Studie toont aan: bonobo's gebruiken compositionaliteit in hun communicatie

Bonobo's, onze naaste levende verwanten, vormen complexe klankenreeksen die lijken op menselijke woordcombinaties.

Een nieuwe studie van onderzoekers van de Universiteit van Zürich en Harvard University stelt de langgekoesterde aanname ter discussie over wat menselijke communicatie uniek maakt. Ze suggereert dat belangrijke aspecten van taal evolutionair ver teruggaan.

In een nieuwe studie hebben onderzoekers van de Universiteit van Zürich en Harvard University het stemgedrag van wilde bonobo's in het Kokolopori Community Reserve in de Democratische Republiek Congo bestudeerd. Met nieuwe linguïstische methoden tonen ze voor het eerst aan dat bonobo's hun klanken op een vergelijkbare manier als mensen combineren, volgens het principe van compositionaliteit.

Volgens dit principe worden woorden gecombineerd tot woordgroepen, waarvan de betekenis afhangt van de afzonderlijke woorden en hun volgorde. Bij eenvoudige compositionaliteit ontstaat de betekenis uit de optelling van de bestanddelen – een “blonde danser” is zowel blond als een danser. Bij complexere compositionaliteit beïnvloedt het ene element het andere: een “slechte danser” is niet gewoon een danser met een extra eigenschap, maar het bijvoeglijk naamwoord verandert de gehele betekenis van de woordgroep.

Een bonobo-woordenboek samengesteld

In een eerste stap pasten de onderzoekers een door linguïsten ontwikkelde methode toe om de betekenis van menselijke woorden te kwantificeren. “Zo konden we een soort bonobo-woordenboek samenstellen – een volledige lijst van bonobo-roepen en hun betekenissen”, zegt Mélissa Berthet, eerste auteur en postdoctoraal onderzoeker aan het Instituut voor Evolutionaire Antropologie van de UZH. “Dit is een belangrijke stap in het begrijpen van de communicatie van andere soorten, omdat we voor het eerst de betekenis van klanken binnen het volledige klankenrepertoire van een dier bepalen.”

Compositionaliteit: niet uitsluitend menselijk

Nadat de onderzoekers de betekenis van de afzonderlijke bonobo-roepen hadden vastgesteld, onderzochten ze de combinaties daarvan met een andere taalkundige benadering. "Zo konden we meten hoe de betekenis van afzonderlijke roepen samenhangt met die van combinaties van roepen", legt laatste auteur Simon Townsend uit, hoogleraar primatencommunicatie aan de UZH. De onderzoekers identificeerden talrijke combinaties waarvan de betekenis voortkwam uit hun samenstellende delen – een centraal kenmerk van compositionaliteit. Sommige vertoonden zelfs verrassende gelijkenissen met de complexere structuren van de menselijke taal. "Dat wijst erop dat het vermogen om geluiden op een complexe manier te combineren minder uniek is voor de mens dan we dachten", zegt Berthet.

Compositionaliteit is ouder dan gedacht

Een belangrijke bevinding van de studie is dat ze aanwijzingen levert voor de evolutionaire wortels van de taalkundige compositionaliteit. "Mensen en bonobo's hadden 7 tot 13 miljoen jaar geleden een gemeenschappelijke voorouder en delen veel kenmerken van hun afstamming – waarschijnlijk ook de compositionaliteit van hun communicatie", zegt co-auteur en Harvard-hoogleraar Martin Surbeck. "Onze resultaten wijzen erop dat onze voorouders dit vermogen al minstens 7 miljoen jaar geleden bezaten – zo niet eerder", voegt Simon Townsend toe. De studie toont ook aan dat het vermogen om uit kleinere geluiden complexe betekenissen te vormen, lang vóór de menselijke taal bestond. En ze onderstreept dat de stemcommunicatie van bonobo's meer op de menselijke taal lijkt dan tot nu toe werd aangenomen.