Bern beschermt onderzoekshertjes, geeft onderzoeksreeën vrij voor afschot

Het is een zin die door zijn ambtelijke nuchterheid nauwelijks opvalt, en toch een fundamentele tegenstrijdigheid in het Zwitserse systeem van de recreatieve jacht blootlegt: «Edelherten die een zenderhalsband dragen, zijn in de hele kanton Bern niet bejaagbaar», staat er in de officiële jachtinformatie 2025/26 van kanton Bern, gepubliceerd via de Berner Jägerverband (bejagd.ch).

Enkele regels verderop staat: «Gemerkte reeën mogen worden geschoten, maar moeten onmiddellijk met de nodige gegevens worden gemeld aan de bevoegde wildbeheerder.»

Wat betekent dit concreet? Een edelhert dat in het kader van een wetenschappelijk project is uitgerust met een gps-halsband, is in de hele kanton Bern beschermd. Een ree dat eveneens voor onderzoeksdoeleinden is voorzien van oormerken, mag daarentegen door recreatieve jagers worden gedood. De enige verplichting: een melding aan de wildbeheerder. De beschermde status van een onderzoeksdier hangt dus niet af van de wetenschappelijke waarde ervan, maar van de diersoort en de wijze van markering.

Het juridische kader: boete ja, bescherming nee

In principe stelt de Berner wet op de jacht en de bescherming van wilde dieren (JWG) het opzettelijk doden van gemerkte onderzoeksdieren strafbaar. Art. 31 lid I onder d JWG voorziet in een boete van maximaal 20’000 Zwitserse frank voor personen die «opzettelijk een voor wilddieronderzoeksprojecten gemarkeerd dier» doden. Maar de jachtinformatie 2025/26 relativeert dit principe meteen met soortspecifieke uitzonderingen. Het resultaat is een lappendeken dat, afhankelijk van de diersoort, verschillende beschermingsnormen hanteert:

Edelherten met zender genieten volledige bescherming. Edelherten met oormerken, maar zonder zenderhalsband, mogen worden afgeschoten. Gemerkte reeën mogen worden afgeschoten, maar zijn onderworpen aan een meldplicht. Bij wilde zwijnen met een "zenderhalsband" in de wildgebieden 3, 7, 8 en 12 geldt eveneens een jachtverbod, terwijl dieren die "alleen oormerken" hebben, wel bejaagbaar blijven – dus dezelfde logica als bij het edelhert, alleen nu nog consequenter uitgebreid naar twee oortypes.

Deze getrapte logica onthult meer over de prioriteiten van het systeem dan over de daadwerkelijke onderzoekswaarde van de afzonderlijke dieren. Ze laat zien: de bescherming geldt niet het dier als onderzoeksobject, maar de dure zenders en de politiek gevoeligere grofwildsoort.

Miljoenenproject aan de halsband

De achtergrond van het beschermingsvoorschrift voor edelherten met zender is het onderzoeksprogramma "Edelhert in het Zwitserse Middelland", een gezamenlijk project van het Bundesamt für Umwelt (BAFU), de Berner Fachhochschule (BFH/HAFL), de ZHAW en de HEPIA Genève. Onder leiding van wildbioloog Christian Willisch werden sinds 2013 in de kantons Bern, Solothurn en Aargau in het wild levende edelherten voorzien van gps-halsbandzenders. Volgens het ZHAW-eindrapport uit 2024 leverde het project meer dan 450.000 gps-posities op en werden er grondslagen ontwikkeld voor ruimtegebruik, migratiecorridors en de verbinding tussen populaties.

Eén enkele gps-zenderhalsband kost, afhankelijk van het model, enkele duizenden Zwitserse frank. Het vangen en verdoven van de dieren is arbeidsintensief en de gegevensanalyse strekt zich uit over jaren. Het ligt voor de hand dat het kanton deze investeringen niet door een foutieve afschot in gevaar wil brengen. Maar juist hier wordt de argumentatie twijfelachtig: de bescherming van het onderzoeksdier volgt een economische logica, geen ethische. Het gemerkte ree is wetenschappelijk niet minder waardevol, maar de markering ervan kostte aanzienlijk minder. Dus is het bejaagbaar.

Patentjacht zonder verantwoordelijkheid voor het jachtgebied

Het kanton Bern hanteert, net als 15 andere Zwitserse kantons, het patentjachtsysteem. Recreatieve jaagsters en jagers verwerven een persoonlijk patent en mogen daarmee in het hele kantonsgebied jagen, buiten de wildreservaten en binnen de vastgestelde tijden en quota. Voor het jachtseizoen 2025/26 waren alleen al in wildzone 11 van het Berner Oberland 299 edelherten vrijgegeven voor afschot, in wildzone 12 nog eens 106, in wildzone 10 63 en in wildzone 8 nog eens 39 stuks. Het kantonnale totaal lag boven de 1.000 dieren. Daarvan was telkens de meerderheid vrouwelijke dieren – hindes en kalveren. Tijdens de hoofdjacht van 1 tot 7 september 2025 mocht in eerste instantie uitsluitend kaalwild worden geschoten.

