Dierlijke gezegden: mythe of waarheid?

De koppige ezel, de domme koe of zelfs het oude vuile zwijn: veel Duitse gezegden zijn verbonden met de dierenwereld.

Sommige, deels negatieve eigenschappen kennen we daarbij toe aan bepaalde dieren. Al in oude sprookjes en fabels werd de vos bijvoorbeeld als slim en de wolf als slecht afgeschilderd. Wanneer dieren op deze manier vermenselijkt worden, spreekt men van antropomorfisme (van het Griekse “anthropos”: mens en “morphe”: vorm of gestalte). Maar een blik op de wetenschap laat zien: niet al deze stereotypen zijn waar.

Bewering: vossen zijn slim en listig

Klopt! Vossen hebben een uitgesproken leer- en sociaal gedrag en kunnen leren van hun ervaringen, zegt Sven Herzog van de Technische Universiteit Dresden. “Als een lid van een familiegroep ooit in een val is gevangen, vermijden zowel dit dier als zijn familieleden deze of vergelijkbare constructies”, legt de expert op het gebied van wildecologie en jachteconomie uit.

Vossen, maar ook herten en dergelijke, zijn daarnaast in staat om door observatie menselijk gedrag te voorspellen. Dat betekent dat ze kunnen onderscheiden of het bij een mens om een onschuldige wandelaar gaat of om een slecht persoon zoals een recreatieve jager. En: hun aanpassingsvermogen stelt ze in staat om in verschillende leefgebieden te overleven.

Een ander kenmerk dat bijdraagt aan de listigheid van de pluizige viervoeters, is hun opvallende speelgedrag, dat wijst op een hoge intelligentie. De band tussen de broertjes en zusjes is stabieler dan die tussen ouder- en jongdieren, benadrukt de expert. Ze jagen bijvoorbeeld samen in kleine familiegroepen. “Deze sociale interacties vereisen een bepaalde mate van communicatie en sociale intelligentie.”

Bewering: luiaards zijn lui

Misleidend. Luiaards zijn inderdaad behoorlijk traag. Ze bewegen zich bijna als in slow motion. Volgens het Wereld Natuur Fonds (WWF) hangen de pluizige dieren zich met een snelheid van acht tot tien meter per minuut door de boomtoppen – omgerekend dus met een snelheid van nog geen kilometer per uur. Op de grond zijn ze zelfs nog langzamer. Daarnaast zouden luiaards dagelijks ongeveer 18 uur slapend doorbrengen. Wat voor ons lui overkomt, is in werkelijkheid echter een efficiënte energiebesparingsstrategie.

De van nature trage dieren zijn dankzij hun bijzondere manier van eten gedwongen om zulke bewegingsmuiters te zijn. Volgens het WWF eten luiaards voornamelijk bladeren, soms ook bloemen en vruchten of zelfs kleinere dieren. Hun maaltijden zijn arm aan voedingsstoffen en leveren niet veel energie op. Daarom vermijden de klimmende, harige dieren, die verwant zijn aan miereneters en gordeldieren, elke onnodige inspanning. Zelfs naar het toilet gaan ze maar één keer per week.

Bewering: ezels zijn stuurs

Onjuist. Ezels zijn niet stuurs, maar simpelweg voorzichtig. «Ze stammen af van bergachtige en rotsachtige gebieden, waar een verkeerde stap fataal kan zijn», zegt een woordvoerster van het zoölogisch onderzoeksmuseum Alexander Koenig (ZFMK). Daarom stoppen ezels wanneer ze een situatie niet kunnen inschatten.

In tegenstelling tot paarden zijn ezels geen vluchtdieren en kunnen ze behoorlijk kalm zijn. Daarom zouden de hoefdieren ook nauwelijks reageren op pijn, angst of ziekte. Bij twijfel blijven de aandachtige ezels eerder staan, wat als stuurs kan worden ervaren.

