Biologen zenden jonge steenarenden

Het gedrag van jonge steenarenden is nauwelijks onderzocht.

Dat wil een team onder leiding van de Vogelwarte Sempach veranderen: zij ontrafelen het geheimzinnige leven van de «koningen van het luchtruim» met behulp van peilzenders.

De natte, koude vroege zomerdag in de bergen bij Davos moet een «grote dag» worden, zoals bioloog David Jenny van de Vogelwarte Sempach zegt: hij en zijn team hebben vandaag de kans om twee steenarenden, bijna vijftig dagen oud, van dataloggers te voorzien. Nervositeit is de groep, beladen met bergtouwen, meetapparatuur en camera's, echter niet aan te merken.

Want het voorzien van jonge steenarenden van zenders is voor hen routine: al 33 vogels hebben de onderzoekers in Graubünden uitgerust met sensoren, waarmee ze het leven van de jonge dieren documenteren. Toch is het besenderen van deze twee steenarenden iets bijzonders, want het zijn broer en zus, en dubbele legsels komen bij deze vogels zelden voor.

Nauwgezette documentatie

Na een ongeveer een uur durende wandeling zeilt de berggids en wildbeheerder bij het Bündner Amt für Jagd und Fischerei, Romano Salis, vanaf een smal richeltje naar een steile rotswand. Daar bevindt zich het nest met de steenarenden. Hij legt ze in een grijze tas, die het besenderingsteam via een katrol naar boven trekt.

Daar plaatsen David Jenny en promovenda Julia Hatzl de eerste jonge vogel op een badstoffen doek. Eerst wegen ze hem, meten zijn snavel, klauwen en vleugellengte op en controleren hem op parasieten. «Dit is waarschijnlijk een mannetje», zegt Jenny. Om helemaal zeker te zijn, plukken ze de steenarend drie kleine borstveren, die later in het laboratorium met DNA-analyses worden onderzocht.

Machtstrijd om territoria

Steenarenden voelen zich in Zwitserland erg thuis. In bijna elke geschikte leefomgeving in het Zwitserse alpengebied leeft tegenwoordig een adelaarspaar. Het grote aantal steenarenden voedt echter conflicten onder de wilde dieren om nieuwe territoria.

Hierbij spelen de jonge steenarenden een sleutelrol: vanaf hun vierde tot zesde levensjaar zoeken ze een partner en proberen ze een eigen territorium te bezetten. Tot nu toe bestaat er echter een kennislacune over hoe de jonge dieren zich daarbij gedragen.

Rugzakje met datalogger

Nadat de jonge steenarend een arendkap heeft gekregen, beginnen Jenny en Hatzl de op zonne-energie werkende zender bij de vogel aan te brengen. Wat eenvoudig klinkt, vergt veel gevoel: de zender klemt namelijk aan een soort rugzakje, waarvan de bandjes over de poten lopen. Dit mag niet te strak en niet te los zitten.

Dit project werd in 2016 opgezet door het Max Planck Instituut voor Gedragsbiologie in Radolfzell en heeft als doel de kennislacune over de zwerftochten van jonge steenarenden tot aan hun geslachtsrijpheid op te vullen. De samenwerking met de Vogelwarte, die zich beperkt tot het kanton Graubünden, werd geleidelijk uitgebreid naar meer partners. Tot 2020 sloten teams uit Zuid-Tirol, Lombardije, Beieren, Oostenrijk en Slovenië zich hierbij aan, waardoor de bewegingen van jonge steenarenden nu in een groot deel van het Alpengebied kunnen worden onderzocht.

In tegenstelling tot Noord-Europa en het Middellandse Zeegebied komen steenarenden in Midden-Europa nauwelijks voor in laaglandgebieden, maar leven ze vooral in alpiene regio's. Dit bergachtige gebied, dat dicht bevolkt is met steenarenden, maakt het zowel lastig als spannend om de zwerftochten en het bewegingsgedrag van jonge steenarenden nauwkeuriger te onderzoeken. Het gaat tegenwoordig gelukkig zeer goed met de alpiene populatie van de steenarend; deze is vrijwel verzadigd en is daardoor onderhevig aan een sterk door concurrentie bepaalde natuurlijke regulatie, waarbij de rondzwervende jonge arenden een sleutelrol spelen. Zij zijn de belangrijkste reden waarom het voortplantingssucces bij territoriale paren momenteel sterk wordt afgeremd. Maar ook de jonge arenden hebben te kampen met soortgenoten: meer dan de helft van de dood aangetroffen steenarenden in Graubünden zijn slachtoffer van territoriale conflicten. Onder deze omstandigheden is het belangrijk om de overlevingsstrategieën van de jonge arenden beter te begrijpen en zo de ontwikkeling van de steenarendpopulatie als geheel te kennen. Maar welke factoren bepalen de bewegingspatronen van de jonge arenden? En welke rol speelt daarbij de voedselverdeling, respectievelijk de aanwezigheid van gepaarde arenden met een territorium?

Steenarendroutes volgen via een app

Rond het middaguur legt Jenny ook de tweede, inmiddels van een zender voorziene steenarend zorgvuldig terug in de tas en draagt de jongen weer naar de rand van de rotsrichel. Voorzichtig keren de jonge dieren nu terug naar hun vertrouwde thuis.

Waarheen de twee en hun soortgenoten met zender zullen trekken, is niet alleen voor de onderzoekers, maar ook via een door het Max-Planck-Institut ontwikkelde app met de naam «Animal Tracker» te volgen. Maar pas nadat de jonge dieren het territorium van hun ouders hebben verlaten. Want de broedplaatsen van de steenarenden moeten een geheim blijven.