Myśliwe wśród myśliwych: kobieca strona zabijania

Liczba myśliwych, ale także myśliwych kobiet, stale rośnie: łowiectwo ma się podobno „feminizować”. Praca badawcza z 2016 roku zajęła się rolą kobiety w łowiectwie i wydobyła na światło dzienne rzeczy zaskakujące.

Studiem przypadku zatytułowanym „Etnograficznie ugruntowana rekonstrukcja męskiej dominacji w polu łowiectwa” studentka Uniwersytetu w Innsbrucku, Ulrike Schmid, wybrała na temat swojej pracy magisterskiej zagadnienie raczej nietypowe. Zajmuje się w niej pytaniem, co najwyraźniej przyciąga do łowiectwa coraz więcej kobiet i jakie role odgrywają one w tym środowisku. Praca opiera się na socjologicznych koncepcjach (m.in. habitus, pole i kapitał) francuskiego socjologa Pierre'a Bourdieu (1930–2002). Zgodnie z nimi łowiectwo, jako część społeczeństwa, jawi się jako pole, w którym częściowo obowiązują własne wartości i reguły, a także własny język (to samo dotyczy np. sztuki, medycyny czy mediów). W obrębie takich pól działają tzw. aktorzy, wyposażeni w określone rodzaje kapitału. Może to być wyłącznie kapitał ekonomiczny, ale też kapitał społeczny, taki jak sieci kontaktów, czy kapitał symboliczny, np. przynależność do znanego rodu. Mało zaskakujące jest oczywiście to, że kto dysponuje największym kapitałem, zajmuje najlepszą, a często także najpotężniejszą pozycję w polu. Każdy aktor i każda aktorka stara się jednak zawsze (często nieświadomie) umacniać lub poprawiać własną pozycję w toku społecznych „walk”. Ponadto u podstaw leży założenie, że wiele z tych obszarów życia społecznego jest ukształtowanych i/lub zdominowanych przez mężczyzn, przy czym „to, co męskie” stanowi element dominujący, a „to, co kobiece” – element zdominowany.

Schmid chciała w swoim badaniu najpierw wyjaśnić, co faktycznie motywuje kobiety do aktywnego polowania. Wszak na końcu (udanego) polowania zawsze stoi śmierć zwierzęcia, a niekiedy także zwierzęcia ciężarnego, o czym smutno świadczy niedawno opisane polowanie pędzone w Fontanelli. Obszar jej badania obejmował niewielki region górski w Austrii, w którym przepytano łącznie 24 osoby. Spośród nich 12 to były myśliwe. W trakcie tych wywiadów na jaw wyszły ponadto różnorodne wyzwania, którym środowisko łowieckie musi stawić czoła na wielu poziomach.

Łowiectwo jako kontrowersyjne hobby

Łowiectwo ma za sobą długą przeszłość i obfitą w wydarzenia historię. Jest ono oczywistą częścią ewolucji kulturowej, jednak jego obecna konieczność bywa kwestionowana, z jednej strony z perspektywy ekologicznej, zwłaszcza w obliczu kurczących się siedlisk ludzi i zwierząt, z drugiej zaś uprawianie łowiectwa jako kontrowersyjnego hobby jest coraz częściej podważane z punktu widzenia etyki zwierząt. Środowisko łowieckie odpowiada na to własnym, również ekologicznym argumentem, że w miejsce brakujących drapieżników musi ono redukować populacje dzikich zwierząt do poziomu „akceptowalnego” dla przyrody, także po to, by złagodzić straty ekonomiczne, zwłaszcza w leśnictwie. Zabijanie dzikich zwierząt jest tu nieuchronnie wpisane w ten schemat.

Publikacje i badania dowodzące, że „regulacja populacji dziko żyjących zwierząt za pomocą łowiectwa nie działa i nie jest też potrzebna”, najwyraźniej spotykają się jednak z marginalnym zainteresowaniem lub wręcz z żadnym, zarówno w samym środowisku łowieckim, jak i w sąsiadujących obszarach życia społecznego, takich jak polityka oraz leśnictwo i rolnictwo. Dzikie zwierzę jako takie (często wysoce społeczne i zdolne do odczuwania) znika ze świadomego pola widzenia i rozpływa się w rozmytej, ambiwalentnej relacji z dominującym „drapieżnikiem” – człowiekiem: z jednej strony romantyzowane z nabożną czcią, z drugiej piętnowane jako „szkodliwy” konkurent.

Rzeźnicy urzędowi i zabójcy z leśnictwa

Myśliwi, a dokładniej przeważająca ich część w Austrii, są co do zasady poddani „dyktatowi” administracji, co oznacza, że o życiu i śmierci dzikich zwierząt decydują różne grupy interesów. Myśliwe i myśliwi mogą jednak działać mniej lub bardziej autonomicznie w zakresie strategii i taktyk łowieckich. Myśliwy dysponuje zazwyczaj – w ramach określonych przez administrację (minimalny odstrzał / maksymalny odstrzał) – wyborem gatunku, płci, a w konsekwencji liczby zwierząt przeznaczonych do zabicia. Choć to myśliwy oddaje ostatecznie śmiertelny strzał, wcześniej o życiu i śmierci decyduje wielu przedstawicieli różnych interesów, z reguły mężczyzn. Nakaz zabijania wydany przez administrację może zatem oznaczać zabicie jedynie jednego zwierzęcia w sezonie łowieckim, ale też 100 lub nawet więcej.

