Winterslaap: wat er echt in het lichaam gebeurt

Wanneer het buiten koud wordt en het voedsel schaars, kruipen veel Wilde dieren in hun goed gevoerde nesten, holen of burchten, beginnen te snurken en slapen ontspannen gewoon door tot april.

Klinkt als een sprookje – en dat is het ook. Want de winterslaap van wilde dieren heeft niets te maken met een gewone, verkwikkende slaap. Voor hen is het een efficiënte strategie om een lange periode zonder voedsel en onder ongunstige weersomstandigheden te overleven.

Torpor: lichaamstemperatuur onder nul graden

«Veel wilde dieren hebben in de winter een drastisch verlaagde stofwisselingsfunctie, hun hartslag en ademhalingsfrequentie worden sterk verminderd en ook de kerntemperatuur van hun lichaam daalt», zegt professor dr. Klaus Hackländer, voorzitter van het bestuur en wildbioloog van de Deutsche Wildtier Stiftung. De relmuis, het dier van het jaar 2023, brengt zijn winterdagen soms zelfs door met een kerntemperatuur van één graad onder nul. Ook egels, korenwolven en vleermuizen gebruiken deze strategie om de koude maanden te doorstaan. Biologen noemen deze extreme rusttoestand torpor.

Met regelmatige tussenpozen onderbreken de dieren de torpor tijdens de winterslaap. Want ook de hersenactiviteit is in de fasen van verminderde stofwisseling slechts minimaal; af en toe moet het brein op bedrijfstemperatuur worden gebracht. Dan brengen de dieren hun stofwisseling weer op gang, stijgt de temperatuur en slapen ze – inclusief de voor het brein belangrijke zogenaamde REM-fasen (voor Rapid-Eye-Movement), waarin de zenuwcellen van zuurstof worden voorzien en stofwisselingsproducten worden afgevoerd. De torporfasen wisselen zich daarom met regelmatige tussenpozen af met fasen van echte slaap. Slechts eens in de paar weken staan de winterslapers op, bijvoorbeeld om te urineren, uitwerpselen te lozen of voedsel uit de voorraadkamer in hun hol te nemen. Overigens: uitgerust zijn de dierlijke winterslapers na het lange stilliggen niet. Integendeel, na het ontwaken in het voorjaar moeten ze eerst flink eten om nieuwe energie op te doen.

Verstoringen kunnen dodelijk aflopen

In torpor zijn de dieren stijf en reageren ze nauwelijks op prikkels van buitenaf, zodat wij mensen ze zelfs voor dood kunnen aanzien als we ze bij het opruimen in de tuin aantreffen, bijvoorbeeld een egel in een bladerhoop of een eikelmuis in een houtstapel. Dieren in winterslaap mogen niet worden gestoord. «Want het weer op gang brengen van de stofwisseling is een ingewikkeld biochemisch proces dat voor de dieren zeer uitputtend is», zegt professor Hackländer. «Als we de dieren in torpor storen, verliezen ze extreem veel energie en overleven ze de rest van de winter misschien niet.»

Winterrust en koudestarre

Dieren die alleen winterrust houden, zoals de eekhoorn of de das, verlagen hun stofwisseling niet zo drastisch. In tegenstelling tot echte winterslapers zijn ze tussendoor steeds weer actief, gaan ze op zoek naar voedsel, wisselen ze van verblijfplaats en paren ze zelfs. Edelherten en andere grote wilde dieren kunnen dankzij een tijdelijke rust in de stofwisseling in de winter tot 30 procent energie besparen. Ectotherme dieren zoals kikkers of padden kunnen hun lichaamstemperatuur niet zelf regelen en vervallen bij lage buitentemperaturen in koudestarre. Ze zoeken van tevoren beschutting in wind- en vorstvrije schuilplaatsen zoals composthopen of onder boomwortels en blijven daar totdat het weer warmer wordt.