Wild konijn Zwitserland: ernstig bedreigd, toch nog bejaagbaar

Het wilde konijn behoort tot de meest bedreigde zoogdieren van Zwitserland. Op de Rode Lijst staat het geclassificeerd als «ernstig bedreigd» (EN, Endangered). De populatie is uiterst klein: begin jaren 1980 was de soort in Tessin nog goed vertegenwoordigd, maar een epidemie vaagde de populatie eind 20e eeuw vrijwel volledig weg. Tegenwoordig komen in Zwitserland nog slechts enkele geïsoleerde populaties voor. Toch staat het wilde konijn in de federale jachtwet vermeld als bejaagbare soort. Het is het meest absurde geval binnen het Zwitserse jachtsysteem: een soort op de rand van uitsterven, die volgens de wet nog altijd mag worden afgeschoten.

Fiche

Het Europese wilde konijn (Oryctolagus cuniculus) behoort tot de familie van de hazen (Leporidae) en is de enige soort van het geslacht Oryctolagus. Het is de stamvorm van alle huiskonijnen. Met een lichaamslengte van 40 tot 50 centimeter en een gewicht van 1,5 tot 2 kilogram is het aanmerkelijk kleiner en gedrongener dan de haas. De oren zijn korter, de achterpoten minder lang. De vacht is aan de bovenzijde grijsbruin, de nek roestbruin, de buikzijde en de onderkant van de korte staart (de «bloem») zijn wit.

Biologie en sociale structuur

In tegenstelling tot de haas, die als eenling in open landschappen leeft, is het wilde konijn een uitgesproken sociaal dier. Het leeft in kolonies en graaft complexe, ondergrondse holenstelsels die generaties lang worden uitgebreid en gebruikt. Binnen de kolonie bestaat een vaste rangorde. Wilde konijnen zijn voornamelijk schemer- en nachtactief en verwijderen zich bij het foerageren zelden meer dan enkele honderden meters van hun hol. Deze nauwe binding met het hol onderscheidt hen fundamenteel van de haas, die als nestvlieder in open legers rust.

Wilde konijnen geven de voorkeur aan open landschappen met lage vegetatie, struikeilanden en losse bodems die geschikt zijn om te graven. Bosranden, heggenlandschappen, duinen en hellingen zijn ideale leefgebieden. In intensief gebruikte landbouwgronden vinden ze nauwelijks nog geschikte habitats. Qua klimaat is het wilde konijn afhankelijk van mildere streken; in hooggebergte ontbreekt het.

Voortplanting

Het wilde konijn heeft onder de inheemse zoogdieren een van de hoogste voortplantingssnelheden. Een vrouwtje kan per jaar 3 tot 5 nesten van elk 3 tot 7 jongen ter wereld brengen. De jongen worden naakt en blind geboren (nestblijvers), in tegenstelling tot jonge hazen, die als nestvlieders al behaard en ziende ter wereld komen. Dit hoge voortplantingstempo is een aanpassing aan de hoge sterfte: natuurlijke roofdieren, ziektes en weersomstandigheden eisen een zware tol. Onder normale omstandigheden compenseert de voortplanting de verliezen. Maar wanneer ziektes zoals myxomatose of RHD (Rabbit Haemorrhagic Disease) toeslaan, stort ook een populatie met een sterke voortplanting binnen korte tijd in.

Rodelijst-status

Het wilde konijn staat in Zwitserland op de Rode Lijst van zoogdieren geclassificeerd als «ernstig bedreigd» (EN, Endangered) (BAFU, 2022). Dat betekent: er bestaat een hoog risico dat de soort in Zwitserland op middellange termijn uitsterft. De populatie is zeer klein en gefragmenteerd. SRF berichtte in 2022 dat de Zwitserse populatie wilde konijnen «zeer klein» was en dat de soort in Tessin na een epidemie eind 20e eeuw praktisch verdwenen was (SRF, 2022). 20 Minuten en Infosperber bevestigden in 2022 dat wilde konijnen in Zwitserland «bijzonder ernstig bedreigd» waren (20 Minuten, Infosperber, 2022).

De geschiedenis: van Romeins konijn tot slachtoffer van een epidemie

Herkomst en verspreiding

Het wilde konijn stamt oorspronkelijk van het Iberisch Schiereiland en uit Noord-Afrika. Al de Romeinen hielden het als huisdier. In de middeleeuwen werd het in grote delen van Europa uitgezet en verspreidde het zich dankzij zijn enorme voortplantingsvermogen snel. In Zwitserland heeft het zich vooral in de qua klimaat mildere streken gevestigd, met name in Tessin, het gebied rond het Meer van Genève en Noordwest-Zwitserland. Het gold nooit als een algemene soort in Zwitserland, aangezien de alpiene hooggebergtes en het ruwe klimaat van grote delen van het land de verspreiding van nature beperken.

