Boommarter Zwitserland: Schuwe bosbewoner onder jachtdruk

De boommarter is een van de meest verborgen en zeldzaamste marterachtigen van Zwitserland. Hij leeft uitsluitend in het bos, mijdt menselijke nederzettingen en reageert uiterst gevoelig op de versnippering van zijn leefgebied. Ondanks zijn achteruitgang en zijn lage populatiedichtheid wordt hij in de meeste kantons nog steeds bejaagd. Jaarlijks worden ongeveer 100 tot 150 boommarters door recreatieve jagers geschoten. BirdLife Zwitserland merkt op: «Waarom 146 van de verborgen boommarters geschoten worden, is moeilijk te begrijpen.»

Profiel

De boommarter (Martes martes), ook wel edelmarter genoemd, behoort tot de familie van de marters (Mustelidae) en is een vergelijkenderwijs kleine roofdiersoort, ongeveer zo groot als een kleine huiskat. Zijn kop-romplengte bedraagt 40 tot 58 centimeter, de borstelige staart meet nog eens 16 tot 28 centimeter. Het gewicht van volwassen dieren ligt tussen 0,8 en 1,8 kilogram, waarbij mannetjes (rekels) doorgaans 10 tot 15 procent zwaarder zijn dan vrouwtjes (teven). Zijn vacht is kastanje- tot donkerbruin, zijdeachtig glanzend en duidelijk fijner dan die van de steenmarter. Het meest opvallende onderscheidende kenmerk is de keelvlek: bij de boommarter is deze geelachtig tot oranje en aan de onderrand afgerond, bij de steenmarter wit en gevorkt. Ook de behaarde voetzolen onderscheiden de boommarter van de steenmarter, wiens zolen kaal zijn.

Biologie en levenswijze

De boommarter is een eenling en voornamelijk schemer- en nachtactief. Hij is een uitstekende klimmer die sprongen van wel 4 meter tussen bomen kan maken en daarbij zijn achterpoten 180 graden kan draaien (Wikipedia, Baummarder). Zijn borstelige staart dient als evenwichtsorgaan. Overdag rust hij in boomholten, verlaten eekhoornnesten, spechtenholen of roofvogelnesten, waarbij hij zijn slaapplaatsen dagelijks wisselt (Waldwissen.net, Baummarder im Kanton Luzern).

De boommarter vertoont een uitgesproken territoriaal gedrag. Zijn territoria zijn met wel 30 vierkante kilometer buitengewoon groot. In de Zwitserse Jura ligt de populatiedichtheid op slechts 0,1 tot 0,8 individuen per vierkante kilometer (Stadtwildtiere Schweiz). Deze extreem lage dichtheid maakt de boommarter tot een van de zeldzaamste zoogdieren van de Zwitserse bossen. De territoria van de mannetjes overlappen met die van meerdere vrouwtjes, maar worden tegen soortgenoten van hetzelfde geslacht rigoureus met kliersecreten gemarkeerd en verdedigd.

Voortplanting

De paartijd valt in de maanden juni tot augustus. Net als bij de das en het ree vertoont ook de boommarter een kiemrust: de bevruchte eicel nestelt zich pas na een vertraging van enkele maanden in de baarmoeder, zodat de jongen pas in de daaropvolgende april geboren worden. Het vrouwtje werpt doorgaans 2 tot 4, zelden tot 6 jongen. De welpen komen blind en nauwelijks behaard ter wereld. Na ongeveer 8 weken verlaten ze voor het eerst het nest en met 12 tot 16 weken worden ze zelfstandig. De geslachtsrijpheid wordt met ongeveer 14 maanden bereikt, maar veel boommarters planten zich pas in het derde levensjaar voor het eerst voort. De levensverwachting bedraagt in het wild zelden meer dan 10 jaar; in gevangenschap kunnen boommarters tot 16 jaar oud worden.

