Przysłowia o zwierzętach: mit czy prawda?

Uparty osioł, głupia krowa, a nawet stara świnia: wiele polskich przysłów jest powiązanych ze światem zwierząt.

Niektóre, częściowo negatywne cechy przypisujemy określonym zwierzętom. Już w dawnych baśniach i bajkach lis przedstawiany był jako przebiegły, a wilk jako zły. Kiedy zwierzęta są w ten sposób uczłowieczane, mówi się o antropomorfizmie (z greckiego „anthropos”: człowiek i „morphe”: forma lub kształt). Jednak spojrzenie na badania naukowe pokazuje, że nie wszystkie te stereotypy są prawdziwe.

Twierdzenie: lisy są sprytne i przebiegłe

To prawda! Lisy mają wyraźnie rozwinięte zachowania społeczne i zdolność uczenia się, a także potrafią wyciągać wnioski ze swoich doświadczeń, mówi Sven Herzog z Politechniki w Dreźnie. „Jeśli jeden z członków rodziny został kiedyś złapany w pułapkę, zarówno on, jak i inni członkowie rodziny unikają takich lub podobnych konstrukcji”, wyjaśnia ekspert w dziedzinie ekologii dzikich zwierząt i gospodarki łowieckiej.

Lisy, podobnie jak jelenie czy inne zwierzęta, są ponadto w stanie przewidzieć ludzkie zachowanie na podstawie obserwacji. Oznacza to, że potrafią rozróżnić, czy mają do czynienia z niegroźnym spacerowiczem, czy złym człowiekiem, takim jak myśliwy rekreacyjny. Poza tym ich zdolność adaptacji pozwala im przetrwać w różnych środowiskach.

Kolejną cechą świadczącą o przebiegłości tych futrzastych czworonogów jest ich charakterystyczne zachowanie podczas zabawy, które wskazuje na wysoką inteligencję. Więź między rodzeństwem jest bardziej stabilna niż między rodzicami a młodymi, podkreśla ekspert. Poluje się na przykład wspólnie, w małych grupach rodzinnych. „Te interakcje społeczne wymagają pewnego poziomu komunikacji i inteligencji społecznej”.

Twierdzenie: leniwce są leniwe

Mylące. Leniwce rzeczywiście są dość powolne. Poruszają się niemal jak w zwolnionym tempie. Według danych fundacji ochrony środowiska WWF te puszyste zwierzęta przemieszczają się po drzewach z prędkością od ośmiu do dziesięciu metrów na minutę – czyli w przeliczeniu z prędkością mniejszą niż jeden kilometr na godzinę. Na ziemi są jeszcze wolniejsze. Ponadto leniwce mają spędzać dziennie około 18 godzin na spaniu. To, co dla nas wygląda na lenistwo, w rzeczywistości jest jednak skuteczną strategią oszczędzania energii.

Z natury powolne zwierzęta dzięki swojemu szczególnemu sposobowi odżywiania się są niejako zmuszone do tego, by być tak mało ruchliwymi. Według WWF leniwce żywią się głównie liśćmi, czasem także kwiatami i owocami, a nawet niewielkimi zwierzętami. Ich posiłki są ubogie w składniki odżywcze i nie dostarczają wiele energii. Dlatego te wspinające się futrzane stworzenia, spokrewnione z mrówkojadami i pancernikami, unikają wszelkiego niepotrzebnego wysiłku. Nawet potrzebę fizjologiczną załatwiają zaledwie raz w tygodniu.

Twierdzenie: Osły są uparte

Fałsz. Osły nie są uparte, są po prostu ostrożne. «Pochodzą z górzystych i skalistych terenów, gdzie fałszywy krok może okazać się zgubny» – mówi rzeczniczka Muzeum Badawczego Zoologii im. Aleksandra Koeniga (ZMFK). Dlatego osły zatrzymują się, gdy nie potrafią ocenić danej sytuacji.

W przeciwieństwie do koni osły, według dostępnych danych, nie są zwierzętami ucieczkowymi i mogą zachowywać całkowity spokój. Dlatego te kopytne niemal nie reagują na ból, strach czy chorobę. Uważne osły w razie wątpliwości raczej się zatrzymują, co może być odbierane jako upór.