De ramp: myxomatose en RHD

De geschiedenis van het wilde konijn in Europa is onlosmakelijk verbonden met twee verwoestende virusziekten, die beide door de mens zijn veroorzaakt of verspreid.

Myxomatose werd in 1952 in Frankrijk opzettelijk in de populatie wilde konijnen gebracht, toen grondbezitter Paul-Félix Armand-Delille twee besmette konijnen op zijn landgoed vrijliet om de konijnenpopulatie in te dammen (Wikipedia, Myxomatose). Het virus verspreidde zich in razend tempo over heel Europa en had een vrijwel populatievernietigend effect. Het sterftecijfer bedroeg tot wel 99 procent. Ook in Zwitserland werden de populaties wilde konijnen enorm gedecimeerd. In 2007 werd opnieuw een uitbraak in Zwitserland gemeld (AGES, Myxomatose).

Daarnaast trad vanaf de jaren 1980 de Rabbit Haemorrhagic Disease (RHD, ook wel ‘Chinese ziekte’ genoemd) op, een andere virusziekte met sterftecijfers van meer dan 80 procent. In Ticino, waar begin jaren 1980 nog een aanzienlijke populatie wilde konijnen bestond, leidde deze epidemie tot het vrijwel volledig verdwijnen van de soort (SRF, 2022). In 2018 dook bovendien een nieuwe virusrecombinant (ha-MYXV) op op het Iberisch schiereiland, die voor het eerst ook op grote schaal veldhazen doodde (Vetmeduni Wenen, 2025).

Het wilde konijn in Zwitserland is dus geen slachtoffer van natuurlijke processen, maar een slachtoffer van menselijke manipulatie: de ziekten die het aan de rand van uitroeiing hebben gebracht, zijn door de mens opzettelijk of door nalatigheid verspreid.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

De bejaging: bij wet mogen op een uitstervende soort geschoten worden

Juridische situatie

Het wilde konijn is volgens de federale jachtwet (JSG, art. 5 lid 1 sub f) een bejaagbare soort. De gesloten tijd loopt van 16 februari tot 30 september. In de maanden oktober tot half februari mag er geschoten worden. De kantons kunnen de jachttijd verder beperken of het wilde konijn het hele jaar door beschermen.

De tegenstrijdigheid is overduidelijk: het wilde konijn staat op de Rode Lijst als ‘sterk bedreigd’, dus in de op één na hoogste bedreigingscategorie na ‘met uitsterven bedreigd’. Tegelijkertijd is het volgens de federale wet bejaagbaar. Deze gelijktijdigheid van bedreigingsstatus en bejaagbaarheid is wildbiologisch en ethisch onhoudbaar. Infosperber becommentarieerde dit in 2022: “Het is een schande dat wilde konijnen nog steeds bejaagbaar zijn, terwijl ze als sterk bedreigd gelden” (Infosperber, 2022).

De omvang van de afschot

De afschotcijfers zijn laag vanwege de piepkleine populatie. De Zwitserse jachtstatistiek laat voor de afgelopen jaren slechts enkele afzonderlijke afschoten zien. Maar zelfs een gering aantal afschoten kan bij een restpopulatie die op de rand van verdwijning staat, het verschil betekenen tussen overleven en uitsterven. Het feit dat het wilde konijn nog altijd op de lijst van bejaagbare soorten staat, is geen uitdrukking van een bewust wildbeheerbeleid, maar van een verzuim: de federale wet is niet aangepast aan de realiteit van de Rode Lijst.

De vergelijking met de haas

De haas, die als ‘kwetsbaar’ (VU) wordt ingedeeld, dus één categorie lager dan het wilde konijn, wordt door de recreatieve jagers intensief bejaagd met ongeveer 1'600 afschoten per jaar en is onderwerp van een breed publiek debat. Het wilde konijn, dat nog sterker bedreigd is, wordt in dit debat nauwelijks genoemd, omdat de populatie zo klein is dat het als jachtbuit feitelijk niet meer voorkomt. Maar juist dat maakt deze zaak bijzonder ernstig: een soort die zo zeldzaam is geworden dat ze voor de recreatieve jagers 'onzichtbaar' is geworden, staat nog altijd in de jachtwet. Niemand vecht voor de schrapping ervan, omdat het niemand interesseert. Het wilde konijn sterft in de onzichtbaarheid.