De trage voortplanting, de late geslachtsrijpheid en de grote territoria maken de boommarter bijzonder gevoelig voor populatie-instortingen. Elk afschot weegt zwaar.

Leefgebied: oude bossen, geen compromissen

Een echte bosbewoner

De boommarter is een uitgesproken bosbewoner en mijdt, in tegenstelling tot de steenmarter, consequent de nabijheid van menselijke nederzettingen (Waldwissen.net, Nationalpark Donau-Auen). Hij geeft de voorkeur aan oude, aaneengesloten loof- en gemengde bossen met een uitgesproken struiklaag en een hoog aandeel oude bomen. Boomholtes zijn voor hem essentieel: als schuilplaats overdag, als plek om de jongen groot te brengen en als bescherming tegen weersomstandigheden. Bossen zonder oude, holtenrijke bomen zijn voor de boommarter ongeschikt.

In Zwitserland komt de boommarter in de meeste bossen tot aan de boomgrens voor, waarbij hij op hoogtes boven 2’000 meter zeldzaam is. In het kanton Luzern concentreren de waarnemingen zich op regio's met grote, aaneengesloten boscomplexen zoals het Entlebuch en het Obere Wiggertal (Waldwissen.net, Baummarder im Kanton Luzern). In gebieden met gefragmenteerde bosbestanden en dekkingsarme landbouwzones ontbreekt hij grotendeels.

Gevoeligheid voor fragmentatie

De boommarter reageert van alle inheemse marterachtigen het gevoeligst op hindernissen in zijn leefgebied. Gebouwen, wegen, gekanaliseerde wateren en terrein met weinig dekking vormen voor hem moeilijk te overwinnen barrières (Waldwissen.net, Baummarder im Kanton Luzern). De toenemende versnippering van de Zwitserse bossen door infrastructuur en woningbouw treft de boommarter daarom bijzonder hard. Terwijl de aanpassingsbekwame steenmarter in dakgebinten en garages kan overleven, is de boommarter aangewezen op intacte boslandschappen.

De meest voorkomende doodsoorzaak naast de recreatieve jacht is het wegverkeer, vooral op bosroutes. Jonge boommarters, die op zoek naar een eigen territorium de grenzen van het bos overschrijden, lopen bijzonder veel gevaar.

De bejaging: een anachronisme zonder rechtvaardiging

Juridische situatie

De boommarter is volgens de federale wet op de jacht (JSG, art. 5 lid 2) een bejaagbare soort en wordt tot het kleinwild gerekend. De kantons kunnen de jachttijden vaststellen of de boommarter het hele jaar door beschermen. In Zwitserland is de boommarter beschermd in de kantons Aargau, Appenzell Ausserrhoden, Basel-Landschaft, Genève, Schaffhausen, Ticino, Thurgau en Zürich (Waldwissen.net, Baummarder im Kanton Luzern). In alle overige kantons is hij bejaagbaar. Volgens de jachtverordening zijn strikken, gif en vallen verboden (met uitzondering van kastvallen voor levend vangen).

De omvang van het afschot

Volgens de federale jachtstatistiek worden in Zwitserland jaarlijks tussen de 60 en 150 boommarters geschoten. In 2006 waren het 60 dieren, in 2005 nog 118 (BAFU-persbericht, 2007). BirdLife Schweiz noemde voor een later jaar 146 afschoten en merkte op dat het «weinig begrijpelijk» was waarom deze schuwe dieren geschoten werden (BirdLife Schweiz, jachtstatistiek). Het BUWAL (voorganger van het BAFU) waarschuwde al in 2004 dat het dalende aantal geschoten boommarters op een achteruitgang van de soort kon wijzen (BUWAL-persbericht, 2004).

Daarbij komen nog dieren die als verkeersslachtoffer op wegen sterven. Exacte cijfers over verkeersslachtoffers onder boommarters zijn moeilijk te verzamelen, omdat hij vanwege zijn geringe grootte en zijn gelijkenis met de steenmarter bij de registratie vaak wordt verwisseld.

