Slechtvalk is vogel van het jaar

De vogel van het jaar 2018 is een pijlsnelle jager. Met snelheden tot 300 kilometer per uur stort hij zich in vlucht op zijn prooi. Maar ook anderszins is de slechtvalk een vogel van de superlatieven. Hij komt voor op alle continenten behalve Antarctica en broedt zowel op rotsen als midden in steden. Maar nu hebben nieuwe gevaren zoals vergiftigingen, windparken en andere bedreigingen hem te pakken – en deze indrukwekkende vogelsoort heeft nog altijd streng bescherming nodig om een toekomst te hebben.

De slechtvalk is het snelste dier ter wereld. Met adembenemende snelheid stort hij zich op andere vogels, die hij met zijn klauwen grijpt en later op een veilige plek verorbert. Duikvluchten met meer dan 250 kilometer per uur voert het mannetje ook uit tijdens de baltsvlucht in het voorjaar. Geen wonder dat mensen al in de voorchristelijke tijd gefascineerd waren door de slechtvalk, zoals de valkachtige Egyptische god Horus laat zien.

Met een spanwijdte van maximaal 1,1 m en een lengte van 40 tot 50 cm is de slechtvalk de grootste inheemse valk. Het vrouwtje is iets groter dan het mannetje. De 'vogel van het jaar' heeft, net als andere roofvogels, uiterst scherpe ogen en naaldscherpe klauwen. Hij is gespecialiseerd in het jagen op vogels in de vlucht.

Kraamkamer aan de koeltoren

In Zwitserland broeden de meeste slechtvalken in rotswanden in het Mittelland en de Jura. Enkele paren hebben hun broedplaats op hoge gebouwen in steden of gebruiken zelfs koeltorens van kerncentrales. Het broedseizoen begint met de balts, waarbij naast de razendsnelle baltsvluchten ook prooioverdrachten in de lucht plaatsvinden.

Vanaf begin maart legt het vrouwtje drie tot vier eieren in een nestkuil. Het broeden gebeurt vooral door het vrouwtje; het mannetje gaat op jacht en voorziet zijn partner van prooi. De broedduur bedraagt ongeveer vier weken. Na het uitkomen worden de jongen gedurende 36 tot 40 dagen in het nest verzorgd. Daarna vliegen ze voor het eerst uit en leren ze van de ouders hoe ze prooi moeten slaan. In de zomer valt het gezin uiteen.

Verwoestende werking van een pesticide

Slechtvalken werden vanaf 1950 zwaar getroffen door het pesticide DDT. Door het gif legden ze – net als andere roofvogels – eieren met te dunne eierschalen, met als gevolg dat het broedsucces tot bijna nul daalde. Ook de destijds nog toegestane bejaging deed haar werk. In veel Europese landen verdween de slechtvalk als broedvogel. In Zwitserland bleven slechts kleine restpopulaties over.

Het langzame herstel begon na het verbod op DDT in de jaren zeventig. Tegenwoordig bewoont de «Vogel van het Jaar» weer veel streken van Europa – een groot succes van de internationale natuurbescherming. In Zwitserland worden zo'n 300 paren geteld. Wereldwijd komt de aanpassingsvaardige soort voor op alle continenten – behalve Antarctica. Zonder bedreigingen door gif of jacht zou de slechtvalk met weinig tevreden zijn: er is een rustige broedplek nodig, voldoende prooi en vrije luchtruimte om te jagen.

Nieuwe bedreigingen

Nu dreigen echter nieuwe gevaren: BirdLife Schweiz heeft de afgelopen jaren meer dan een dozijn vergiftigingsgevallen geregistreerd. Daarbij probeerden bepaalde duivenfokkers valken te vergiftigen door hun duiven te prepareren met zeer krachtig gif. Het inmiddels beroemde slechtvalkvrouwtje uit Zürich, dat voor lopende webcam in haar nest stierf, was slechts een van de slachtoffers. Tot nu toe zijn twee fokkers geïdentificeerd en veroordeeld. Het aantal onopgemerkte gevallen is echter waarschijnlijk groot – want veel stedelijke broedplaatsen van slechtvalken zijn verlaten en de Zwitserse populatie is de afgelopen jaren met zo'n 15 procent gedaald. Daar komen nog andere gevaren bij, zoals nieuwe windparken, toenemende verstoring op de broedrotsen, onzichtbare glazen ruiten en meer.

BirdLife Schweiz zet alles op alles om de slechtvalk in Zwitserland een toekomst te geven. «Dat laatste is helaas niet vanzelfsprekend», legt Werner Müller, directeur van BirdLife Schweiz, uit. «Er is voortdurende inzet en rigoureuze bescherming nodig.» Daartoe behoort de strijd tegen de vergiftigingen, de inzet voor meer Biodiversiteit in de bebouwde omgeving en de voortdurende inzet tegen de ergste pesticiden en andere milieugiffen. Deze maatregelen komen niet alleen de slechtvalk ten goede, maar ook veel andere soorten.

Tips voor meer natuur in dorp en stad: www.birdlife.ch/siedlungsraum | Meer over wilde dieren en Milieu en natuurbescherming