Meer hierover: Dossier: De haas in Zwitserland

Ecologisch belang: sleutelsoort in het verborgene

De ecosysteem-ingenieur

Waar het wilde konijn in gezonde populaties voorkomt, is het een ecologische sleutelsoort. Door zijn graafactiviteit belucht het de bodem, creëert het microhabitats voor insecten, reptielen en amfibieën en bevordert het de plantendiversiteit door selectieve begrazing. In zijn oorspronkelijke leefgebied op het Iberisch Schiereiland vormt het de voedselbasis voor een hele keten van roofdieren: de Iberische lynx en de Spaanse keizerarend zijn afhankelijk van het wilde konijn als hoofdprooi. De dramatische achteruitgang van het wilde konijn door myxomatose en RHD heeft in Spanje de Iberische lynx aan de rand van de uitsterving gebracht (Duitse Jachtvereniging).

In Zwitserland is het ecologisch belang van het wilde konijn beperkt vanwege de kleine populatieomvang. Maar dat maakt het verdwijnen ervan niet minder zorgwekkend: elke soort die uit een ecosysteem verdwijnt, laat een leemte achter waarvan de gevolgen vaak pas jaren later zichtbaar worden.

Voedselbron voor roofdieren

In regio's met intacte konijnenpopulaties profiteren de rode vos, oehoe, buizerd, hermelijn en andere roofdieren van het ruime aanbod aan prooien. Het verdwijnen van het wilde konijn verhoogt de predatiedruk op andere prooidieren, zoals de eveneens bedreigde haas. Het herstel van een gezonde konijnenpopulatie zou daarmee positieve cascade-effecten hebben op het hele ecosysteem.

Wat er zou moeten veranderen

Onmiddellijke schrapping van het wilde konijn uit de lijst van bejaagbare soorten: Een soort die als ‘sterk bedreigd’ op de Rode Lijst staat en waarvan de Zwitserse populatie op de rand van uitsterven verkeert, mag onder geen beding bejaagbaar blijven. De schrapping is geen kwestie van jachtbeleid, maar van soortenbescherming, en moet op federaal niveau plaatsvinden.
Nationaal beschermingsprogramma voor het wilde konijn: Zwitserland heeft een actief beschermings- en herintroductieprogramma voor het wilde konijn nodig. Geschikte habitats moeten worden geïdentificeerd, verbeterd en met elkaar verbonden. Pionierkolonies moeten tegen verstoring worden beschermd. Het Geneefse model laat zien dat in een kanton zonder recreatieve jacht de omstandigheden voor het herstel van kleinwildsoorten aanzienlijk beter zijn.
Ziektebewaking en preventie: Myxomatose en RHD vormen de grootste bedreigingen voor het wilde konijn. Systematische bewaking van ziekteverwekkers in Zwitserland en het ontwikkelen van vaccinatiestrategieën voor wilde populaties zijn dringend nodig. De nieuwe virusrecombinant ha-MYXV, die sinds 2018 ook hazen treft, moet bijzonder nauwlettend in de gaten worden gehouden.
Verbetering van de leefomgeving: Het wilde konijn heeft behoefte aan structuurrijke landschappen met losse bodems, struikeilandjes, heggen en extensief gebruikte graslanden. De intensivering van de landbouw heeft deze habitats op grote schaal vernietigd. Ecologische compensatiegebieden, braakliggende terreinen en heggenstroken moeten gericht worden aangelegd in gebieden met een historische aanwezigheid van konijnen.
Onderzoek naar bestand en verspreiding: Er bestaan geen betrouwbare actuele gegevens over de omvang en verspreiding van de konijnenpopulatie in Zwitserland. Zonder deze gegevens is geen beschermingsprogramma mogelijk. Een systematische inventarisatie met holtellingen, cameravallen en genetische analyses is dringend nodig.
Voorlichting aan het publiek: Het konijn is in Zwitserland zo zeldzaam geworden dat de meeste mensen niet eens weten dat het bestaat. Voorlichting en educatie over de bedreigde situatie zijn een voorwaarde voor maatschappelijk draagvlak voor beschermingsmaatregelen.

Argumentatie

«Het konijn mag dan bejaagbaar zijn, maar wordt in de praktijk nauwelijks meer geschoten.» Dat is geen argument om de bejaagbaarheid te behouden, maar juist om die af te schaffen. Wanneer een soort zo zeldzaam is geworden dat hij als jachtprooi niet meer voorkomt, is het schrappen ervan uit de jachtwet vanzelfsprekend. De bejaagbaarheid op papier behouden, is een signaal van onverschilligheid tegenover soortenbescherming.

«De belangrijkste bedreiging zijn ziekten, niet de recreatieve jacht.» Dat klopt. Maar wanneer een soort door myxomatose en RHD op de rand van uitsterven is gebracht, moet elke bijkomende sterftefactor worden geëlimineerd, ook al is die kwantitatief gering. Dit principe geldt voor de haas, en geldt des te meer voor het nog sterker bedreigde konijn. De recreatieve jacht op een soort die in Zwitserland praktisch verdwenen is, heeft geen redelijke grond in de zin van de dierenwelzijnswet.