Bewering: bijen zijn ijverig

Deels waar. Bijen kunnen inderdaad ijverig worden genoemd. Dit geldt echter niet voor alle soorten, maar vooral voor de honingbij, legt de Deutsche Imkerbund uit. Deze eigenschap slaat vooral op de vrouwelijke honingbij, «de zogenaamde werkster, en dat vooral in haar functie als verzamelbij.» De honingbij verzamelt ijverig nectar en honingdauw, evenals stuifmeel. Daarbij levert ze tevens de voor natuur en landbouw zo belangrijke bestuivingsprestatie, die essentieel is voor biodiversiteit, soortenbehoud en oogstopbrengsten.

Volgens de Duitse imkerbond zijn de kleine nectarverzamelaars bovendien zeer sociale insecten, die elkaar ook aansporen tot verzamelactiviteiten, waardoor ze ook gezamenlijk verzamelgedrag vertonen. «Bijen werken daarnaast uiterst economisch en efficiënt – er is bij hen praktisch geen «leegloop» en ze werken alleen als het voor iedereen loont.» Daarbij benutten ze elke gelegenheid om succesvol te verzamelen.

Efficiënt zijn bijen vooral als volk gezamenlijk. In een studie merkten de zoöloog Jürgen Tautz en zijn collega's verzamelbijen uit een korf met 4.000 dieren. De wetenschappers observeerden hoeveel procent van de verzamelbijen op vlucht gaan en hoe vaak – met ontnuchterende resultaten: omgerekend naar 25.000 verzamelbijen kwam dat neer op slechts vier uitvluchten per dag per bij. Het hele bijenvolk leverde volgens Tautz bij het verzamelen van nectar verbazingwekkende prestaties, terwijl de individuele bij daarentegen nogal lui was.

Bewering: Rabenouders zijn slechte ouders

Onjuist. Raven hebben hier te lande geen goede reputatie. Ze worden vaak gezien als brengers van ongeluk en als slechte ouders. Vandaar ook de Duitse uitdrukking «Rabeneltern» («ravenouders», gebruikt voor slechte ouders). Dat is niet gerechtvaardigd. Het gezegde heeft zijn wortels in een oud misverstand over het gedrag van raven.

Al in de oudheid gold de pikzwarte vogel als symbool voor grofheid en onverschilligheid ten opzichte van het eigen nageslacht. Men geloofde dat kraaiachtigen hun jongen uit het nest gooien en aan hun lot overlaten, waardoor de uitdrukking «ravenouders» ontstond en in veel Europese culturen een negatief beeld werd gevormd.

Het tegenovergestelde is echter waar. De kuikens van de raaf moeten maar zelden de scheiding van hun ouders verwerken, «omdat die in een monogaam, langdurig huwelijk leven», verklaart dierendeskundige Herzog. Raven zijn zeer intelligente dieren, wat zich ook weerspiegelt in de opvoeding van hun jongen. «Het broedpaar zorgt toegewijd voor hun nakomelingen», zegt de wilde-dierendeskundige.

Bewering: varkens zijn vies en rommelige plekken zijn varkensstallen

Onjuist. In tegenstelling tot de bewering zijn varkens uiterst schone dieren. «Bovendien poepen de dieren nooit in de buurt van hun slaapplek, ze hebben dus zelfs een soort toilet», legt zoöloog Herzog uit. Indien mogelijk rollen ze zich in de modder om hun lichaamstemperatuur te regelen of om zich met een gedroogde modderlaag te beschermen tegen insectensteken en zonnebrand.

Een studie uit 2015 komt bovendien tot de conclusie dat wilde zwijnen zelfs hun voedsel wassen. Een team van antropologen heeft in de dierentuin van Bazel in Zwitserland de dieren geobserveerd terwijl ze hun voedsel systematisch reinigden voordat ze het opaten. Of dit gedrag echter individueel of sociaal werd aangeleerd, konden de wetenschappers destijds niet achterhalen.

Verdere artikelen

• Dierentuinen berokkenen dieren meer schade dan u zich wellicht bewust bent
• Gerechtigheid voor dierentuindieren
• Is het tijd om dierentuinen te verbieden?
• Finland: dierentuin wil reuzenpanda's vanwege onderhoudskosten terugsturen naar China
• Het houden van olifanten in dierentuinen moet eindelijk stoppen!
• Doden van overtollige dieren – dierentuinen falen bij soortenbescherming