Twierdzenie: Pszczoły są pracowite

Częściowo prawda. Pszczoły rzeczywiście można nazwać pracowitymi. Nie dotyczy to jednak wszystkich gatunków, lecz przede wszystkim pszczoły miodnej, jak wyjaśnia Niemiecki Związek Pszczelarzy. Ta cecha odnosi się głównie do samicy pszczoły miodnej, «tzw. robotnicy, a zwłaszcza do jej funkcji jako pszczoły zbieraczki». Pszczoła miodna pilnie zbiera nektar i spadź, a także pyłek. Jednocześnie wykonuje niezwykle ważną dla przyrody i rolnictwa pracę zapylania, kluczową dla bioróżnorodności, zachowania gatunków i plonów rolnych.

Małe zbieraczki nektaru są według związku pszczelarzy również bardzo społecznymi insektami, które zachęcają się wzajemnie do zbierania, co sprawia, że wykazują też wspólne zachowania zbierackie. «Pszczoły pracują ponadto w wysoce ekonomiczny i efektywny sposób – praktycznie nie ma u nich «marnowania czasu» i pracują tylko wtedy, gdy przynosi to korzyść wszystkim». Wykorzystują przy tym każdą okazję, aby zbierać skutecznie.

Pszczoły są wydajne przede wszystkim jako całe rodziny. W jednym z badań zoolog Jürgen Tautz wraz ze swoimi kolegami oznaczył pszczoły zbierające z ula liczącego 4000 zwierząt. Naukowcy obserwowali, jaki procent pszczół zbierających wylatuje na zbiór i jak często – z rozczarowującymi wynikami: w przeliczeniu na 25 000 pszczół zbierających wypadało to na zaledwie cztery wyloty dziennie na pszczołę. Cała rodzina pszczela osiągała według Tautza zdumiewające wyniki w zbieraniu nektaru, natomiast pojedyncza pszczoła była raczej leniwa.

Twierdzenie: Wrony i kruki są złymi rodzicami

Nieprawda. Kruki nie mają u nas dobrej reputacji. Są często uważane za zwiastuny nieszczęścia i złych rodziców. Stąd też pochodzi określenie «wyrodni rodzice» (niem. «Rabeneltern»). Nie jest to jednak uzasadnione. Powiedzenie ma swoje korzenie w starym nieporozumieniu dotyczącym zachowania kruków.

Już w starożytności ten czarny jak smoła ptak uważany był za symbol okrucieństwa i obojętności wobec własnego potomstwa. Wierzono, że kruki wyrzucają swoje młode z gniazda i pozostawiają je na własny los, dlatego ukuto również określenie «wyrodni rodzice», a w wielu europejskich kulturach powstał negatywny obraz tych ptaków.

W rzeczywistości jest wręcz odwrotnie. Pisklęta kruka rzadko muszą radzić sobie z rozstaniem swoich rodziców, «ponieważ te żyją w monogamicznym, trwałym związku», wyjaśnia ekspert od zwierząt Herzog. Kruki są bardzo inteligentnymi zwierzętami, co odzwierciedla się również w wychowywaniu ich młodych. «Para rodzicielska z oddaniem opiekuje się swoim potomstwem», mówi ekspert do spraw dzikich zwierząt.

Twierdzenie: Świnie są brudne, a nieporządne miejsca to «świński chlew»

Nieprawda. Wbrew temu twierdzeniu świnie są niezwykle czystymi zwierzętami. «Poza tym te zwierzęta nigdy nie wydalają odchodów w pobliżu swojego miejsca do spania, mają więc niejako swoją własną toaletę», wyjaśnia zoolog Herzog. Jeśli mają możliwość, tarzają się w błocie, aby regulować temperaturę swojego ciała lub chronić się wyschniętą warstwą błota przed ukąszeniami insektów i poparzeniem słonecznym.

Badanie z 2015 roku wykazało ponadto, że dziki myją nawet swoje jedzenie. Zespół antropologów obserwował w zoo w Bazylei w Szwajcarii zwierzęta, które systematycznie oczyszczały swój pokarm przed jego spożyciem. Naukowcy nie zdołali jednak wówczas ustalić, czy zachowanie to zostało wyuczone indywidualnie, czy społecznie.

Dalsze artykuły

• Zoo wyrządzają zwierzętom więcej szkody, niż mogłoby się wydawać
• Sprawiedliwość dla zwierząt z zoo
• Czy nadszedł czas, by zakazać zoo?
• Finlandia: zoo chce odesłać pandy wielkie do Chin ze względu na koszty utrzymania
• Trzymanie słoni w zoo musi wreszcie się skończyć!
• Zabijanie nadliczbowych zwierząt – zoo zawodzą w ochronie gatunków