Ekskluzywne zajęcie w czasie wolnym

Jako sposób pozyskiwania pożywienia łowiectwo jest dziś już w zasadzie anachroniczne i dlatego – pomijając nielicznych austriackich myśliwych zawodowych – dla przeważającej liczby myśliwych stanowi obecnie głównie ekskluzywne zajęcie w czasie wolnym, w ramach którego zabijanie zwierząt jest uznawane za uprawnione. Zabijanie i jedzenie zwierząt można przy tym zapewne określić jako konsensus akceptowany i aprobowany przez większość. To zaangażowanie jest wysiłkiem, który podejmują myśliwi, lecz którego nie podejmują prawie wszyscy pozostali członkowie społeczeństwa. Ponadto myśliwi zdają sobie sprawę z wysoko rozwiniętej techniki broni oraz z ogólnej przewagi swojego sprzętu technicznego. Okoliczność ta jest z pewnością postrzegana krytycznie w niektórych częściach społeczeństwa. Co więcej, z używaniem broni można wiązać także nieodwracalną przemoc. Taką formę absolutnej przemocy w Europie Środkowej rzadziej jednak łączy się z kobietami. Dla dzikiego zwierzęcia jest oczywiście całkowicie bez znaczenia, czy zabija je myśliwa, czy myśliwy.

Zdominowana przez mężczyzn „gra” w łowiectwo

Chociaż większość kobiet w łowiectwie jest na pierwszy rzut oka witana przez swoich kolegów mężczyzn, to jednak – nie tylko pod względem liczebności – są im podporządkowane. Nieco odmienną pozycję mają myśliwe, które wychowały się w rodzinach łowieckich.

Większość kobiet polujących uczestniczy jednak w „grze" zwanej łowiectwem za pośrednictwem (męża)partnera i bardzo rzadko dysponuje podobnymi sieciami kontaktów oraz prywatnymi, politycznymi i/lub biznesowymi powiązaniami i relacjami. Po rozstaniu z partnerem łowieckim kończy się również polowanie. Oznacza to, że kobiety uczestniczą w łowiectwie za pośrednictwem jednego mężczyzny i/lub „swojego" mężczyzny. Podczas gdy w ramach aktywnej współpracy na rzecz środowiska łowieckiego jako organizacji są zazwyczaj zatrudniane w obszarach dziennikarskich/redakcyjnych i/lub organizacyjnych, można je spotkać również w różnych innych rolach: częściowo jako (rzekomo) równorzędna towarzyszka łowów, jako okazjonalna osoba towarzysząca podczas polowań, jako współdzierżawczyni (niekiedy jedynie pro forma), towarzyszka społeczna, kucharka i/lub (bezwarunkowa) wielbicielka męskich sukcesów łowieckich. Od współdecydowania o strategii wewnętrznej są jednak zazwyczaj wykluczone, chyba że dzięki pochodzeniu dysponują odpowiednim kapitałem lub cechami, które są użyteczne. Ponadto dla wielu kobiet w ogóle nie wchodzi w grę możliwość wydawania poleceń uznanym męskim kolegom. Wiele polujących kobiet odnajduje się więc zadowolona w przeznaczonych dla nich pozycjach. Wysoko cenią przede wszystkim swoje subiektywne korzyści jako (uprzywilejowane) uczestniczki. Wiele z nich doświadcza zatem zupełnie innej formy „uhonorowania" i jest nagradzanych przez ustabilizowanych mężczyzn za swoje osiągnięcia łowieckie, np. w postaci celnych bądź zgodnych z etyką łowiecką strzałów, prawidłowego rozpoznania zwierzyny czy samodzielnego wydobycia i patroszenia tuszy. Ten rodzaj męskiego uznania wydaje się również mieć fundamentalny wpływ na to, że kobiety pozostają w tym środowisku.

Mimo to łowiectwo jest (i pozostaje) zdominowane przez mężczyzn, a wszystkie zawarte w nim schematy postrzegania i działania mają charakter androcentryczny i antropocentryczny. W związku z tym zarówno praktyki łowieckie i formy argumentacji służące ich uzasadnieniu, jak i wyrażane motywacje do polowania są u mężczyzn i kobiet niemal identyczne, ponieważ relacja wychowawcza i socjalizacyjna między myśliwą a myśliwym ma strukturę męską.

Założenia sformułowane w ujęciach feministycznych, że kobiety są bardziej empatyczne i dlatego można oczekiwać, że myśliwe będą miały wątpliwości lub opory przed zabijaniem zwierząt w ogóle, nie potwierdziły się, choć kobiety zdają się bardziej dbać o to, by nie popełniać błędów.

Ulrike Schmid

Z perspektywy teorii socjalizacji należy jednak przypuszczać, że jako myśliwe nie mogą sobie wobec kolegów mężczyzn pozwolić na wysoki odsetek błędów. Ostatecznie jednak wartość indywidualnie doświadczanej korzyści przesłania akt zabijania jako w końcu nieodwracalną przemoc i czyni kobiety w pewnym stopniu współwinnymi męskiej dominacji, której same są w gruncie rzeczy poddanymi za sprawą wyuczonej bezradności.

Na koniec Schmid przyznaje jednak, że jej praca nad badaniem łowiectwa i działających w nim aktorów stanowi z socjologicznego punktu widzenia jedynie jedną perspektywę, w której wiele wymiarów i poziomów, jak choćby sam człowiek wraz ze swoją biografią, cechami i skłonnościami, nie mogło zostać wystarczająco uwzględnionych.