Dit systeem kent geen individuele verantwoordelijkheid voor een jachtgebied, zoals gebruikelijk is bij het jachtgebiedsysteem. De recreatieve jagers hebben geen langdurige band met een bepaald gebied en dus geen systematische prikkel om de toestand van de lokale populatie jarenlang te kennen. In zo'n systeem moet het kanton onderzoeksdieren beschermen door middel van uitdrukkelijke voorschriften, omdat het niet kan vertrouwen op de terreinkennis en het overzicht van individuele jagers.

In het kanton Genève, waar de recreatieve jacht sinds 1974 verboden is en professionele wildbeheerders de populatieregulering op zich nemen, doet dit probleem zich in deze vorm niet voor. Daar beslissen opgeleide vakmensen over elke ingreep in de populatie. Het Model van Genève laat zien dat wildbeheer en onderzoek elkaar niet noodzakelijk in de weg hoeven te zitten.

Wat het geval over de recreatieve jacht onthult

De gedifferentieerde voorschriften van het kanton Bern zijn geenszins een teken van bijzondere zorgvuldigheid. Ze zijn het symptoom van een systeem dat twee onverenigbare functies tegelijk moet vervullen: onderzoek aan wilde dieren mogelijk maken en tegelijkertijd het doden ervan door duizenden patenthouders organiseren.

Daarbij komt een fundamenteel probleem aan het licht: wildonderzoek en recreatieve jacht bevinden zich in een structureel spanningsveld. Onderzoek heeft behoefte aan langdurige, ongestoorde waarnemingsreeksen. De recreatieve jacht veroorzaakt verstoringen, verandert populatiestructuren en doodt soms juist de individuen die wetenschappelijk het waardevolst zouden zijn. Dat het kanton Bern gezenderde edelherten beschermt, is een impliciete erkenning dat de recreatieve jacht zonder dergelijke ingrepen de onderzoeksresultaten in gevaar zou brengen.

De onderzoeksresultaten van het HAFL-project laten ironisch genoeg zien dat edelherten in het Mittelland vooral konden terugkeren omdat ze in sommige kantons aanvankelijk niet werden bejaagd. Wildbioloog Willisch documenteerde zelf hoe de kantons Solothurn, Bern en Aargau de laatste jaren de herten jacht in het Mittelland weer hebben opgepakt, hoewel de populaties daar nog altijd klein zijn en de sterfte door verkeersongevallen al hoog is.

Bescherming naar marktwaarde in plaats van naar principe

De jachtinformatie 2025/26 van het kanton Bern is een leerstuk over de innerlijke tegenstrijdigheden van het Zwitserse systeem van recreatieve jacht. Onderzoeksdieren worden niet principieel beschermd, maar getrapt naargelang investeringsvolume en soortenstatus. Wat een duur zenderhalsband draagt, is taboe. Wat slechts een oormerk heeft, is vrij wild met meldplicht. Het ree, dat evengoed deel kan uitmaken van een onderzoeksproject, heeft pech gehad: zijn datawaarde overstijgt niet de jachtdrift.

Wie wildbeheer serieus als een wetenschappelijk onderbouwde taak beschouwt, moet zich afvragen of een systeem dat zijn eigen onderzoeksdieren tegen zijn eigen actoren moet beschermen, nog van deze tijd is. Het Genèvemodel bewijst al meer dan 50 jaar dat het anders kan. Meer daarover in het dossier Waarom recreatieve jacht als populatiebeheer faalt.

Bronnen:

• Jachtinformatie 2025/2026, kanton Bern, gepubliceerd via bejagd.ch (bejagd.ch/informationen-zur-jagd-2025-2026)
• Patent C edelhert 2025/26, kanton Bern (bejagd.ch/patente-c-rothirsch-2025-26)
• Art. 31 lid I letter d, Wet op de jacht en wildbescherming van het kanton Bern (JWG)
• Fischer, C. et al. (2024): Onderzoeksprogramma edelhert in het Zwitserse Mittelland, eindrapport. BFH/HAFL, ZHAW, HEPIA, BAFU.
• Sigrist, B. et al. (2025): Edelhert in het Mittelland: populatieontwikkeling en ruimtegebruik in de regio Albiskette-Reusstal. ZHAW-eindrapport.
• Willisch, C. et al. (2019): Uitwisseling van edelherten tussen de Voralpen en het Mittelland. Eindrapport in opdracht van de jachtinspectie Bern.
• Jaarverslag jachtinspectie 2024, kanton Bern (weu.be.ch)
• Pro Natura: Edelherten in beweging (pronatura.ch)
• SRF News, 12.4.2024: Herten in het Mittelland – ze zijn terug en voelen zich thuis

Verwante dossiers op wildbeimwild.com:

• Edelhert-dossier
• Jachtmythen
• Jacht en biodiversiteit
• Dierenwelzijnsprobleem recreatieve jacht
• Studies