Holenberen door de mens uitgeroeid: studie bevestigt dit

Tijdens de laatste ijstijd zou de mens een sleutelrol kunnen hebben gespeeld bij het uitsterven van de holenberen in Europa. Dat is de conclusie van een internationale studie met deelname van de Universiteit van Zürich, waarin genetisch materiaal uit meerdere grotten werd geanalyseerd.

In welke gebieden van Europa leefden holenberen en welke trekbewegingen maakten zij tijdens het Laat-Pleistoceen? Onderzoekers rond Verena Schünemann van het Instituut voor Evolutionaire Geneeskunde van de Universiteit van Zürich gingen deze vraag na. Zij reconstrueerden het mitochondriale erfelijk materiaal uit botmonsters van 59 holenberen, afkomstig van veertien vindplaatsen in Polen, Frankrijk, Spanje, Duitsland, Italië en Servië. Ook in Zwitserland werden botten gevonden, namelijk in de Freiburgse Voralpen, in de grot «Bärenloch» bij Charmey. Die tonen aan dat de holenberen daar overwinterden en hun jongen ter wereld brachten. De onderzoekers vergeleken de genomen van deze veertien vindplaatsen met 64 eerder gepubliceerde mitochondriale DNA-sequenties.

Zowel hedendaagse als vroegere bruine beren dragen 0,9 tot 2,4 procent holenbeer-DNA in hun erfelijk materiaal. Omgekeerd is ook genetisch materiaal van bruine beren terug te vinden in de holenbeer, zij het in mindere mate. De wetenschappers concluderen hieruit dat holen- en bruine beer zich met elkaar gepaard moeten hebben voordat de ene soort uiteindelijk uitstierf. Het is voor het eerst dat DNA van een uitgestorven ijstijdsoort in een levende dierpopulatie is aangetoond, meldden onderzoekers al eerder.

Stamboom van de Europese holenberen

«Onze gegevens laten zien dat de verspreiding van de holenberen tijdens de laatste ijstijd veel complexer was dan tot nu toe werd aangenomen», legt laatste auteur Verena Schünemann van de UZH uit. Met de mitochondriale genomen werd een soort stamboom van de holenberen opgesteld: de onderzoekers identificeerden vijf grote DNA-lijnen die over heel Europa verspreid waren, maar teruggaan op een gemeenschappelijke voorouder. Die leefde ongeveer 451.000 jaar geleden.

De populaties holenberen lijken tot ongeveer 40.000 jaar geleden relatief stabiel te zijn gebleven, ook tijdens twee koudeperioden en meerdere koelere episoden. De sterke afkoeling van de laatste ijstijd zette pas ongeveer 30.000 jaar geleden in, toen de populaties holenberen al sterk uitgedund waren. Dit wijst erop dat andere factoren grote invloed hadden op het uitsterven van de holenberen.

De mens decimeert de beren

«De drastische achteruitgang van de holenberenpopulatie begon ongeveer 40’000 jaar geleden. Dat is ook het moment waarop de moderne mens zich in Europa verspreidde en steeds meer een concurrent van de beer werd. Met de grotten in bepaalde gebieden maakte de mens aanspraak op dezelfde leefgebied als de beren en joeg hij op de dieren», legt Schünemann uit. Archeologische vondsten bewijzen dat de beren werden gedood en verwerkt.

Het koeler wordende klimaat en de daardoor verminderde beschikbaarheid van planten als voedsel hebben de planteneters bovendien zwaar getroffen. Zo werd de gehele berenpopulatie mogelijk versnipperd in verschillende deelpopulaties, die gematigdere klimaatzones en leefgebieden met een rijk plantenaanbod bewoonden. Door de berenjacht en door kleine, afgebakende populaties heeft de mens volgens de wetenschappers mogelijk een beslissende rol gespeeld bij het uitsterven van de beren.