Geen reden voor de bejaging

In tegenstelling tot de steenmarter veroorzaakt de boommarter geen schade aan gebouwen, voertuigen of landbouwgewassen. Hij leeft uitsluitend in het bos en komt vrijwel niet in conflict met menselijke belangen. Er bestaat geen «wildschade» die als rechtvaardiging voor de bejaging kan worden aangevoerd. De boommarter wordt geschoten omdat hij in de federale wet als bejaagbaar is opgenomen en zich toevallig in het jachtgebied van een recreatieve jager bevindt. Een redelijke grond in de zin van de dierenbeschermingswet (TSchG, art. 4) bestaat niet.

De benaming «edelmarter» verwijst naar de historische motivatie voor de bejaging: zijn dichte, zijdezachte vacht was vroeger meer gewild dan die van de steenmarter en werd voor de bonthandel gebruikt. Door de bontjacht werd de soort plaatselijk zeldzaam (Wikipedia, boommarter). Dat de recreatieve jagers de boommarter ook vandaag de dag nog bejagen, hoewel zijn vacht geen economische betekenis meer heeft en hij geen enkele schade veroorzaakt, toont de absurditeit aan van een jachtwetgeving die afschot zonder doel toestaat.

Meer hierover: Dierenbeschermingsprobleem: wilde dieren sterven een kwellende dood door recreatieve jagers

Ecologische betekenis: muizenjager en zaadverspreider

Regulering van kleine zoogdieren

Het hoofdvoedsel van de boommarter bestaat uit woelmuizen, rosse woelmuizen, grote bosmuizen en andere kleine zoogdieren (Nationalpark Donau-Auen, Deutscher Jagdverband). Daarnaast bemachtigt hij eekhoorns, vogels en hun eieren, insecten, amfibieën en slakken. In de nazomer en herfst nemen bessen, vruchten en noten een belangrijke plaats in zijn voeding in. Lijsterbessen, rozenbottels, frambozen en bramen worden regelmatig gegeten. De boommarter legt in de herfst ook voedselvoorraden aan voor de winter.

Als regulator van muizenpopulaties in het bos vervult de boommarter een belangrijke ecologische functie. Woelmuizen en rosse woelmuizen kunnen in mastjaren van de beuk en de eik explosief toenemen en door vraat en het wegknagen van schors aanzienlijke schade aan de bosverjonging veroorzaken. De boommarter houdt deze populaties op natuurlijke wijze in toom. Zijn ecologische nut wordt, net als bij de das en de vos, in geen enkele kantonale jachtplanning meegewogen.

Zaadverspreiding

Door het hoge aandeel bessen en vruchten in zijn voedsel draagt de boommarter bij aan de verspreiding van plantenzaden. Omdat hij grote territoria doorkruist en de zaden via zijn uitwerpselen op wisselende plaatsen achterlaat, verbindt hij plantenpopulaties over grote afstanden. Deze prestatie is van belang voor de biodiversiteit van het bos, maar wordt in het jachtdebat genegeerd.

De boommarter vergeleken met de steenmarter: waarom het onderscheid telt

In de publieke perceptie worden boom- en steenmarter vaak verward of gelijkgesteld. De verschillen zijn echter fundamenteel. De steenmarter (Martes foina) is een aanpassingsvermogende cultuurvolger die op zolders, in schuren en zelfs in motorruimtes van auto's leeft. Hij veroorzaakt schade aan voertuigen en gebouwen en is daarom in de buurt van bewoning een conflictthema. De boommarter daarentegen mijdt menselijke nederzettingen consequent en komt niet in conflict met menselijke belangen.

Dat beide soorten in de federale wet eveneens als bejaagbaar gelden, is wildbiologisch niet gerechtvaardigd. Het verwarringsgevaar leidt er bovendien toe dat boommarters onder het voorwendsel van de «marterjacht» worden geschoten, hoewel het eigenlijke conflict alleen de steenmarter betreft. Acht kantons hebben de boommarter al onder bescherming gesteld. De overige kantons zouden moeten volgen.

