Gems Zwitserland: hoogjacht, klimaatstress en overpopulatiemythe

In Zwitserland leven ongeveer 86.000 gemzen, waarvan er jaarlijks zo'n 12.000 door hobbyjagers worden geschoten. Terwijl de populaties in veel regio's stagneren of dalen, houdt de hobbyjacht vast aan de tot nu toe gehanteerde afschotdruk. Dit dossier laat zien waarom de gems tussen hoogjacht, klimaatverandering en het debat over predatoren onder de voet wordt gelopen.

Profiel

De gems (Rupicapra rupicapra) behoort tot de familie van de holhoornigen (Bovidae) en is een van de iconische wilde diersoorten van het Alpengebied. Ze bewoont steile berggebieden tussen de boomgrens en de rotsregio's, maar komt ook voor in beboste middelgebergten. In Zwitserland is de gems verspreid over de gehele Alpen, voor-Alpen en de Jura.

Biologie en sociaal gedrag

Gemzen leven in matriarchale groepen die geleid worden door ervaren geiten. De bokken leven buiten de bronsttijd (november/december) vaak alleen of in losse vrijgezellengroepen. De geiten werpen in mei of juni doorgaans één jong, zelden een tweeling. De jongen volgen de moeder al enkele uren na de geboorte en zijn na ongeveer zes maanden zelfstandig.

Gemzen zijn uitstekende klimmers en kunnen hellingen tot 80 graden beklimmen. Hun harde, rubberachtige hoeven bieden optimale grip op rots en sneeuw. In de winter verlagen gemzen hun stofwisseling en gebruiken ze sneeuwarme, aan de wind blootgestelde plekken om energie te sparen. Verstoringen tijdens de wintermaanden, of het nu door toerskiërs, off-piste skiërs of de hobbyjacht is, kunnen levensbedreigend zijn, omdat elke vlucht waardevolle energiereserves kost.

Populatiecijfers

Volgens de federale jachtstatistiek leven er in Zwitserland ongeveer 86.000 gemzen (stand 2022). De populaties zijn in veel regio's van de noordwestelijke Alpen al jaren teruglopend, terwijl ze in enkele gebieden van de centrale en oostelijke Alpen als stabiel gelden. De populatieschattingen berusten op tellingen die in open terrein boven de boomgrens relatief betrouwbaar zijn, maar in het bos aanzienlijke onzekerheden vertonen.

De gems in het vizier van de hoogjacht

Jachtdruk

De gems is na het ree en het edelhert het derde meest voorkomende afschotdoel van de Zwitserse hobbyjacht. Jaarlijks worden er in heel Zwitserland ongeveer 12.000 gemzen geschoten, waarbij het afschot regionaal sterk varieert. In patentjachtkantons zoals Graubünden, Wallis en Tessin vormt de gemsjacht een centraal onderdeel van de hoogjacht, die als culturele traditie met een hoge emotionele waarde geënsceneerd wordt.

De jacht op gemzen vindt overwegend plaats in de herfst tijdens de hoogjacht. In Graubünden worden daarbij naast bokken ook jaarlingen en geiten vrijgegeven, waarbij de quotasystemen per regio en jaar variëren. De afschotplanning is gebaseerd op telresultaten en cijfers over gevonden dode dieren, die echter vaak onnauwkeurig zijn en de werkelijke populatietrend niet correct weergeven.

Het probleem van de trofeejacht

Bij de gemsjacht spelen trofeeën een aanzienlijke rol. De gewonden hoorns van de gemsbokken (kruiken) gelden als begeerde jachttrofee. Hoewel de officiële jachtplanning benadrukt dat het afschot niet trofeegericht is, laat de praktijk een ander beeld zien: in veel regio's worden onevenredig veel bokken op de beste leeftijd geschoten, wat de leeftijdsstructuur van de populatie verstoort en de genetische diversiteit vermindert. Het selectief wegnemen van de sterkste bokken is in strijd met het principe van de natuurlijke selectie, waarbij de fitste dieren zich het vaakst voortplanten.

Meer hierover: Dossier: hoogjacht in Zwitserland

Teruglopende bestanden: oorzaken en negeren

Klimaatverandering

De klimaatverandering treft bergsoorten zoals de gems bijzonder hard. Stijgende temperaturen, toenemende hitteperioden en veranderende sneeuwomstandigheden hebben op meerdere niveaus gevolgen. De gems is aangepast aan koude temperaturen. Hittestress in de zomer dwingt haar om overdag uit te wijken naar hoger gelegen, schaduwrijke gebieden, wat de graastijd verkort en de energiehuishouding belast. De verschuiving van de vegetatiezones naar boven verandert het voedselaanbod. Gemzen boven de boomgrens vinden minder geschikte begrazing, terwijl het oprukkende bos hun leefgebied betwist. Vroegere sneeuwsmelt en veranderde neerslagpatronen kunnen de synchronisatie tussen de geboorte van de kitsen en de optimale voedselbeschikbaarheid verstoren.

