Hoe dieren goed de winter doorkomen

Winterslaap is waarschijnlijk een van de bekendste methoden waarmee dieren de koude maanden doorstaan.

Zo verlagen marmotten, eikelmuizen, egels en vleermuizen volgens de Naturschutzbund Deutschland hun lichaamstemperatuur drastisch, waardoor hun lichaamsfuncties bijna volledig tot stilstand komen.

De term ‘winterslaap’ is daarom ook misleidend. “De dieren slapen niet. Ze bevinden zich in een soort fysiologische bijna-dood-toestand”, legt bioloog Thassilo Franke van het natuurhistorisch museum Biotopia in München uit. De dieren moeten hun winterslaap daarom regelmatig onderbreken en overschakelen naar een echte slaap, om zenuwcellen van zuurstof te voorzien en afvalstoffen af te voeren, zegt Klaus Hackländer van de Deutsche Wildtier Stiftung.

Rusten

Bruine beren, eekhoorns of dassen houden daarentegen alleen een winterrust aan. Dat betekent dat ze hun stofwisseling niet zo sterk vertragen. Volgens wildbiologe Hackländer zijn de meeste tussendoor steeds weer actief en gaan op zoek naar voedsel. De bruine beer brengt in de noordelijke regio's daarentegen meerdere maanden slapend door en leeft in die tijd alleen van zijn vetreserves. “Interessant is dat zijn spiermassa en botten ondanks de lange rustperiode niet afbreken”, zegt Franke.

Voorraden

Overige dieren leggen voorraden aan voor slechte tijden. Een voorbeeld is de notenkraker, die leeft van de zaden van de arolden (Zwitserse pijnboom) in de bergen. Duizenden verstopplekken legt hij aan over de winter – en draagt daarmee bij aan de verspreiding van deze pijnboom. De dennenappels openen zich namelijk niet vanzelf.

De zaden hebben de notenkraker nodig, die ze uit de dennenappel bevrijdt en vervolgens vaak kilometers ver verspreidt. In de verstopplekken die hij over de winter vergeet, of die om andere redenen niet worden geleegd, kunnen deze zaden dan ontkiemen. “De notenkraker is daarom ook de boswachter van het arvenbos”, zegt Franke.

Dieet

In tegenstelling daartoe zijn reeën, herten en wilde zwijnen erop aangewezen om in de winter voedsel te vinden, legt biologe Angelika Nelson van de Landesbund für Vogel- und Naturschutz in het Beierse Hilpoltstein uit. Omdat er echter vaak minder voedsel beschikbaar is, gebruikt bijvoorbeeld het ree een trucje om zuiniger te kunnen zijn. «De pens krimpt met 30 procent van het volume», zegt Franke.

Andere dieren schakelen hun voeding volledig om en moeten daarvoor hun spijsverteringskanaal aanpassen. De buidelmees eet normaal gesproken insecten, maar in de winter de harde rietzaden. Daarvoor bouwt ze haar maag als het ware om tot een graanmolen, legt Franke uit. De buidelmees pikt veel kleine steentjes op, terwijl de maagwand tegelijkertijd verdikt. «In het voorjaar wordt de maag dan weer omgebouwd.» Iets vergelijkbaars geldt voor de auerhoen, die zich in de winter voedt met moeilijk verteerbare sparrennaalden. Deze vergroot zijn blindedarm enorm, omdat de daarin aanwezige micro-organismen hem helpen bij de vertering.

Krimpen

Vooral kleine dieren moeten bij kou meer energie opwekken om hun lichaamstemperatuur op peil te houden. Spitsmuizen, mollen en wezels gebruiken daarom een trucje om levensnoodzakelijke energie te besparen: ze krimpen.

Bijzonder opvallend is dit bij de bosspitsmuis, die haar gewicht in de winter met bijna een vijfde vermindert, zegt gedragsneurobioloog Moritz Hertel van het Max-Planck-Institut für biologische Intelligenz in Seewiesen bij Starnberg. «Er wordt calcium uit de botten getrokken, waardoor deze elastischer worden», legt de expert uit. «We zien een omkeerbare osteoporose.» Want in het voorjaar groeien de dieren weer.

Vorstbescherming

Omdat water bij lage temperaturen bevriest, hebben sommige dieren een natuurlijke vorstbescherming. Amfibieën zoals kikkers graven zich in de winter in de bodem in of zoeken een andere beschutte plek op. Bij temperaturen onder nul graden vervallen ze in een winterstarre, zegt biologe Nelson.

Als koudbloedige dieren hangt hun lichaamstemperatuur af van de buitentemperatuur. «Bij temperaturen onder nul graden bestaat daarom het risico dat de vloeistof in de cellen en de tussencellulaire ruimtes bevriest», zegt Nelson. Dit voorkomen de amfibieën met behulp van glycerine, dat als een soort antivries werkt.

Wegtrek

Een eveneens zeer bekende overwinteringsstrategie is de Vogeltrek. De korteafstandstrekkers reisden in het koude jaargetijde naar het Middellandse Zeegebied, de langeafstandstrekkers zelfs tot in Afrika ten zuiden van de Sahara, zegt Nelson.

«Veel trekvogels zijn insecteneters.» De reis, die soms vele duizenden kilometers lang is, is echter zeer gevaarlijk. Daarom leiden de mildere winters snel tot aanpassingen in de trekroutes. Zo overwintert de zwartkop sinds de jaren 1980 in Engeland, terwijl de gekraagde roodstaart en de spreeuw inmiddels deels in het zuiden van Duitsland blijven.

U kunt met barmhartigheid alle dieren en onze planeet helpen. Kies mededogen op uw bord en in uw glas. Go vegan.