Oorsprong van de pest: Zwarte Dood kwam uit Centraal-Azië

De oorsprong van de meest verwoestende pandemie die de mensheid ooit heeft meegemaakt – de uitbraak van de pest (ook bekend als de Zwarte Dood), die in de 14e eeuw binnen slechts zeven jaar meer dan de helft van de Europese bevolking doodde – wordt al eeuwenlang door historici besproken.

Een recentelijk in het vaktijdschrift Nature gepubliceerde studie heeft genetisch bewijs gevonden dat deze pandemie in de 13e eeuw ontstond op het grondgebied van het huidige Kirgizië, voordat hij muteerde tot meerdere stammen en zich verspreidde over Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika.

In 2011 sequenceerden wetenschappers voor het eerst het genoom van Yersinia pestis, een bacterie die zich via vlooien van knaagdieren naar de mens verspreidde en in 1347 via handelsschepen die goederen uit de gebieden rond de Zwarte Zee vervoerden, in de Middellandse Zee terechtkwam, waar het tot een massale, dodelijke uitbraak leidde. Verdere genetische analyses van grafsites in heel Europa en Zuid-Rusland hebben aangetoond dat de diversiteit van de peststammen explosief toenam voordat de pest Europa trof.

Door de analyse van genetisch materiaal uit de tanden van zeven lichamen, opgegraven uit Kara-Digach en Burana – twee begraafplaatsen bij het Issyk-Koelmeer in Kirgizië – hebben de onderzoekers nu een enkele peststam gevonden die de meest directe voorouder lijkt te zijn van de grote diversificatiegebeurtenis die tot de pandemie van de Zwarte Dood leidde.

«We hebben ontdekt dat de oude stammen uit Kirgizië zich precies op het knooppunt van deze massale diversificatiegebeurtenis bevinden«, zegt hoofdauteur van de studie Maria Spyrou, postdoctoraal onderzoeker in de geschiedenis en evolutie van infectieziekten aan de Universiteit van Tübingen.

«Het is alsof je de plek vindt waar alle stammen samenkomen, zoals bij het coronavirus, waar we Alpha, Delta en Omicron hebben, die allemaal afstammen van die stam in Wuhan«, voegde hoofdauteur van de studie Johannes Krause, directeur van het Max Planck Instituut, eraan toe.

Nog een bewijs voor deze beweringen kwam uit de vergelijking van de oude stam die in Kirgizië werd gevonden met peststammen van moderne knaagdieren. De wetenschappers ontdekten dat de moderne peststammen die het nauwst verwant zijn aan de oude stammen, afkomstig zijn van wilde knaagdieren (zoals marmotten) die leven in het Tiensjangebergte, vlak bij de twee grafsites.

«We hebben niet alleen de voorouder van de Zwarte Dood gevonden, maar ook de voorouder van de meeste peststammen die tegenwoordig wereldwijd voorkomen», verklaart Krause.

Ook al weten wetenschappers nog veel niet – bijvoorbeeld van welke dieren de ziekte voor het eerst op mensen is overgesprongen –, het begrijpen van de oorsprong van de grootste pandemie in de menselijke geschiedenis zou ons kunnen helpen ons voor te bereiden op toekomstige pandemieën en deze mogelijk te voorkomen.

«Net als Covid was de Zwarte Dood een opkomende ziekte en het begin van een enorme pandemie die ongeveer 500 jaar duurde. Het is heel belangrijk om te begrijpen onder welke omstandigheden ze is ontstaan», besloot Krause.