Recreatiedruk

Gemzen in het Alpengebied staan onder toenemende druk door recreatieve activiteiten: skitochten, sneeuwschoenwandelen, paragliding en mountainbiken dringen door tot voorheen ongestoorde toevluchtsgebieden. De verstoringen treffen alle seizoenen, maar zijn in de winter bijzonder ernstig. Een gems die in de winter meermaals tot vluchten wordt gedwongen, kan haar energiehuishouding niet meer in evenwicht brengen en sterft.

Ziekten

Gemsblindheid (infectieuze keratoconjunctivitis) en gemsschurft zijn terugkerende ziekten die lokaal tot massale instortingen van de populatie kunnen leiden. Gemsschurft, veroorzaakt door mijten, kan hele populaties met 80 procent decimeren. De verspreiding van dergelijke ziekten wordt bevorderd door de stress van de hobbyjacht en de hoge dierdichtheid in de resterende toevluchtsoorden.

Gems en predatoren: de lynx als natuurlijke regulator

De feiten

De lynx maakt regelmatig gemzen tot prooi, vooral in beboste berggebieden. In gebieden met stabiele lynxpopulaties kan de predatiedruk op gemzen lokaal merkbaar zijn. De hobbyjacht-lobby gebruikt dit feit om de lynx voor te stellen als een bedreiging voor de gemspopulaties en om regulatie of verwijdering ervan te eisen.

De duiding

Het wetenschappelijke bewijs schetst een genuanceerder beeld. KORA, het Zwitserse coördinatiebureau voor roofdierecologie, documenteert de predator-prooidynamiek al jarenlang. De lynx beïnvloedt de gemspopulaties lokaal, maar is niet verantwoordelijk voor de grootschalige achteruitgang. De belangrijkste oorzaken liggen in de klimaatverandering, de verslechtering van de habitat en de cumulatieve druk van hobbyjacht en recreatieve verstoring. De lynx neemt voornamelijk verzwakte, zieke of oude gemzen en jongen, en vervult dus een sanitaire functie die de populatie als geheel versterkt. In gebieden waar de lynx gemzen en reeën reguleert, profiteert het beschermingsbos van verminderde vraatschade, wat precies overeenkomt met het doel dat de hobbyjacht voor zichzelf opeist.

De eis om de lynx te reguleren ter bescherming van de gemspopulaties is daarom ecologisch niet houdbaar. Ze dient primair de belangen van de hobbyjagers, die in de lynx een concurrent om «hun» prooi zien, niet de bescherming van de gems.

Meer hierover: Dossier: De lynx in Zwitserland en Dossier: Jachtmythes

De gems in het bos-wildconflict

Net als bij de ree wordt ook de gems beschuldigd van vraatschade in het beschermingsbos. In gebieden waar gemzen het bos in worden gedreven omdat ze de open hooggelegen terreinen verliezen door verstoring of klimaatverandering, kan de vraat aan jonge bomen toenemen. Maar ook hier schiet het argument tekort: niet de gems is het probleem, maar het feit dat haar natuurlijke leefgebied boven de boomgrens krimpt door recreatieve druk en klimaatverandering. De hobbyjacht zelf draagt eraan bij de gemzen het bos in te drijven, doordat ze de dieren verjaagt uit de open terreinen waar ze van nature zouden grazen. De oplossing ligt niet in hogere afschotcijfers, maar in het verminderen van verstoringen, het beschermen van rustzones en het bevorderen van natuurlijke predatoren.

Meer hierover: Dossier: Jacht en biodiversiteit

Dierenleed tijdens de hoogjacht

Jachtomstandigheden in het gebergte

De gemsjacht in het gebergte is vanuit het oogpunt van dierenwelzijn bijzonder problematisch. De schietafstanden zijn vaak extreem groot, de lichtomstandigheden wisselend en de windomstandigheden onvoorspelbaar. Dit alles vergroot de kans op misschoten en aanschoten. Een aangeschoten dier in steil terrein bergen en nazoeken is bewerkelijk en vaak onmogelijk. Gemzen die aangeschoten in rotswanden vluchten, sterven daar urenlang of dagenlang een langzame dood.

Verstoring en stress

De hoogjacht duurt meerdere weken en veroorzaakt in de betrokken gebieden permanente jachtdruk. Gemzen die dagelijks door hobbyjagers worden gestoord, verlaten hun vertrouwde verblijfplaatsen, verminderen hun graastijden en verbruiken energiereserves die ze voor de naderende winter nodig zouden hebben. Het verstoringseffect treft niet alleen de bejaagde dieren, maar de hele fauna van het gebergte, met inbegrip van de steenarend, het steenwild en de sneeuwhoenders.