Meer hierover: Waarom de recreatieve jacht als populatiebeheersing faalt

Wat zou moeten veranderen

Landelijke bescherming van de boommarter: De boommarter veroorzaakt geen schade, leeft uitsluitend in het bos en komt niet in conflict met menselijke belangen. Wat acht kantons al hebben doorgevoerd, moet in de federale wet worden verankerd. De boommarter dient uit de catalogus van bejaagbare soorten te worden geschrapt.
Bescherming van oude bosbestanden en holtebomen: De boommarter is afhankelijk van boomholtes. Eilanden van oud hout en holtebomen moeten in alle kantons als beschermenswaardige structuren worden erkend en voor de houtoogst worden behoed. Het natuurnabije bosbeheer moet expliciet rekening houden met de behoeften van holtebewonende soorten.
Verbinding van de bosgebieden: De boommarter reageert gevoeliger dan welke andere inheemse martersoort ook op de versnippering van zijn leefgebied. Wildcorridors, heggenstroken en doorlaatbare bosrandstructuren moeten behouden en uitgebreid worden. De planning van nieuwe infrastructuur moet de doorlaatbaarheid voor bosbewonende soorten waarborgen.
Vermindering van de verkeerssterfte: Boswegen vormen voor de boommarter een belangrijke gevarenbron. Snelheidsbeperkingen op boswegen en kleinwilddoorgangen bij kantonale wegen in bosgebieden kunnen de verliezen verminderen.
Onderzoek en monitoring: Er bestaan geen betrouwbare populatiecijfers voor de boommarter in Zwitserland. De bestaande gegevens berusten op afschotcijfers en toevallige waarnemingen. Een nationale monitoring met fotovallen en genetische analyses is een voorwaarde voor een op feiten gebaseerde beschermingsstrategie.
Scheiding van boom- en steenmarter in de jachtwetgeving: Zolang beide soorten in hetzelfde wetsartikel als bejaagbaar staan vermeld, worden boommarters onder het mom van de steenmarterjacht mee afgeschoten. De beide soorten moeten in het jachtrecht duidelijk gescheiden worden.

Argumentatie

«De boommarter is niet bedreigd en kan daarom worden bejaagd.» Dat een soort op mondiaal niveau niet als bedreigd geldt (IUCN: Least Concern), zegt niets over haar lokale situatie. In Zwitserland is de populatiedichtheid van de boommarter extreem laag: 0,1 tot 0,8 individuen per vierkante kilometer in de Jura. Het BUWAL waarschuwde reeds in 2004 voor een vermoede achteruitgang. Dat een soort niet officieel bedreigd is, betekent niet dat haar bejaging zinvol of noodzakelijk is. Er bestaat geen redelijke grond voor het afschot.

«De boommarter behoort tot de kleine jacht en zijn bejaging is traditie.» De kleine jacht op de boommarter had historisch gezien één enkel doel: het winnen van bont. Dat gebruik is sinds decennia achterhaald. Een jacht zonder benutting en zonder schadebestrijding voldoet niet aan een redelijke grond in de zin van de dierenwelzijnswet. De traditie van de bontjacht is geen argument voor de voortzetting van een doelloze doding.

«De boommarter reguleert zichzelf niet en moet bejaagd worden.» De boommarter reguleert zichzelf via zijn territorialiteit en de beschikbaarheid van voedsel. Zijn grote leefgebieden begrenzen de populatiedichtheid op natuurlijke wijze. Van een «overpopulatie» kan bij een soort met minder dan één individu per vierkante kilometer geen sprake zijn. De acht kantons die de boommarter al beschermen, melden geen problemen door stijgende aantallen.