«Het konijn is oorspronkelijk niet inheems in Zwitserland en werd door de mens geïntroduceerd.» Het konijn leeft sinds de middeleeuwen in Zwitserland en maakt al eeuwenlang deel uit van de inheemse fauna. Het staat op de Rode Lijst van inheemse zoogdieren. Of een soort 500 of 5.000 jaar geleden is binnengekomen, is irrelevant voor de beschermingsstatus. Doorslaggevend is dat de soort deel uitmaakt van het bestaande ecosysteem en dat het verdwijnen ervan een ecologisch gat achterlaat.

«De kantons kunnen het konijn sowieso beschermen.» De kantonnale lappendeken is geen oplossing voor een soort met zo'n kleine en gefragmenteerde populatie. Het konijn heeft landelijke bescherming op federaal niveau nodig. Vrijwillige kantonnale maatregelen hebben bij de haas gefaald, en zullen bij het konijn nog meer falen, omdat de soort te zeldzaam is om politieke aandacht te krijgen.

«Er zijn belangrijkere problemen op het gebied van soortenbescherming dan het konijn.»Er zijn veel problemen op het gebied van soortenbescherming. Maar het schrappen van een soort uit de jachtwet kost niets, vergt geen administratieve inspanning en geeft een signaal af: wie het echt meent met soortenbescherming, begint met het wegnemen van evidente tegenstrijdigheden. De bejaagbaarheid van een «ernstig bedreigde» soort is zo'n tegenstrijdigheid.

Snelkoppelingen

Bijdragen op Wild beim Wild:

Gerelateerde dossiers

Bronvermeldingen

BAFU (2022): Rode Lijst van zoogdieren (zonder vleermuizen). Bedreigde soorten van Zwitserland. Umwelt-Vollzug
Zwitserse jachtstatistiek, BAFU/Wildtier Schweiz: http://www.jagdstatistik.ch
SRF (2022): Rode Lijst van bedreigde soorten is zo lang als nooit tevoren (afbeelding/tekst: wild konijn in Zwitserland, populatie zeer klein)
20 Minuten (2022): Rode Lijsten, deze dieren dreigen in Zwitserland uit te sterven
Infosperber (2022): Binnenkort alleen nog uit chocolade? Minder veldhazen in Zwitserland
Stadtwildtiere Schweiz (2022): Nieuwe Rode Lijst van zoogdieren
Wikipedia: Myxomatose, wild konijn (Oryctolagus cuniculus)
AGES Oostenrijk (2024): Konijnenziekte, konijnenpest, myxomatose
Vetmeduni Wenen (2025): Myxomatose-uitbraak in Oostenrijk, nieuwe virusrecombinant ha-MYXV
Deutscher Jagdverband: Diersoortprofiel wild konijn
BLV (Bondsbureau voor Voedselveiligheid en Veterinaire Zaken): Myxomatose (blv.admin.ch)
Zwangsbejagung-ade.de: Kanton Genève, Zwitserland (wilde konijnen en veldhazen vóór het jachtverbod zeer zeldzaam)
Federale wet op de jacht en de bescherming van wilde zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)
Dierenwelzijnswet (TSchG, SR 455)

Onze aanspraak

Het wilde konijn is het meest onzichtbare slachtoffer van de Zwitserse jachtwetgeving. Het is «ernstig bedreigd», de populatie verwaarloosbaar klein, het voortbestaan in Zwitserland acuut in gevaar. En toch staat het in de federale wet als bejaagbare soort. Niemand heeft het afschieten van het wilde konijn nodig. Niemand vraagt erom. Niemand zou het missen. Toch schrapt niemand het. Het wilde konijn sterft in de schaduw van de grotere jachtdebatten, onopgemerkt door het publiek en genegeerd door een politiek die soortenbescherming in zondagsredes bezweert en in de dagelijkse praktijk verwaarloost. De ziektes die het wilde konijn tot aan de rand van de uitroeiing hebben gebracht, zijn door de mens veroorzaakt. De leefgebieden die het nodig zou hebben, zijn door de mens vernietigd. En de wet die het zou moeten beschermen, staat nog steeds toe dat het wordt afgeschoten. De conclusie is duidelijk: het wilde konijn moet onmiddellijk en in heel Zwitserland uit de lijst van bejaagbare soorten worden geschrapt en worden opgenomen in een actief beschermingsprogramma. Het is de eenvoudigste en tegelijkertijd de meest achterstallige maatregel op het gebied van soortenbescherming in Zwitserland. Dit dossier wordt doorlopend geactualiseerd wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over recreatieve jacht: in ons dossier over de jacht bundelen wij factchecks, analyses en achtergrondrapportages.