Meer hierover: Dossier: Jacht en dierenwelzijn en Dossier: Hoogjacht in Zwitserland

Wat zou moeten veranderen

Aanpassing van de afschotcijfers aan de werkelijke populatieontwikkeling: in regio's met afnemende gemspopulaties moet de hobbyjacht onmiddellijk worden stopgezet. Afschotcontingenten die gebaseerd zijn op onnauwkeurige telresultaten en politieke compromissen zijn geen regulering, maar een bedreiging voor de populatie
Grootschalige wildrustzones: Gemzen hebben ongestoorde winterverblijven nodig, waarin ze hun energiehuishouding in evenwicht kunnen brengen. Het instellen van bindende wildrustzones – ook ten aanzien van recreanten – is de meest doeltreffende maatregel tegen de cumulatieve stress van hobbyjacht, toerisme en klimaatverandering.
Bevordering van de lynx als natuurlijke gemsregulator: De lynx reguleert gemspopulaties in het bos doeltreffender en duurzamer dan welk afschotplan ook. In plaats van hem te bestrijden als concurrent om «de eigen buit», moet zijn rol als sleutelsoort worden erkend en zijn verspreiding worden bevorderd.
Beëindiging van de op trofeeën gerichte bokkenjacht: Het selectief wegnemen van de sterkste bokken is in strijd met het principe van natuurlijke selectie en verstoort de leeftijdsopbouw en genetische diversiteit van de populatie. De hobbyjacht moet zich losmaken van het trofeedenken.
Professioneel wildbeheer in plaats van hoogjacht: De gemsregulatie moet worden overgedragen aan professionele wildhoeders, die gericht, gepland en met vakkundigheid ingrijpen. De hoogjacht in haar huidige vorm – een wekenlang traditioneel ritueel met een enorm verstorend effect – moet worden vervangen door gerichte individuele afschoten.

Argumentatie

«Zonder de hobbyjacht zouden de gemspopulaties het beschermbos in gevaar brengen.» De hobbyjacht drijft de gemzen zelf door voortdurende verstoring het bos in, waar ze de vraatschade concentreren. In ongestoorde gebieden verblijven gemzen overwegend boven de boomgrens, waar ze van nature grazen. De oplossing ligt in het verminderen van verstoringen, niet in hogere afschoten. De lynx reguleert gemzen in het bos doeltreffender dan de hobbyjacht.

«De lynx brengt de gemspopulaties in gevaar – hij moet gereguleerd worden.» KORA documenteert al jaren dat de lynx voornamelijk verzwakte, zieke of oude gemzen en kitsen buitmaakt en daarmee een sanitaire functie vervult. De voornaamste oorzaken van de teruggang van de gemzen zijn klimaatverandering, habitatverslechtering en cumulatieve druk van hobbyjacht en recreatieve verstoring. De eis om de lynx ter «bescherming» van de gemspopulaties te reguleren, dient de belangen van de hobbyjagers, niet de bescherming van de gems.

«De hoogjacht is traditie en deel van de alpencultuur.» Traditie is geen argument tegen wetenschappelijke evidentie. De hoogjacht veroorzaakt wekenlang aanhoudende verstoring in de meest kwetsbare leefgebieden van de Alpen, met grote trefonzekerheid in steil terrein, aanzienlijk dierenleed door aanschoten en negatieve gevolgen voor de hele bergfauna. Professioneel wildbeheer is geen vernietiging van cultuur, maar een aanpassing aan de stand van de wetenschap en de ethiek.

«De gemzenpopulaties zijn stabiel – er is geen reden tot bezorgdheid.» De populatieschattingen berusten op tellingen in open terrein, die gemzen in het bos niet registreren. In de Noordwestelijke Alpen nemen de populaties al jaren af. De bewering van stabiliteit negeert regionale verschillen en het cumulatieve effect van klimaatverandering, recreatiedruk en hobbyjacht.

Quicklinks

Artikelen op Wild beim Wild:

Verwante dossiers

Onze ambitie

De gems is een wapendier van de Alpen en behoort tot de symbolen van de Zwitserse bergwereld. Dat ze ondanks teruglopende populaties nog steeds massaal wordt bejaagd, toont hoe sterk de belangen van de hobbyjacht het wildbeleid domineren. Het onderzoek toont aan dat de lynx gemzen in het bos doeltreffender reguleert dan de hobbyjacht, dat de klimaatverandering de leefomgeving van de gems van bovenaf laat krimpen en dat de hoogjacht wekenlange permanente verstoring veroorzaakt in de gevoeligste berghabitats. Een systeemverandering naar professioneel wildbeheer, wildrustzones en natuurlijke predatoren is geen radicaliteit, maar een aanpassing aan de stand van de wetenschap. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt zodra nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over het thema hobbyjacht: in ons dossier over de jacht bundelen we factchecks, analyses en achtergrondrapporten.