, foetussen in de moederschoot laten sterven en sociale structuren tijdens de winterrust verstoren, strookt niet met de geest van een dierenwelzijnsrecht dat de «waardigheid van het schepsel» als grondwettelijk beginsel kent. Dat deze praktijk legaal is, toont de grenzen van het huidige dierenwelzijnsrecht – niet de ethische aanvaardbaarheid ervan.

«De volksstemming van 2019 heeft de bijzondere jacht democratisch bevestigd.» De volksstemming vond plaats onder omstandigheden waarin het parlement en de bevolking cruciale informatie was onthouden – namelijk de inschatting van het BAFU dat het initiatief niet in strijd was met hoger recht. Een democratische procedure op basis van onvolledige informatie levert geen inhoudelijke legitimatie voor de uitslag van de stemming.

«Wolven zijn het eigenlijke probleem, niet de jacht.» Bij het Calanda-massief nam de hertendichtheid in het wolvengebied sinds 2011 met een derde af, terwijl deze kantonaal met 18 procent toenam. Een studie naar 3’000 wolvenuitwerpselen toont aan dat landbouwhuisdieren minder dan 1 procent van de prooi uitmaken. Wolven zijn in Graubünden niet het probleem; als men ze hun gang zou laten gaan, zouden ze een centraal onderdeel van de oplossing zijn.

«De bijzondere jacht financiert zichzelf.» Deze berekening negeert alle externe kosten: vergoedingen voor wildschade, subsidies voor beschermingsbossen, kosten voor overheidscontroles, juridische proceskosten en kosten door jachtdruk-geïnduceerde concentratie van wilde dieren en vraatschade. Een eerlijke totaalberekening ontbreekt nog – en de jachtlobby heeft er geen belang bij dat deze gemaakt wordt.

Quicklinks

Bijdragen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers:

Onze pretentie

De speciale jacht in Graubünden is geen reguleringsinstrument. Het is het jaarlijks terugkerende bewijs dat het Bündner jachtsysteem sinds de invoering van de kantonale jachtwet in 1989 zijn eigen planningsdoelen niet kan halen en dit falen institutioneel beheert in plaats van het op te lossen. Het volksinitiatief van 2019 heeft aangetoond dat verzet vanuit het maatschappelijk middenveld met meer dan 10’000 handtekeningen mogelijk is, maar politiek werd afgeremd onder omstandigheden van onvolledige informatie, en met het vervolginitiatief van Wildtierschutz Schweiz ging dit verzet verder. Het jachtvrije Zwitserse Nationaalpark en de Calanda-roedel tonen al jaren aan dat stabiele wildpopulaties en natuurlijke bosregeneratie zonder recreatieve jacht niet de uitzondering zijn – maar de regel.

De consequentie is ook hier logisch: wie echte wildregulering wil, moet deze loskoppelen van jachtafschotcontingenten, op wetenschappelijke grondslag baseren en aan een onafhankelijke controle onderwerpen. De speciale jacht is niet de nooduitgang van een functionerend systeem, ze is het zichtbare bewijs dat het systeem fundamenteel moet worden herzien. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dit vereisen.

Meer over het onderwerp recreatieve jacht: In ons Dossier over de jacht bundelen we factchecks, analyses en achtergrondrapporten.