«Men kan boom- en steenmarter bij de jacht niet onderscheiden.» De twee soorten zijn duidelijk te onderscheiden aan de hand van de keelvlek (geel-oranje vs. wit) en de voetzolen (behaard vs. naakt). Als recreatieve jagers de twee soorten niet uit elkaar kunnen houden, is dat geen argument voor de bejaging van de boommarter, maar tegen de bekwaamheid van de schutter. Bij twijfel geldt: niet schieten. De boommarter leeft bovendien in het bos en niet in de buurt van bebouwing. Waar de recreatieve jacht op de steenmarter plaatsvindt, is de boommarter in de regel niet aan te treffen.

«De boommarter is een vraat van grondbroeders en eekhoorns en moet daarom gecontroleerd worden.» De boommarter is een natuurlijk onderdeel van het bosecosysteem en zijn prooikeuze maakt deel uit van een over duizenden jaren ingespeeld evenwicht. Dat een predator prooidieren bemachtigt, is geen argument voor zijn bejaging, maar een uiting van functionerende ecologische processen. Het idee dat recreatieve jagers «nuttige» dieren tegen «schadelijke» dieren moeten beschermen, is achterhaald en onethisch. De boommarter decimeert geen soorten; hij reguleert populaties.

Quicklinks

Bijdragen op Wild beim Wild:

Verwante dossiers

Bronvermelding

Federale jachtstatistiek, BAFU/Wildtier Schweiz: http://www.jagdstatistik.ch (afschot- en valwildgegevens)
BUWAL-persbericht (2004): Jachtstatistiek 2003, verwijzing naar vermoedelijke afname van de boommarter
BAFU-persbericht (2007): Jachtstatistiek 2006, afschotcijfers boommarter
BirdLife Schweiz: De actuele jachtstatistiek en de herziene jachtwet (birdlife.ch)
Waldwissen.net/WSL: De boommarter in het kanton Luzern (Holzgang/Muggli, 2005, geactualiseerd)
Stadtwildtiere Schweiz/Wilde Nachbarn: Soortportret boommarter (stadtwildtiere.ch)
Nationalpark Donau-Auen: Boommarter (donauauen.at)
Deutscher Jagdverband: Diersteekbrief boommarter (jagdverband.de)
Landesforsten Rheinland-Pfalz: Boommarter (wald.rlp.de)
Wikipedia: Boommarter (Martes martes)
IG Wild beim Wild (2022/2025): Jachtstatistiek 2022, Vossenslachting in Zwitserland (wildbeimwild.com)
Federale wet inzake de jacht en de bescherming van in het wild levende zoogdieren en vogels (JSG, SR 922.0)
Dierenwelzijnswet (TSchG, SR 455)

Onze aanspraak

De boommarter is een fantoom van het Zwitserse bos. De meeste mensen hebben hem nog nooit gezien. Hij leeft in de boomkronen, jaagt in de schemering en verdwijnt geluidloos voordat de mens hem opmerkt. Hij veroorzaakt geen schade, komt met geen enkel menselijk belang in conflict en vervult als muizenjager en zaadverspreider een belangrijke rol in het bosecosysteem. Toch wordt er in de meeste Zwitserse kantons op hem gejaagd, zonder reden, zonder nut, zonder benutting. Zijn zijdezachte vacht, die hem de naam «edelmarter» bezorgde, was ooit zijn noodlot. Tegenwoordig is het het loutere feit dat hij in de federale wet als bejaagbaar wordt vermeld. Het gevolg is duidelijk: de boommarter moet in heel Zwitserland worden beschermd. Wat acht kantons reeds hebben doorgevoerd, mag federaalrechtelijk niet langer als kantonale vrijwilligheid worden behandeld. Dit dossier wordt voortdurend bijgewerkt wanneer nieuwe cijfers, studies of politieke ontwikkelingen dat vereisen.

Meer over het thema recreatieve jacht: In ons dossier over de jacht bundelen wij feitenchecks, analyses en achtergrondrapporten.